POLSKA AKADEMIA NAUK | INSTYTUT JĘZYKA POLSKIEGO
ELEKTRONICZNY SŁOWNIK JĘZYKA POLSKIEGO XVII I XVIII WIEKU
znajdź hasła
wtyczki wyszukiwania dla przeglądarek Firefox i Microsoft Internet Explorer
A B C Ć D E F G H I J K L Ł M N O Ó P R S Ś T U V W X Y Z Ź Ż
sposób prezentacji hasła obszerny zwięzły
poprzednie hasło BROKATELLA drukuj obszerny drukuj zwięzły następne hasło BRONATEK
ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 11.09.2017
BRAMA I rzecz. ż
Warianty fonetyczne: BRAMA I, BROMA, BRONA II, BRANA
Słowniki: SStp (brona), SXVI (brona, brana, brama), Kn (brama, brana, brona), T III (brama, brona), L (brama, brana, brona, broma), SWil (brama, brana, brona, broma), SW (brama, brana, brona, broma), SJP (brama) notują
Formy gramatyczne:
M.brama || brona || broma || brana
D.bramy || brony || bromy
C.bramie || bronie || bromie || branie
B.bramę || bronę || bromę
N.bramą || broną || bromą
Ms.bramie || bronie || bromie || branie
W.bramo
M.bramy || bromy || brany
D.bram || bron || brom || bran
C.bramom
B.bramy || brony || bromy || brany
N.bramami || bronami
bramy
Ms.bramach || bronach || bromach
bramiech
M.bramie
1. »wejście, zwykle zamykane, do otoczonego murami miasta oraz miejsc obronnych: zamku, fortecy, obozu; wejście do budynku lub na jego podwórze«:
troj. ustabilizowane połączenia wyrazowe:
troj. brama miejska (sz. zm.):
  • – Spust u bram mieyskich/ v. Kratá żélázna. Kn 1054.
  • Bramá/ braná/ broná mieyska. Porta. Kn 44.
  • – Zá Bromą mieyską ná wyniosłym mieyscu. AndPiekBoh 46.
  • – Forculus Bozek co drzwi pilnował tego nawszytkich drzwiach y bronach Mieyskich malowano. PotPrzyp 3.
  • – Miny pod Mieyskie Bramy pozaprawadzano. Ze iuz Wieden vix vix spirabat własnie kiedy owo mocny Słabego na Siędzie azagarło Scisnie. PasPam 258v.
troj. brama obozowa (sz. zm.):
  • – Cmá niezliczona w chmurách się wieszałá Duchow piekielnych/ swoiem ku obronie. Tá serc Pogáństwu y sił dodawáłá/ Ktore iuż beło w obozowey bronie... TasKochGoff 237.
  • – Jákoż co v bram Obozowych stoią/ nie powinni luźnych wypuszczáć/ ále gdy się gwałtem wydzieráią/ iáko swawolnych y buntownikow/ imáć będą. FredKon 9.
  • – Teyże penie podlega ktory sie do bromy obozowey a pogotowiu w nocy dobywał. ArtWoj 157.
troj. brama oboźna:
troj. brama zamkowa:
troj. brama wodna (sz. zm.):
  • – ...to przeciwko bramy wodney żywego mostu stoi w Pułrynku tey działo moździerz na przepych snadź ieno ulany... MasDiar 72.
  • – Naprzod wchodząc do zamku wodna bramą, w której jest dębowa krata zelazem końce zakowane. OpisKról 27.
przen. przenośnie:
  • – Ale dnia siodmego dzień Swięty iest PanaBoga twego/ niebędziesz czynil zadney roboty weń/ ty y Syn twoy y Corká twoia/ sługá twoy y slusebnicá twoiá/ bydlę twoie y gość twoy/ ktory iest w bramách twoiech. PolPar 244-246
2. »element herbu«:
3. przen. »droga, dostęp, granica, przejście«:
troj. ustabilizowane połączenia wyrazowe:
troj. brama piekielna; brama piekła:
troj. brama podziemna:
troj. miłosierdzia brama:
troj. brama niebieska:
troj. brama rajska:
troj. ciasna brama:
troj. słoniowe bramy; bramy elefantowe: »brama z kości słoniowej wiodąca do krainy zmarłych; brama z kości słoniowej wiodąca do krainy zmarłych«
4. »ozdobna budowla lub konstrukcja wzniesiona dla uczczenia osoby, wydarzenia«:
troj. ustabilizowane połączenia wyrazowe:
troj. brama tryumfalna (sz. zm.):
  • – Koronácya Krolewska pewnie będzie w dzień ś. Jerzeg[o] styl: vet: á gotuią się iuz Bramy tryumphálne/ y inne do takowey funkciey przynależyte apparaty... MerkPol 191.
