POLSKA AKADEMIA NAUK | INSTYTUT JĘZYKA POLSKIEGO
ELEKTRONICZNY SŁOWNIK JĘZYKA POLSKIEGO XVII I XVIII WIEKU
znajdź hasła
wtyczki wyszukiwania dla przeglądarek Firefox i Microsoft Internet Explorer
A B C Ć D E F G H I J K L Ł M N O Ó P R S Ś T U V W X Y Z Ź Ż
sposób prezentacji hasła obszerny zwięzły
poprzednie hasło NAJPIERWEJ drukuj obszerny drukuj zwięzły następne hasło NAJŚĆ SIĘ
ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 24.11.2016
PRZYSTOJNY przym.
Słowniki: SXVI, Kn, T III, L (XVII-XVIII), SWil, SW, SJP notują
Słownik SStp nie notuje
Formy gramatyczne:
lpM.mprzystojny
żprzystojna
nprzystojne
D.mprzystojnego
żprzystojnej
nprzystojnego
C.nprzystojnemu
B.mnżywprzystojny
żywprzystojnego
żprzystojną
nprzystojne
N.mprzystojnym
żprzystojną
nprzystojnym
Ms.mprzystojnym
żprzystojnej
nprzystojnym
lmM.mosprzystojni
nmosprzystojne
D.przystojnych
B.nmosprzystojne
N.przystojnymi
przystojnemi
lpM.mprzystojniejszy
żprzystojniejsza
nprzystojniejsze
D.mprzystojniejszego
nprzystojniejszego
B.żprzystojniejszą
nprzystojniejsze
Ms.nprzystojniejszym
lmM.mosprzystojniejszy
nmosprzystojniejsze
B.nmosprzystojniejsze
lpM.mnaprzystojniejszy
żnaprzystojniejsza
nnaprzystojniejsze
D.mnaprzystojniejszego
nnajprzystojniejszego
B.mnżywnaprzystojniejszy
żnajprzystojniejszą
N.żnajprzystojniejszą
Ms.żnajprzystojniejszej
lmM.nmosnaprzystojniejsze
1. »odpowiedni, właściwy, stosowny«:
troj. ustabilizowane połączenia wyrazowe:
troj. rzecz przystojna I (sz. zm.): »to, co jest właściwe«
  • – Niemniejsza mądrość jako nieprzyjacioły znosić, przyjacioły czynić i zatrzymywać sobie, a nade wszystko summa iustitia tribuere unicuique, quod suum est i przyznać to, czemu przeczyć trudno, rzecz przystojna. AktaPozn I/1 405.
  • – Przeto iáko Medyká dla zdrowia ciáłá: ták Filozofá dla zdrowia dusze przystoyna rzecz słucháć: być dobrze był Pánem iego. BudnyBPow 41.
  • – [Massageci] rodzice swe y insze powinne gdy się postárzeli/ zárzezywáli y ziádáli/ rozumieiąc zá lepszą rzecz y przystoynieyszą/ áby ich sámi ziedli/ niżliby ich mieli robacy rostoczywszy zieść. CzyżAlf 10.
  • – [...] przystoynieysza y pobożnieysza rzecz iest spráwiedliwości/ niżeli niesprawiedliwości pomagáć. StarPopr 89.
  • – Pięknać rzecz i przystojna za ojczyznę miłą Polec i własną jej być przykryty mogiłą. MorszZWierszeWir I 438.
  • – [Wszyscy] o nowe dla sądów z ramienia Waszej Królewskiej Mości odprawujących się i w przyszłe wieki bezpieczeństwa odważają się dopraszać dobroczynności, ażebyś nam, Najjaśniejszy Panie, ubezpieczyć raczył w pokoju ustanowiony i samym tylko pokojem żyjący trybunał, bo jeżeli między dźwiękiem broni milczą prawa, niech w samych odradzających się trybunału początkach żołnierz nam z orężem nie stawa nad głową ani rzecz przystojna, ażeby we drzwiach samych świątnicy sprawiedliwości gęste kto zuchwale stanowił straże. MatDiar 743-744.
