POLSKA AKADEMIA NAUK | INSTYTUT JĘZYKA POLSKIEGO
ELEKTRONICZNY SŁOWNIK JĘZYKA POLSKIEGO XVII I XVIII WIEKU
znajdź hasła
wtyczki wyszukiwania dla przeglądarek Firefox i Microsoft Internet Explorer
A B C Ć D E F G H I J K L Ł M N O Ó P R S Ś T U V W X Y Z Ź Ż
sposób prezentacji hasła obszerny zwięzły
poprzednie hasło SIARKOWY drukuj obszerny drukuj zwięzły następne hasło SIATCZYSTY
ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 18.01.2017
PRZYSTAĆ I czas. dk
Słowniki: SStp, SXVI, T III (pod: przystaję, przystawam), L, SWil, SW, SJP notują
Słownik Kn nie notuje
Formy gramatyczne:
przystać
lpm1. os.przystałem
2. os.przystałeś
3. os.przystał
ż1. os.przystałam
3. os.przystała
n3. os.przystało
lmmos3. os.przystali
nmos3. os.przystały
lpm3. os.przystał był
lp1. os.przystanę
2. os.przystaniesz
3. os.przystanie
lm2. os.przystaniecie
3. os.przystaną
lp2. os.przystań
lpm3. os.przystałby
lmmos3. os.przystaliby
nmos3. os.przystałyby
lpm3. os.przystałby był
przystawszy
1. »przyłączyć się do jakiejś osoby lub zbiorowości«:
Rekcja: do kogo, czego; komu
przen. przenośnie:
  • – Bogáctwá świetckie/ roskoszy/ Vrzędy/ Dignitárstwá/ y zgołá wszytkie doczesne dobrá/ słabo sie ná nas/ nie ináczey iedno iák ná słábey y zgniłey nici wieszáią/ y snádno łákoma śmierć zebráć toz nas może/ ále cnotá ruszyć sie iey nie dá bo do zmárłego dusze nierozdzielnie przystałá/ y z niey nie przerwáney wieczności nábywa. SpiżAkt F3v
  • – Ná cien odrażonego ciáłá pátrzasz ninie. Ten nie ma nic od siebie/ przystał/ y trwa ztobą: Z tobą odstánie/ swą sam tylko zbądź osobą. OvŻebrMet 68
  • – Owá w Chimeropłodney Liciey/ gdy srodze Piekło słonce/ prágnienie po niemáłey drodze/ Z vpalenia srogiego Boginiey przystało [...]. OvŻebrMet 147
a) »stać się czyimś stronnikiem, opowiedzieć się za kimś«:
Rekcja: do kogo || ku komu
b) »stać się wyznawcą jakiejś religii«:
Rekcja: do kogo, czego || na co
c) »zaciągnąć się do wojska«:
Rekcja: do kogo, czego
d) »połączyć się z kimś związkiem miłosnym; poślubić kogoś«:
Rekcja: do kogo
2. »nająć się do pracy, wstąpić na służbę«:
Rekcja: do kogo; na co; za kogo || bezok.
przen. przenośnie:
  • – Chcesz, jaśnieć powiem, acz wasza sromota: w pośrzodku Polski przystałam do Szkota. [Lutnia Jana Kochanowskiego do Andrzeja Lechowica Szkota] MiasKZbiór 275
3. »zgodzić się na coś«:
Rekcja: do czego || na co
4. »zetknąć się z jakąś powierzchnią«:
Rekcja: do czego
a) »połączyć się z jakąś powierzchnią«:
Rekcja: do czego
5. »o ubiorze, zbroi: ściśle przylgnąć (do ciała)«:
Rekcja: do czego || komu
6. »stać się czyjąś własnością«:
Rekcja: ku komu
7. »rozpocząć się, pojawić się«:
8. »rozpocząć jakieś działanie«:
Rekcja: do czego

*PRZYSTAĆ
czas. niewł. dk
Formy gramatyczne:
przystało
przystałoby
Najwcześniejsze poświadczenie: 1673
»zdarzyć się, wypaść«:
Rekcja: komu, czemu; bezok.
  • – Według fortelow Ktorych iest niemało Iuzby Nam zginąc na głowe przystało Nie tak od gwałtu, acz y tęn znosimy Iak od pogrozek Ktore ponosimy. OblJasGór 136.
  • – Porwą drabi Jezusa jako wilcy wściekli, A skoro z niego onę purpurę zewlekli, Włożyli mu na ciało jego własne szaty; Tym li spaść sukcesyją przystało na katy. PotZabKuk I 584.
Patrz przystawać.
