POLSKA AKADEMIA NAUK | INSTYTUT JĘZYKA POLSKIEGO
ELEKTRONICZNY SŁOWNIK JĘZYKA POLSKIEGO XVII I XVIII WIEKU
znajdź hasła
wtyczki wyszukiwania dla przeglądarek Firefox i Microsoft Internet Explorer
A B C Ć D E F G H I J K L Ł M N O Ó P R S Ś T U V W X Y Z Ź Ż
sposób prezentacji hasła obszerny zwięzły
poprzednie hasło CHŁOPÓWNA drukuj obszerny drukuj zwięzły następne hasło CHŁOPSKIE
ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 06.09.2016
CHŁOPSKI przym.
Słowniki: SXVI, Kn, T III, L (XVI-XVIII), SWil, SW, SJP notują
Słownik SStp nie notuje
Formy gramatyczne:
lpM.mchłopski
żchłopska
nchłopskie
D.mchłopskiego
żchłopskiej
nchłopskiego
C.żchłopskiej
B.mnżywchłopski
żywchłopskiego
żchłopską
nchłopskie
N.mchłopskim
żchłopską
Ms.mchłopskim
żchłopski || chłopskiej
nchłopskiem
lmM.moschłopscy
nmoschłopskie
D.chłopskich
chłopskie
C.chłopskim
B.nmoschłopskie
N.chłopskimi || chłopskiemi
Ms.chłopskich
lpC.m albo npo chłopsku
1. »odnoszący się do rolnika, wieśniaka, charakterystyczny, właściwy dla niego; będący jego własnością«:
troj. ustabilizowane połączenia wyrazowe:
troj. chłopski syn (sz. zm.):
  • – Alczynski [...] nazwałsię chłopski młynarski sÿn zWierzchowic zpodgorza. TrepNekLib 17v.
  • – Druga bela zjechala [...] tesz zchlopskim Sÿnem A[nn]o 1633 po S. Ianie. TrepNekLib 40.
  • – Brzozowski nazuałsię Mikołaÿ od Liteuskie[g]o Brzescia zIwanowic chlopski boiarski sÿn. TrepNekLib 42v.
  • – Budkowski Ianusz zouiesię chłopski sÿn. TrepNekLib 44.
  • – Dobrakowski nazwał się chłopski zagrodniczÿ sÿn. TrepNekLib 72.
  • – Tęn Woÿciech A 1628 gdÿ tam w tey wsi (kat znowego miasta chłopskie[go] sÿna Duszÿczkę mial scinac o kradziesz) kazał sobie katu miecz ukazac y kinal nim y sciął kata. TrepNekLib 77.
  • – Dymów w tej wsi chłopskich numero 49 [...] Synów chłopskich z pasierzbami, zięciami [...]. PiotBrań 417.
troj. ekspr. chłopski synek:
  • – Gorski w Czestochowce wsi przy kliastorze chłopski synek od Gory Czestochoskiey Gorskim nazwał się. TrepNekLib 106.
  • – Czarnecki nazwalsie Jan chlopski synek zagrodzniczy ze wsi miedzy Staszowem a Kurozwekami. TrepNekLib 50.
troj. chłopska dziewka:
troj. rola chłopska (sz. zm.):
  • – Boianecki nazualsie [...] chłopski Syn z Boianczyc Liesienia chlopa syn u Dobczyc, na podgorzu ma Szpłachec chłopską rolią. TrepNekLib 34.
  • – Mieszkał Ian we wsi Amfisgranie u Iedrzeiowa folwarczek tam miał od opata Iedrzeioskie[go] na chłopski roliey bel tam y A 1633. TrepNekLib 94.
  • – We wsi Kamieniu tylko chłopów jest osiadłych 5, którzy z nich każdy siedzi na całym źrzebiu, a insze role chłopskie odłogami leżą. InwKal I I, 86.
troj. chłopski ród (sz. zm.):
  • – Zawsze ci rodu chłopskiego co się do sliachectwa szrobuią. dwoch srzotkow zazywaią. TrepNekLib 106v.
  • – Matka Jakubowa chlieb piekała naprzeday, chłopskie[g]o rodu bela. TrepNekLib 52.
troj. wóz chłopski:
troj. głowa chłopska (sz. zm.):
  • – Brat iego rodzonÿ beł za Vrzęnnika u Ksezeÿ w Tratnouicach od Crac. dwie mili, ktore[g]o A[nn]o. 1623 In Julio zabieł na Kłeparzu Miesczanin Klieparski Boianoski rzeczony, a iesliby ozwałsie kto ale nieozwał, iak chłopską głowe płaciełbÿbeł. TrepNekLib 107.
  • – Trzecie[go] zabieł Pan Stogniew okrutnie y przepadla głowa iak to chłopska. TrepNekLib 72.
  • – Zabito beło oyca tego Gąsiorka, circa 1630. grozieł się pozywac o głowe ten syn, ale pusciel to imo się dlia tego ze nie chciał pozywac iak o chłopską a nie smiał tak iako o sliachecką. TrepNekLib 93.
troj. chłopska kondycyja (sz. zm.):
  • – Stan [...] szlachecki częstémi poborami z chłopską kondycyą równać się musi. RadziwKSprawy 637.
