POLSKA AKADEMIA NAUK | INSTYTUT JĘZYKA POLSKIEGO
ELEKTRONICZNY SŁOWNIK JĘZYKA POLSKIEGO XVII I XVIII WIEKU
znajdź hasła
wtyczki wyszukiwania dla przeglądarek Firefox i Microsoft Internet Explorer
A B C Ć D E F G H I J K L Ł M N O Ó P R S Ś T U V W X Y Z Ź Ż
sposób prezentacji hasła obszerny zwięzły
poprzednie hasło FILUTOWSKI drukuj obszerny drukuj zwięzły następne hasło FILZANA
ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 07.03.2016
MOŻNY przym.
Słowniki: SXVI, Kn, T III, L (; pod: można; XVI-XVIII), SWil, SW, SJP notują
Słownik SStp nie notuje
Formy gramatyczne:
lpM.mmożny
żmożna
nmożne
D.mmożnego
żmożnej
nmożnego
C.mmożnemu
nmożnemu
B.mżywmożnego
nżywmożny
N.mmożnym
nmożnym
Ms.mmożnym
W.mmożny
żmożna
nmożne
lmM.mosmożni
D.możnych
C.możnym
możnem
B.mosmożnych
nmosmożne
N.możnemi
możnymi
W.mosmożni
nmosmożne
lpM.mmożniejszy
żmożniejsza
D.mmożniejszego
nmożniejszego
C.mmożniejszemu
B.mnżywmożniejszy
nmożniejsze
N.mmożniejszym
możniejszem
Ms.mmożniejszym
lmM.mosmożniejsi
możniejszy
D.możniejszych
C.możniejszym
B.nmosmożniejsze
N.możniejszemi
lpM.mnamożniejszy
D.żnajmożniejszej
C.mnamożniejszemu
B.mżywnamożniejszego
lmB.mosnajmożniejszych
1. »taki, który dużo może; potężny; bogaty«:
przen. przenośnie:
  • – A Zyd niektory imieniem Apollos/ rodem z Alexándriej/ mąż wymowny/ przyszedł do Efezu/ będąc możnym w piśmiech. BG Dz 18, 24
  • – Choć wygra, ieszcze nie ták gotowá zápłátá, Można moiá powinność, wielká moiá strátá, Y ieszcze tryumfu z nich kłáść sobie nie może, choć Krol ták chcę, choć w bitwie Sánctego przemoże. CorMorszACyd 188
a) »taki, który ma dużo czegoś cennego«:
b) »o działaniach: skuteczny«:
2. »możliwy«:
troj. ustabilizowane połączenia wyrazowe:
troj. rzecz można (sz. zm.):
  • – Podobny ku dostąpieniu/ wykonániu [...] Possibilis conditio [...] Fieri potest [...] Można rzécz. Kn 743.
  • – Zwołał Doktorow mąż/ rádę czyni iákoby zleczyć [żonę chorą na trąd]. Odpowiedzieli iż to nie iest rzecz można ludzkim rozumem. OkolNiebo 42.
  • – [Aniołowie] żałuią nas [...] y rátuią ábysmy co naprędzey z niepráwości nászych powstáli/ á możnali rzecz y doczesnych przygod zá grzechy násze nie cierpieli. StarKaz 304.
  • – Oycze iesli można rzecz niech odeydzie precz odemnie ten kielich [...]. BanHist 134.
  • – [...] pospolicie mowim o kosterze: że záwsze gra/ o ospálcu że záwsze drzemie/ o piánicy że záwsze w karczmie etc. nie żeby ci wszytek zgoła czas ná grach/ ná poduszce/ ná piátyce trwali/ ále że się ták tego lichá ięli żeby záwsze ileby rzecz można/ u kart/ u łożka/ u kufla nálezieni byli. BujnDroga 203.

MOŻNY
w funkcji rzeczownika
Formy gramatyczne:
»potężny, bogaty człowiek«:
  • – Spráwiedliwością ostrożony, Uboższy możnych kroci grozy, Wiąże swych zdrajcow w ich powrozy. Przyjętą wiárę zbor umowny Nád wdzięczny bánkiet ma godowny. JurkPieś A2.
  • – Tak zazdrość, chciwa pomsty, gdy niektórych rusza, Przez możnych mścić się zwykli [...]. VerdBłażSet 42.
  • – [Mówi Gofred:] Vmiem ia/ iáko kiedy kogo sądzić/ Możnem y chudszem iednoż práwo wszędzie. TasKochGoff 116.
  • – Ten Krolem bedzie obrąn kogo Woysko zechce I zinszemi moznemi [...]. OpalKSat 51v.
  • Możnym się nie przeciwić, swoją mierzyć piędzią; Nikt lepszym być nie może, jak sam sobie sędzią. PotFraszBrück II 368.
przys. przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa:
przys.
  • Głupi możny (bogáty)/ niéznośny. KnAd 253.
przys.
  • Gdy się możni mnożą/ ludzie vbożą. RysProv 26.