Autorka: RB
wyświetl dyskusję na temat hasła (0 wiadomości)

ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 25.05.2017
PRZYSTAĆ II, PRZYSTOIĆ I czas. ndk
Słowniki: SXVI, Kn (pod: przystoi), T III (pod: przystoi), L (XVII-XVIII), SWil (pod: przystawać), SW, SJP notują
Słownik SStp nie notuje
Formy gramatyczne:
przystać
przystoić
lp3. os.przystoi
lm3. os.przystoją
lpż3. os.przystała || przystojała
n3. os.przystało
lmnmos3. os.przystały
lpż3. os.przystałaby
n3. os.przystałoby
lmnmos3. os.przystałyby
1. »być stosownym dla kogoś lub czegoś«:
Rekcja: komu, czemu || na kogo, co
2. »przysługiwać, należeć się komuś lub czemuś«:
Rekcja: komu, czemu
3. »cechować kogoś lub coś«:
Rekcja: komu, czemu
4. »pasować, tworzyć z kimś lub czymś udaną całość«:
Rekcja: komu, czemu || do czego
5. »o ubiorze, biżuterii: pasować na kogoś, zdobić kogoś«:
Rekcja: komu
6. »wydawać się jakimś, wyglądać jakoś«:
Rekcja: z czego
7. »zdarzyć się, wypaść«:
Rekcja: komu, czemu
8. »pojawić się«:

*PRZYSTAĆ, PRZYSTOIĆ
czas. niewł. ndk
Formy gramatyczne:
przystoić
przystoi
przystało || przystojało
przystało było
będzie przystało
przystałoby
przystałoby było || przystojałoby było
Najwcześniejsze poświadczenie: 1608
1. »należy, wypada«:
Rekcja: komu, czemu || na kogo, co; bezok. || zd.
  • – Moskwicin wziął był Sigmuntowi pierwszemu Woiewodztwo Połockie/ y Smoleńskie; á on się mu namniey w tym niesprzeciwił/ iák było przystało tákiemu Krolowi/ y krolestwu zacnemu [...]. BotŁęczRel III 49.
  • – Ieśli roskazánie mácierzyńskie/ iáko dobrym synom przystoi/ záchowacie/ mam nádzieię w Pánu Bogu/ iż on we wszytkim hoynie was opátrzy. ZwierPrzykład 317.
  • PRzystałoby opisáć teraz przyrodzenie siárki y kliiu [...]. SykstCiepl 110.
  • – Słuszna iż przystoi zápłacić dobrze robiącemu [...]. PetrSEk 10.
  • Przystoi ná dobrą małżonkę, nie tylko w sczęściu ále tez w niesczęściu, zgodę y iedność záchowáć á we wszytkim woley mężowey dogádzáć [...]. PetrSEk 17.
  • – swoiey tedy ráczey/ y w ktorey sie osobę vbrał/ płákáć przystało było Orthologowi/ niżli od nich ná kogo lámentowáć swey dla tego/ że ták Bogu brzydkich bluźnierstw zmázą swoim Cerkiewnikom szkárádzić siebie dopuściłá [...]. SmotApol 61.
  • – Zsiadsy ja tedy chucko z kolaski, pogłaskawsy cupryny i ukłoniwsy się, jak na [mnie] przystojało, posepnołem mu do ucha, z daleka stojąc: «Cy mie W[a]ść, moje Panią[t]ko, nie przyjmie za starsego sługę? - bomci tu na słuzbę przyjechał». BarMazBad 274.
  • Przystało by nam tu łzami się oblewac kiedybysmi Nie mieli wty[m] Naszy[m] Załobny[m] przypatku folgi. HerbOr 405.
  • – [Miller] dziwował się y dwoił mysl w sobie Iesli przystało tak piękney osobie Vmiec te gusła [...]. OblJasGór 104v.
  • es hätte sich wol geziemet erstlich zu bethen / przynáleżáłoćby (przystojáłoćby) było pierwiey się modlić. ErnHand 388.
  • – Tedy, gotuyże się ná drogę, rzekł S. Thomász, y wszytko około Domu, y przyiacioł rozporządź, bo to drogá dáleka y niebezpieczna, przystoi ábyś wszytko iák nalepiey ułożył, ták iákobyś się ná śmierć gotował. TylkStrom 71-72.
  • – Zmieszałem się odmiáną, ku mnie łáski twoi Co na grzeczną, iákoś ty, Dámę nie przystoi. PotPocz 65.
  • – Kanały y kloaki w każdey rezydencyi ták przystoi akkommodować, áby y ludzkiey wygodzie służyły y fetorem swoim czuć się niedały. BystrzInfArch D3v.
  • CONVENIR [...] PRZYSTOIC, być przyzwoitym [...] Przystoi młodemu człowiekowi się uczyć. DanKolaDyk I, 365.