2. »stosowny dla kogoś lub czegoś, odpowiadający komuś lub czemuś«:
troj. ustabilizowane połączenia wyrazowe:
troj. rzecz przystojna II (sz. zm.): »to, co jest stosowne dla kogoś lub czegoś«
  • – Królu [...] Uczyniłeś przystojną rzecz dobroci twojej, Żeś nietylko nie wzgardził słusznej skargi mojej, Aleś kazał uprzątnąć nierząd z miasta tego, gdzie każdy musi już strzedz poczciwego swego. GrochWiersze 203.
  • – A tako to iest rzecz przystoina Ingenierowi wiedzieć: ták też pomieniony Działowy nie ma się wstydáć to umieć, co Ingenierowi przynależy, álbo też Puszkarz, álbo Rynsztunkowy, co te insze urzędy w sobie máią, áby w urzędzie swoim niebył nikczemnym y niesposobnym [...]. UffDekArch 15.
  • – Náostátek rozumiem, iż y to rzecz iest onemu [puszkarzowi] przystojna, áby umiał wszelákie ogniste rzeczy ták do uciechy, iáko y do potrzeby, y do przesládowánia nieprzyiacielá służące gotowáć, bo iáko niezáwsze y niewszędzie Ingeniera do wszelákich potrzebnych wojennych robot zásiąc można, ták też nie záwsze tákie ludzie ktorzy się ná rzeczách ognistych rozumieią znaidzie. UffDekArch 16.
3. »wystarczająco dobry, porządny; o człowieku: porządnie wyglądający«:
4. »piękny, wspaniały; o człowieku: urodziwy«:
5. »o człowieku: szlachetny, cnotliwy«:
6. »o ubiorze, słowach: przyzwoity, skromny«:
7. »duży«:
1 lub 4:

PRZYSTOJNA
w funkcji predykatywnej
Formy gramatyczne:
przystojna
przystojniejsza
najprzystojniejsza
1. »jest słuszne«:
  • ~ Wyszły tym bogáctwá ná háńbę/ przystoyna byłá ie mieć/ ále ich nieprzystoynie/ y owszem sromotnie vżywáli/ etc. CezWargFranc 33 nlb.
  • ~ Dla ktorey przyczyny Sebástiian krol Portogálski/ podniosł przeciw niemu woynę: y wypráwił woyská z sámey práwie szláchty/ ktorego było á600. pod stáwą Fránciszká Bárettá: á Monomotápá/ boiąc się Portogálczykow/ ofiárował się ná wszelákie Conditiae: lecz Báretto nie contentuiąc się tym co było vczciwa y przystoyna; poráżony iest/ nie przez nieprzyiaciele/ ále powietrzem AEthyopskim y chorobámi/ ktore mu ludzie w niwecz obrociły. BotŁęczRel III 153.
  • ~ TEHANO żoná Pythágoresá Filozofá/ będąc spytána/ coby naywięcey Białeygłowie przystało? odpowiedziáłá: To nayprzystoynieysza podobáć się swemu własnemu mężowi. BudnyBPow 148.
  • ~ Zaż rzeczy mnieyszych puścić mimo przystoyna nie będzie: z Tarczą domá Koronny Synu/ á z mieczem ná woynę/ z tarczą Cierpliwości. KunWOb G2.
  • ~ Dla zmienienia się trochę przyrodzenia i chęci jego przeciwko mnie dawnego dobrodziejstwa i łaski przepomniawszy, jego odstąpić nie jest przystojna. SaadiOtwSGul 55.
  • ~ SNadźby iuż przystało skończyć tę książkę: ponieważ iużechmy o tey wodzie we Skle to odprawili y nauczyli/ co y przystoyna wiedzieć/ y cosmy ná początku obiecáli. SykstCiepl 195.
