POLSKA AKADEMIA NAUK | INSTYTUT JĘZYKA POLSKIEGO
ELEKTRONICZNY SŁOWNIK JĘZYKA POLSKIEGO XVII I XVIII WIEKU
znajdź hasła
wtyczki wyszukiwania dla przeglądarek Firefox i Microsoft Internet Explorer
A B C Ć D E F G H I J K L Ł M N O Ó P R S Ś T U V W X Y Z Ź Ż
sposób prezentacji hasła obszerny zwięzły
poprzednie hasło REUPONTYK drukuj obszerny drukuj zwięzły następne hasło REUSSUMOWAĆ
ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 03.03.2016
GRZMIEĆ I czas. ndk
Słowniki: SStp (grzmieć, grzemieć), SXVI (grzmieć), Kn (grzmi), T III (grzmieć), L (grzmieć; XVII-XVIII), SWil (grzmieć), SW (grzmieć, grzmić), SJP (grzmieć) notują

Najwcześniejsze poświadczenie: 1612
Formy gramatyczne:
grzmieć
lp1. os.grzmię
3. os.grzmi
lm3. os.grzmią
lpż3. os.grzmiała
n3. os.grzmiało
lmmos3. os.grzmieli
nmos3. os.grzmiały
lmzneut3. os.będą grzmieć
lm2. os.grzmijcie
1. »o grzmocie: rozlegać się; o burzy, niebie: rozbrzmiewać odgłosem grzmotów«:
2. »wydawać odgłosy podobne do grzmotu«:
Rekcja: od czego//z czego// czym
troj. ustabilizowane połączenia wyrazowe:
troj. w bębny grzmieć:
  • ~ Srzodkiem iey [oddziału piechoty węgierskiej] w bebny grzmią Dobosze/ Y na Serbskich dumaią fciárach Szyposze. TwarSLeg 66.
  • ~ Potym pieszego Ludu Szyposzowie Ale y nięmniey grzmiący Doboszowie Nie przepomnieli w tym Oyczystym kráiu Iako y insi Kolędy zwyczaiu, Owi Nabozne piesni w Szturmy pieli, Ci iak do tropu w głosne bębny grzmieli. OblJasGór 169.
troj. coś grzmi komuś w uszach:
  • ~ Prawie mu iescze otworzęnie grzmiało W uszach, a oney [Lidorze] ledwie wniść się zdało Do Izby [...]. OblJasGór 114v.
3. »głośno mówić; grozić, napominać«:
Rekcja: czym
2 lub 3:

GRZMIĄCY
im. przym. czyn.
Formy gramatyczne:
lpst. równyM.mgrzmiący
żgrzmiąca
D.mgrzmiącego
ngrzmiącego
Ms.żgrzmiącej
lmst. równyM.mosgrzmiący
B.nmosgrzmiące
1. »taki, w którym rozlega się grzmot«:
  • – Ani korzen tego ziela [kopru włoskiego] kopány/ áni kłącze z liściem/ áni nasienie nie ma bydź zbieráne po dżdżu ábo zá rosy/ áni dniá pochmurnego mglistego/ y grzmiącego/ ále iásnosuchego/ wesołego [...]. SyrZiel 378.
2. »taki, który wydaje odgłosy podobne do grzmotu«:
  • – [...] kto rozumu nie ma, álbo snać máiąc, rozkazánia ie[go] w tajemnym sumnieniu grzmiącego słucháć niechce: táki zle żyje [...]. PetrSPolit I Przedm. 3.
  • – Táka byłá trąbá Jácek ś. w tych kráiách pułnocnych/ vstáwicznie grzmiąca o sądzie Páńskim/ o rádościách wiecznych; według onego Pismá: Pámiętay ná ostáteczne rzeczy, á ná wieki nie zgrzeszysz. BirkOboz 68.
  • – Słyszysz zbroyne łotrostwo y grzmiące łancuchy. KodKon 151.
  • – Trzy są pioruny ktore zartko wypadáią z reku huczno grzmiącego Iowiszá. AndPiekBoh 26.
  • – A na ten rozkaz i ziemia zadrżała, Kiedy ogromne wypuszczono działa. O! tu Tatarzyn dziurę ciała swego Ujrzał i poczuł głos Pana grzmiącego [...]. BorzNaw 123.
  • – Potym pieszego Ludu Szyposzowie Ale y nięmniey grzmiący Doboszowie Nie przepomnieli w tym Oyczystym kráiu Iako y insi Kolędy zwyczaiu, Owi Nabozne piesni w Szturmy pieli, Ci iak do tropu w głosne bębny grzmieli. OblJasGór 169.
1 lub 2:

*GRZMIĄCA
w funkcji rzeczownika
Formy gramatyczne:
nazwa geograficzna :
  • – Przy zakładaniu kasztu za nieostrożnością cieślów kiedy źle fundament założą kaszt się potym pochyla, jako się na Grzmiącej dzieje, i miasto ratunku z wielkim kosztem znowu przekładany, albo za [nie]pomierzeniem drzewa coraz na zaciąganie siła kloców wychodzi i koszt ledwie nie dwojaki nadaremnie wyłożony być może. InsGór 49.