  • – Ná iakążkolwiek ozdobną strukturę okiem kto rzuci, czyli to mularską, czyli Snycerską, Stolarską lub złotniczą; iáko to w Kościołách, Pałacach, ołtarzach, Cyboryach, wieżach, tryumfalnych bramach, katafalkach, baldachimach, szafach, Zegarach, [et]c. Oprocz proporcyi y symetryi, struktury, naypryncypalnieyszą uzna ozdobę czyli to z całey kolumnacyi, czyli z wyboru iey części pochodzącą. BystrzInfArch B2.
  • Arcus Triumphales albo Brám Tryumfalnych po całym Państwie náregestrowáno ná 1150. ktore Cesarzom, y wielkim Panom powystawiano [w Chinach]. ChmielAteny II 619.
troj. brama na tryumf:
5. »ujście rzeki do morza«:

BRAMA
składnik nazwy własnej »państwo tureckie, historycznie nazywane Portą Otomańską«:
  • – Niech Bog zdarzy godzinę naszego zawodu O Waleczni Polskiego Męzowie, Narodu Kiedy z niezwycięzoną Ottomańską broną Krol Pan wasz nayiasnieyszy: przyiazn powtorzoną W oczach naszych zawiera... PotWoj 193.
  • – Zaleca [...] Zeby w niem pierwszy dowod łaski y swey chęci Wyswiadczeł: przez co wszytkich Polakow przynęci I w drodze: y na mieyscu: asz z naszey Korony Wielki się do przeswietney Poseł stawi brony. PotWoj 200.
  • – Dopiero się obaczy obłądzona owcá, Obrawszy Oycowicá Xiążęciá z Wiśniówcá. Iágiełłowskiego Domu ostátni zabytek, Lecź máły z tąd, bo krotki, mieliśmy pożytek. Tyle tylko pámiątki, iáko z Herostrátá, Otrzymáłá Grecya, Kámieniecka strátá, Y postąpiony Háracz ná ktory łákomie Dawno pragnie pogáństwo; Ottomańskiey bromie. PotPocz 5.

BRAMA
składnik nazwy własnej :
  • – Woysko porządnie sprawiwszy przypuscili spetardami do dwoch Bram Pan Waier Starosta Puczki do kopycińskiey, gdzie zaden się effekt niestał a Pan Nowadworski do Abrahamowskiey [...]. ŻółkPocz 15.
  • – [...] było cios Moskwy przy Abrahamowskiej Bramię, chcieli byli bronic, ale obaczywszy ze naszych siła, ieli Vciekac nadoł. ŻółkPocz 53.
  • – A bramy miasta według imion pokoleń Izraelskich [...] A od strony wschodniej cztery tysiące i pięć set, a bramy trzy: to jest brama Józefowa jedna, brama Benjaminowa jedna, brama Danowa jedna. BG Ez 48, 33.
  • – Potem obraz wzięli panowie senatorowie i różni, i nieśli do Bramy Ostrej, za którą inszym dali. ChrapDiar II 345.
  • – Brama [...] § mieszka u Krakowskiey bramy w Warszawie. T III 73.