  • ~ Iesli ta[m] compánia z grzesznymi wynáleziona rádość przynosi, z Anyołámi w niebie chwalcy Boży żyiąc/ uczciwszy dostáli/ co przystoynieysza iest? KalCuda 237.
  • ~ V. To ták mogł człowiek po vpadku przyść do łáski/ co się nie sstáło Anyołowi? M. Niezmierność to łáskáwości Bożey spráwiłá/ iáko bowiem nie z siebie/ ále z poduszczenia cudzego vpadł; ták przystoyna byłá/ gdy sam się dźwignąć niemogł/ iáko chciał: áby od innego rátowány powstał. AnzObjWaś 27.
  • ~ Za czym jeżeli privato homini nie masz nic przystojniejszego, jako fidem datam eliberare, a dalego więcej całej R.P., gdy co in fidem suam tempore urgentis necessitatis u kogo in subsidium bierze, przystojniejsza i należytniejsza, aby zupełnym zawsze i nienaruszonym nigdy zostawała kredycie. AktaKrak II/2 620.
  • ~ Nie wiem, jeśli bezpieczna i przystojna między różne wojska jednej się prawie puszczać białejgłowie, bez słusznego sługi i bez statecznej białejgłowy. SobJListy 194.
  • ~ A ieśli cię to odraża od ożenienia/ że się czuiesz iż nie możesz profitowáć/ tom powiedziałá/ weś Wdowę státeczną z dziećmi/ uczyń ktorego Pásierbá Dziedzicem po sobie/ álbo Pásierbicę/ zá krewnego swego wyday y uczyń im dobrze/ przystoynieyszać ták/ nisz co wiedzieć czyiego bęsiá wziąć zá syná/ ktory po tobie dziedziczyć według Oyczystych praw nie mogłby. GorzWol 57.
2. »jest komuś właściwe«:
  • ~ Lecz jeśli z konia chyżo ty będziesz zrzucona, Bo przystojniejsza tobie pilnować wrzeciona, Ja nie pragnę tak zbroje, jako chwały z ciebie, Którą snadno w panieńskiej otrzymam potrzebie: Anielską gładkość, coć jej użyczyły nieba, I przeraźliwe oko, włos złoty dać trzeba. ArKochOrlCz III 96.
  • ~ Wtąż nieinaksza prawdá z náuki lekárskiey/ gdy znáki śmierci częstokroć nástąpią/ á chory z nich nád bieg przyrodzony wybrnie: coż/ przecię prawdá prawdą: á kto się czego nie vczył/ vmieć nie podobna/ á nádohad oczy záwiązawszy co spráwić/ omaczką bitwę wygráć/ błaznom to przystoyna. CiachPrzyp 12.
3. »zdarza się, przytrafia się«:
  • ~ Pierwszy, lub krotki, nocleg tu zbywszy, ná drugi, Cięzarámi ładownie świtem poszły cugi. Pan po nich nieco poźniey, práwie wśrod poránku, Mszy świętey wysłucháwszy, w chrościánym przyganku, Ktora żadnego, w drodze tey dniá niechybiłá, Pod námiotem, lub w izbie, gdzie przystoyna byłá. GośPos 48.

PRZYSTOJNA
w funkcji rzeczownika
Formy gramatyczne:
»to, co jest słuszne«:
  • – Záczym/ przystoyną to bydź rozumiemy/ żebysmy Wászey Krolewskiey Mci w tey mierze z cáłego vmysłu y sercá/ z dobrego Sąsiedzkiego affektu y przyiáźni congrátulowáli/ y sżczęścia powinszowali [...]. MerkPol 37.

NAJPRZYSTOJNIEJSZA
w funkcji rzeczownika
Formy gramatyczne:
»to, co jest najbardziej słuszne«:
  • – Za najprzystojniejszą to widzę, abym cię z wieże zrzucić kazał. SaadiOtwSGul 185.
Patrz nieprzystojny.
Autorka: RB
wyświetl dyskusję na temat hasła (0 wiadomości)