GRZMIEĆ
czas. niewł. ndk
Formy gramatyczne:
grzmieć
grzmi
grzmiało
będzie grzmiało
będzie grzmieć
by grzmiało
1. »o odgłosie grzmotu: rozlegać się «:
  • Es steiget auff, es wird donnern Burzy się/ będzie grzmiáło. VolcDial 52v.
  • – [...] gdy grzmi/ [ogórki] iákoby sie lekáiąc/ wierzchem ku ziemi sie obrácáią y mdleią. SyrZiel 1183.
  • – Kwiát [bukwicy] vżywány pierwey niżliby grzmiáło/ czyni od chorob bespieczne. Po grzmieniu nic nie waży. SyrZiel 1253.
  • – Bo iáko gdy grzmi/ ogniste pioruny/ błyskáwice pokázuią się z niebá: ták z głosow Ianá Chrzcicielá groźby wiecznego ogniá wyskákowáły. BirkNiedz 35.
  • Grzmi/ Tonat [...]. Kn 216.
  • – By wam ták Niebá posłuszne bydź miáły/ Iáko każecie nędzne białegłowy/ Y po wászych się Sferách obracáły/ Opákby poszedł woz zodyákowy/ Częścieyby grzmiáło/ częścieyby padáły/ Grády kámienne ná śmiertelne głowy/ Aleć ná złotym siedząc Helikonie/ Iuppiter ucho dał y drugiey stronie. TwarSDaf 95.
  • Grzmi es Donnert [...] Grzmiáło es Donnerte/ oder hat gedonnert. [...] Będzie Grzmiáło es wird Donnern. [...] Niech Grzmi lass es Donnern. [...] Boday Grzmiáło ach dass es Donnerte. [...] Grzmieć Donnern. DobrGram 339-340.
  • – Iak więc Kiędy grzmi, gdy niebá błyskáią, Naybardziey ludzie Krzyze wyrazáią: Rownie y oni [oblężeni na Jasnej Górze] idąc do Kościoła, Krzyzęm znáczyli Swiętym Swoie czoła, Y wposrzod boiu Boga wychwáláli, Owi Strzeláli, ci Iutrznią Spiewáli. OblJasGór 81.
  • – Węgorzá snádno vłowić może, ná ten czás kiedy grzmi ná Powietrzu. HaurEk 105.
  • es donnert/ Gott behüte uns vor Unglück/ grzmi, Boże nas uchoway Nieszcześcia. ErnHand 172.
  • Gestern donnerte es sehr/ wczorá grzmiáło bárzo [...]. ErnHand 375.
  • – Lubo alteruie się na deszcz powietrze [...] y niekiedy grzmi: pogoda iednak gorę bierze. DuńKal C1v.
  • Grzmi, grzmiało, grzmieć. 1) Donnern. [...] tonner. [...] zachmurza się grzmieć będzie; strasznie grzmiało [...]. T III 433.
2. »o odgłosie podobnym do grzmotu: rozlegać się«:
  • – Gdzie przyrodzenie náywięcey zchowáło Zywotá/ tám się nabárziey nápiera: A przy śmiertelnych rázách/ tak że grzmiáło Ogromnem głosem ná niego náciera. TasKochGoff 176.
  • Grzmi, grzmiało, grzmieć. [...] 2) Donnern, Knallen als die Stüde. [...] tonner, éclater; faire un bruit sourd; gronder. [...] z dział grzmiało, zagrzmiało [...]. T III 433.
#
  • - Impersonalia per se dicuntur, quae usitate in prima & secunda persona non leguntur; [...] cujusmodi sunt apud Polonos: boli mię, chmura się, ćmi się, dnieie, dostáie mi, godzi się, dzieie się, grzmi, márznie, márzy mi się, mierzcha się, mieszka mi się, mrze, mży się, śni mi się, zależy & his similia. WojnaInst 93
Autorka: RB
wyświetl dyskusję na temat hasła (0 wiadomości)