MOŻNIEJSZY
w funkcji rzeczownika
Formy gramatyczne:
»potężny, bogaty człowiek«:
  • Poenam na to założyć, jako i na to, aby potencią niektórzy możniejsi sędziów i pacientów nie zatrudniali, zbytniemi winami nie angariowali. AktaKrak I 358.
  • – Boiarzyn sam na zamek jadąc konia rosłego iednego, a nayczęsciey białego ma w saniach, na Chomoncie Sorok Soboli, Woznica na koniu siedzi, bez siodła, sanie usłane Niedzwiedziem, białym u moznieyszego, a u drugich czarnym [...]. MasDiar 65.
  • – [...] káżdy człowiek y wyzszego y nizszego ma niźli sam. Więc co możnieyszemu nád ubozszym wolno/ to nád możnieyszym ieszcze moznieyszemu/ ále tákże y moznieyszy niewolnik/ iáko y ow ubogi [...]. StarPopr 6.
  • – Wiem y to/ że cokolwiek tak drogiego mieli W Domiech swych/ y Archiwach/ ták rok ożaleli. Wszytkiego pod Chocimem: ledwie ze co mało Przy Krolu się/ y Trosze Możnieyszych zostało. TwarSLeg 69.
  • – [...] z kogosz dla Boga nie szydzą gdy baczą Ze sie nad swoie siły y dostatki piąc chce I zrownac z moznieyszemi [...]. OpalKSat 100v.
  • – Moia rada z moznieyszem nie zadzieray y ty Zgoła ze złym sąsiadem nigdy bez kłopota Zawsze padnie na nogi iako rzucisz kota. PotWoj 8.
  • – Iużci możnieyszy między obcymy Narody, Gdzieby z Polskiey umykać szukáią gospody: Wolą ták wielkie koszty, niźli ná obronę Oyczyzny wcześnie łożyć ná przyszłą uchronę [...]. PotPocz 24.
przys. przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa:
przys.
  • Możniéyszych wády przéglądáć/ lépiey. KnAd 522.

MOŻNA
w funkcji predykatywnej
Formy gramatyczne:
można
»jest możliwe«:
  • – Ojcze moj/ Jesli można/ niech mię ten kielich minie: á wszákże/ nie jáko ja chcę/ ále jáko ty. BG Mt 26, 39.
  • – Witolda wsadzonego od Krola Jagiełła Zona oswobodzieła przebrawszy go wszaty Słuzebney swey y one ząn tam zostawiwszy Lubos y sama chciała ten ciezar zastąpic I garłem go okupic by to była mozna. OpalKSat 31v.
  • – Gdy by mozna, mowić znią dzis y wyrozumiec iakim mi iest Przyiacielem. PasPam 222.
  • – Czy można-ż to, moja dobrodziejko, tak żyjąc, konserwować zdrowie, nie mieć nigdy myśli dobrej, nigdy wesołej, a przy tym jeszcze ciężkich trudnościach, kłopotach i pracach. SobJListy 229.
  • – Gdyby można, abyś Wć moje serce mogła się wybrać choć do Czorsztyna [...] tobym ja tę najgorszą drogę, która jest między Czorsztynem a Lubowlą, letko przebiegał, a tak by się obojgu wygodzić mogło. SobJListy 597.
  • – Orzech włoski iáko naywiększy przewiercieć, y tą dziurką wyprożnić do szczętu iądro, álbo wydrozáłe Iábłko wewnątrz, byle tylko twárdą miáło skorę; wnie plew, żywice (ieśli można Cedrowey) y siárki od ogniá záiętey włozyć. HaurEk 17.
  • – Żeby takowy nieszczęśliwy casus jeszcze się między składami skarbowymi kazimierskim i niepołomskim tudzież sierosławskim przytrafić miał, tedy pp. frochtarze powinni statek swój utopkowy do lądu przyciągnąć i kazawszy go zreparować, gdzie będzie można, do kasztu niepołomskiego albo sierosławskiego znowu pod ładugę podstawić. InsGór 163.
  • – W czymże się dziś ćwiczy świat? Młodzi w tańcach, w piciu, Starszy jako w największym pieniędzy nabyciu; Księża w obojgu, albo jeśli na kazanie, Żeby z herbów argucyj przysposobić na nie: Ucieszyć, a można li, słuchaczów rozśmieszyć. PotMorKuk III 135.
  • – Ach Fáetoncie, iákoż to iest można: Aby się pierwsza miłość odmieniła? ClaudUstHis 87.
  • – Żeby zaś w tym Kościele był ogłos większy chwały Boskiej, ordynuję dział dwie największych z herbami Srzeniawa Stryjanki mojej, z takimi jako na Kominach w Pałacu Koniecpolskim i w Potockim znajdują się, na sporządzenie dzwonów ile można największych, czyli jeden, czyli też według zdania, więcej. KoniecJAZap 408.
  • – Ja się tylko tu pytam: czy można, żeby ten sąd na Seymie doszedł? KonSRoz 75.
  • – [...] nasza máxyma, iako y każdey wolney Rzeczypospolitey powinna bydź, wystrzegáć się ile można woyny [...]. LeszczStGłos 111.
  • – Woyska Rossyiskie zbliżywszy się ku Nieprzyiácielowi tak, że ich z Armaty dosiądz było można ánimowały go do Akcyi [...] ná zajutrz tak daleko áwánżowały się, że z Nieprzyiácielem rozmowić się można. GazPol 1736/94, 6 nlb.
  • – Wprzód użyć biedy i złego, wprzód znacznej doznać trzeba przykrości, żeby można z czasem swobodnym cieszyć się szczęściem. WiśARozFil 446.
Autorka: RB
wyświetl dyskusję na temat hasła (0 wiadomości)