  • – Żadneyby nikt nie miał zacności z urodzenia, tak dalece, że podłość kondycyi chłopskiey, naszę wynosi. LeszczStGłos 100.
  • – Książę kanclerz lit. [...] powiedał publicznie u obiadu, że nie jesteśmy szlachtą i że ma ciotkę naszą rodzoną chłopskiéj kondycji u siebie. MatDiar I, 473.
troj. chłopska skóra:
troj. bękart chłopski:
troj. boty chłopskie (sz. zm.):
  • Pauerschuch chłopskie boty pero. KusWeg H4.
  • Pero, nis Botÿ chlopskie, kurpie. SłowPolŁac 103.
troj. daniny chłopskie:
troj. chłopski dom (sz. zm.):
  • – Leszek z domu chłopskiego po nim co Korone Rączoscią y zawodem przed inszemi porwał Nuz on Piast on Kołodziey a potym Krol sławny Ktorego Potomkowie az ze do Ludwika Sczesliwie panowali pokazał ze Cnota I w lichey condiciey znaydowac sie moze. OpalKSat 72v.
  • – On się tym Czasem wrocił do Gospody Swoiey wymawiaiąc się ze go w Chłopskim domu bardzo teskno było. HistŚwież 117.
troj. [Serce] chłopskie:
troj. bóty chłopskie grube:
troj. chałupa chłopska:
troj. chałupka chłopska:
troj. dymy chłopskie:
troj. chłopski dzień:
troj. familija chłopska:
troj. [Frymarki] chłopskie:
troj. chłopski grunt:
troj. handle chłopskie:
troj. [Inwentarz] chłopski:
troj. kontrakt chłopski:
troj. [Kopa] chłopska:
troj. kosa chłopska:
troj. koszula chłopska:
troj. [Łąki] chłopskie:
troj. ekspr. mać chłopska:
  • – Na bicie w owsach niedźwiedzi mać chłopska chytry wymyśliła sposób. RadziwHDiar 207.
troj. muzyka chłopska:
troj. myto chłopskie:
troj. [Ogrody] chłopskie:
troj. [Pola] chłopskie:
troj. przywileje chłopskie:
troj. ręka chłopska: »chłopi«
troj. sądy chłopskie:
troj. [Stan] chłopski:
troj. chłopskie urodzenie:
troj. załogi chłopskie:
przys. przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa:
przys.
  • Chłopska rzecz siłá ieść/ á siłá pić szláchecka. RysProv II, 7.
przys.
  • Iárząbek Páński ptak/ á chłopska potrawa. RysProv V, 2.
2. »męski; ludzki«:
Związki wyrazowe nieprzyporządkowane do znaczeń
troj. ustabilizowane połączenia wyrazowe:
troj. chłopska chata (sz. zm.):
  • – Więc prawie niewiedział jakimby Sposobem bespiecznie te drogi przebyć az się tandem po kupiecku przebrał lecz y tak zdradzony w chacie chłopskiey niedaleko wiednia od Xiązęcia Austryackiego w niewolą wzięty. IntrHist 76-77.
  • – Bywa że razem w Szlacheckim dworze y chłopskiey chácie, [...] urodzi się dziecie. BystrzInfAstrol III/IX.

*CHŁOPSKI
w funkcji rzeczownika
Formy gramatyczne:
»rolnik, wieśniak«:
  • – Nawet y wmiastach, tych wielie iest co tytuły Sliacheckie biorą sobie, Naostatek y chłopscy ze wsi sroga wielkosc imuiąsię te[g]o. TrepNekLib 11.
  • – Jedni na placu polegli, drudzy w niewolą pogańską zabrani i oraz wielka mnóstwa chłopskiego i ord tatarskich sposobiona od nieprzyjaciela potęga. AktaKrak II/2 443.

PO CHŁOPSKU
w funkcji przysłówka
Formy gramatyczne:
»tak, jak chłop, na sposób chłopski«:
  • – Chłopskié/ po chłopsku/ [...] Rusticè [...] Rusticius [...] Rusticatim [...] Rusticatim tangam, non vrbanatim. Kn 67.
  • Po chłopsku/ vide Chłopskié. Kn 717.
  • – Przydrzeźniał on [pastuch Apulus] im [nimfom] iednák/ skokámi wieyskimi/ Grubo/ po chłopsku łáiąc/ słowy plugáwymi. OvOtwWPrzem 581.
  • Rustice pochlopsku. SłowPolŁac 121.
  • – Przecież puscił na azard dla Oyczyzny zycie swoię nieiaki Skrzetuski y przebrawszy się po chłopsku pobrał listy od Wodzow do Krola. HistBun 12v.
  • – Skrzetuski z listami od woyska po chłopsku przed nim [królem] stanoł. HistBun 13.
  • – Hiszpani [...] Subordinowáli żołnierza po chłopsku przebranego, ktory woz przyprowádziwszy orzechow, gruszek, iabłek pełny, umyślnie wywrocił [pod bramą Amiens]. ChmielAteny II 55.
Patrz *CHŁOPASOWY, CHŁOPI, *CHŁOPISLAJSKI, CHŁOPKOWATY, *CHŁOPKOWY, *CHŁOPNY, CHŁOPOWATY, CHŁOPOWSKI, *CHŁOPOWY.
Autor: WM
wyświetl dyskusję na temat hasła (0 wiadomości)