Autorka: DA
wyświetl dyskusję na temat hasła (0 wiadomości)
ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 12.09.2013
BRONA I rzecz. ż
Słowniki: SStp (brona), SXVI (brona, brana), Kn (brona), T III (brona), L (brona; XVII-XVIII), SWil (brona), SW (brona, borna, barna, bróna), SJP (brona) notują
Formy gramatyczne:
M.brona
D.brony
C.bronie
B.bronę
N.broną
M.brony
D.bron
B.brony
N.bronami
B.bronie
»narzędzie rolnicze«:
troj. ustabilizowane połączenia wyrazowe:
troj. brona żelazna (sz. zm.):
  • – Do roley záś lemieszá y z kroiem potrzebá/ Ktorym więc rolą orzą chłopkowie dla chlebá/ Trzebá też y rádlice ktora pod orána/ Bywa náprzyk záś oná rola vrádlona. Trzebá ieszcze do tego mieć żelázną bronę: Ktorąm włoczą oráną rolą zásię onę. RoźOff L3.
  • – [Dawid] łupow z miástá wyniosł bárzo wiele. Lud też ktory był w mieście wywiodszy/ podał pod piły/ y pod brony żelázne/ y pod siekiery żelázne/ y wegnał je w piec cegielny. BG 2Sm 12, 31.
  • – Do tej rolej prętów półośmiu odbiera Błażej Tatuszyk koni parę, wołów parę, wóż bosy, pług, radło, brony żelazne. ActScabVet 117.
troj. brona cynkowa:
troj. brona balczasta (sz. zm.):
  • – Sprzęt domowy. - [...] balczastych bron 4, noszelników żelaznych 2. InwChełm 61.
  • Bron balczastych 6. InwChełm 88.
troj. brona drewniana balczasta:
troj. brona balkowa:
fraz. związki frazeologiczne:
fraz. włóczyć broną (sz. zm.): »bronować«
  • ~ Sarculo Wlocze bronamÿ rolą SłowPolŁac 123.
  • ~ Brona. [...] §1) bronami włoczą. T III 78.
fraz. zawłóczyć broną: »bronować«
  • ~ Záwłóczę siewbę broną/ inocco lupinum. Kn 1401.
  • ~ Oracz [...] przeorywa ziemię [...] Potym sieje nasienie/ y záwłoczy Broną. KomDobrOrb 113-115.
fraz. broną uwlec: »pobronować«
  • ~ Brona. [...] broną uwlec. T III 78.
fraz. bronę włóczyć: »bronować«
  • ~ Boć tez i furman sieła jeździ, a ci co z listy biegają, ba i owi nie mało co bronę włóczą, ale czynią to z musu, i wprawdzie pracuje, ale umysł żadnej pociechy nie ma. OstrorMyślTur 5.
fraz. chadzać za broną: »uprawiać rolę«
  • ~ Y Moczarski Niesliachcic, y ty chłopi a za Sliachtę chcasię udawac. Wzieli tytuł od Bron co u oyca chadzali za [bronami] niemi na pansczyznie, a przy moczarskim chca wymoknąc zchłopskiey Skory. TrepNekLib 39v.
Autorka: DA
wyświetl dyskusję na temat hasła (0 wiadomości)
ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 19.12.2016
*BRAMA IIrzecz ż, BRAMrzecz m
Słowniki: SStp (brama), SXVI (bram, brama), Kn (brama), T III (brama), L (bram, brama; XVI-XVII), SWil (bram, brama), SW (bram, brama), SJP (bram) notują
Formy gramatyczne:
M.bram
brama
B.bram
bramę
N.bramem
bramą
M.bramy
D.bramów
B.bramy
N.bramami
Ms.bramiech
Etymologia:
niem. Bram
»obszycie z kosztownej tkaniny, futra, klejnotów, szychu, lamy itp., stanowiące ozdobę odzieży, obramowanie, szlak, listwa, galon«:
przen. przenośnie:
  • – Potrzebny zgoła náde wszystko Szláchcicowi ten Dworzánin. Alnowiem gdy bramę do száty swey przyszyć zechce/ o Stárostwo/ Woiewodztwo/ y insze dostoieństwá stáráiąc się: gęsto strzelbę ze wszystkich stron ná niego wypuszczáć będą. Ale on we zbroię Pacyenciey vbrawszy się/ y tą tarczą zásłániáiąc się/ po ostrych brzytwách postępuie/ y nieobráżony przechodzi. KunWOb A3
Autorzy: WM, DA
wyświetl dyskusję na temat hasła (0 wiadomości)