  • – Nieprzystoi, áni pięknie, Miecz uwiiac Laurem, ktory się Braterską krwią ufarbował [...]. ChmielAteny I 440.
  • – Naturalna rzecz i ze zdrowym ludzkim to się zgadza doskonale rozumem, że raczej przystoi, że raczej słuszna i chwalebna rzecz jest, aby jeden lub kilku ustąpili liczbie większej daleko, a ludzi rozumnych [...]. KonSSpos 221.
  • Przystoi [...] przystanie. 1) es stehet an, es lässt, es ziemet einem. [...] il est convenable, il convient, il est bienséant à qu. [...] przystało żądaniu wielu w tak słuszney rzeczy dogodzić [...] nie przystoi nikomu głupim bydź. T III 1785.
a) »być koniecznym, być potrzebnym«:
Rekcja: dla czego; zd.
  • – Lecz z drugiey miáry/ iż Pan Bog stworzył ten wszystek świát dla człowieká/ y náznáczył mu tę ziemię miásto domu; iáko nie przystało dla dogodzenia człowiekowi/ żeby byłá wodá miáłá pokryć wszystkę ziemię/ iáko powietrze pokrywa wszystkę ziemię y wodę; ták też/ gdyż nie pokrywa wszystkiey/ tedy też nie ma być więtsza [...]. BotŁęczRel II 2.
2. »przysługiwać, należeć się komuś lub czemuś«:
Rekcja: komu, czemu; bezok.
  • – [Piotr Skarga] frásował się o to/ gdy obrázy Boże/ y świętych iego/ nie ták málowáne były/ iáko przystáło ich świętobliwości. BirkSkar 22.
  • – Rugujmy się nakoniec, co kto królowej Jej M. winien, kto obraził słowem, abo postawą, abo wzrokiem, kto nie uczcił, jako przystoi pomazance bożej, niechaj pokutuje za to, niechaj prosi, niechaj przyjmie karanie, jakie Jej K. M. naznaczy, a z tej Korony niechaj królowa Jej M. nie odjeżdża [...]. GórnDzieje 207.
  • – Nie barzom jest marnych świeckich majętności, Tylko niechbym wżdy miał skórę chleba w starości. Kończa [spr.] niewoli nie masz — już by mnie przystało Wczasu zażyć w pokoju, gdyby się tak zdało. DialDzieńOkoń 112.
3. »być właściwym dla kogoś lub czegoś«:
Rekcja: komu, czemu || na kogo, co; bezok. || zd.
  • – Tak też nie każdemu się równo po szwie porze, Ten parą, a ów zasię ośmią wołów orze. Owa zgoła nie wszystkim jednako przystoi, Jeden umrze od tego, czym się drugi goi. VerdBłażSet 36.
  • – ráczey im [Tatarom] przystoi iák łotrom y złodzieiom rozbiiáć/ y náieżdżáć zdrádziecko/ á niż woiowáć y potykáć się [...]. BotŁęczRel III 52.
  • – [...] trzebáby P. M. spytać/ iesli on lepszy rozum ma niż Apostołowie? Podobnoby się ráczey miał od nich rozumu vczyc/ áby o rzeczách Boskich nie mowił iáko bydło: że Bog nie ma żony/ nie ma żywotá człowieczego/ że Bogu nie przystoi rodzić. SkarMes 31.
  • – A właśnie tak przystało jej niestateczności Odmienić w nagłe gniewy chęci i miłości. ArKochOrlCz II 155.
  • – PRzyszedł ná ten czás Syn Bogá przedwiecznego/ áby każdego duszę wpisał w Zywotá Księgę; nie przyszedł áby ktorego człowieka miał z niebá wypisowáć. nie przystałoby ná dobroć iego/ áby prágnąć miał/ y spráwowáć to/ żeby złą śmiercią/ chociaż zły zginął. HinPlęsy 469.
  • – Płacz tedy, Fili; kiedy-ć tak przystoi, Już się tych smętków serce me nie boi [...]. MorszAUtwKuk 180.
  • – Iż rzeczy trafunkowe zowią się te: 1mo ktore się biorą zá te ewenta wszytkie co mogą bydź álbo nie bydź: w ktorym sensie wszytkie stworzone rzeczy są przypadkowe; álbowiem żadney kreaturze nie przystoi bydź koniecznie, ále z wolney Bogá wszechmogącego woli, od ktorego nie z powinności są stworzone nátury, ále wedlug wolności Iego y upodobania stworzone są. DuńKal M2.
4. »pasować, tworzyć z kimś lub czymś udaną całość«:
Rekcja: komu, czemu || do czego; z kim, z czym
  • – Tak Go [Dzieciątko Jezus] ucieszycie swemi upominkami wonnemi. Niechaj z nimi, co chce, broi – Dziecięciu z kwiatkiem przystoi, zwłaszcza, że je sam kształtował, sam upstrzył, sam umalował. GrochWirydarz 50-51.
  • – „Coćby to beł za rycerz, któryby tak młodą, Tak gładką, tak nadobną, tak piękną urodą Widząc w tak małem poczcie w polu i na stronie, Nie chciał jej sobie dostać, nie chciał się bić o nię?” „Tak wam z sobą przystoi - Zerbin na to powie - Że was szkoda rozłączać, a też wierz mej mowie, Nie tak nieobyczajny, nie takem surowy, Abym ci ją miał odjąć: miej ją sobie zdrowy. ArKochOrlCz II 144.
  • – Równemu z równym zawsze na świecie przystało. SzymSiel 116.
  • – Potym godzina minie; gdy kwiatu nie stało, Starej twarzy już będzie z paciorki przystało. NaborWierWir I 301.
  • – Dla czego/ wiedz to duszo/ że lubo my duchowie niebiescy zacnymi iesteśmy; przecię y nam przystoi z tymi biczámi/ ktorzy ná posługę ludzi náznaczeni/ to ludziom mamy podáwáć/ co im do popráwy służyć może: á bicze z rozgą/ naczyniem do popráwy wybornym. HinPlęsy 158.
  • – Do tego Msza Lácinska inákszy ma swoy porządek/ ták w Introicie/ w Orácyách/ iáko y w inszych swoich Częściách/ dáleko rozny od [spr.] nászych Liturgiy; według ktorych y Modlitwy te/ ktore ty wspominász/ są sporządzone. Záczym y do Mszy według czásu przykłádáne mogą być przystoynie: Ale do Służby Bożey one przydawáć niesłuszna: gdyż tákby im przystało/ iáko gdyby kto do iedwabnego Zupáná/ kożuchá stárego łátę przyszył. MohLit 116.
  • – [...] ta Wies do Fary Zywieczkiey Nalezy y Kiermasz z Miastem odprawuie wedle dawney Possessiey Mieysca choc by do Radzichowskiey bardziey iey przystało. KomonDziej 9v.
5. »o ubiorze: pasować na kogoś, zdobić«:
Rekcja: komu; w czym
  • – Gdy tedy dzień przyszedł áby Sokrátes pił truciznę/ y ták gárdło dał/ przyniosł mu apollodorus kosztowny płaszcz/ áby go włożył ná się idac ná śmierć: lecz on niechciałgo od niego przyiąć/ mowiąc: Coż? ábo mi w tym moim płaszczu teraz nie przystoi? w ktorym mi przedtym záwżdy przystało/ pokim mieszkał z wámi. BudnyBPow 9.
  • – [Erminia] Potem się w káwtan przeszyty vbieráć Poczęłá/ w ktorem przystało iey srodze. TasKochGoff 158.
  • – Bądź Minos wdział na głowę/ kitą nád stáwiány Szyszak/ przystało mu w nim: bądź puklerz miedziány Swietny przywział/ z puklerzem kształtnieyszy nikt iny [...]. OvŻebrMet 189.
  • – Wieniec najświętszej wszytkich panien głowy Mojej kochanej posyłam synowej. Jeśli przystoi w nim Pannie i Matce, Toć pewnie każdej na świecie mężatce [...]. PotFrasz2Kuk II 330.
  • – Daleko lepszey był cery niż przed dwiema laty, i nie wiem czym to sama w się w mowiła, czyli też w rzeczy samey tak było, że mu w Syberyiskim wcale dobrze przystało kożuchu. GelPrzyp 151.
przys. przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa:
przys.
  • Nie káżdemu w szubce przystoi. RysProv 54.
6. »wyglądać jakoś, wydawać się jakimś«:
Rekcja: komu, czemu; bezok.
  • – Tu Páná przed Annaszá/ z wesołą postáwą Postáwią posługácze/ dzielnośćią y sławą Popisuiąc się swoią: Otosmyć dostáli Tego zbrodniá/ ktorego Bogiem názywáli. Iego sztucznym mátáctwem oszaleni ludzie: Pátrzcie/ Pánie Annaszu/ iesli tey obłudzie Bogiem ábo Chrystusem namniey być przystoi [...]. RożAPam 18.
  • – Iedney Pániey [aktorce] bárzo pięknie przystoiáło/ umiáłá się ták żáłośnie stáwić/ przysiągłby kto/ żeby poprawdzie było. VolcDial 102.
Autorka: RB
wyświetl dyskusję na temat hasła (0 wiadomości)