Pobieranie
PL EN
A
B
C
Ć
D
E
F
G
H
I
J
K
L
Ł
M
N
O
Ó
P
R
S
Ś
T
U
V
W
X
Y
Z
Ź
Ż

AKT

rzecz.
m
W TRAKCIE OPRACOWANIA
Warianty fonetyczne: AKT, ACHT
Notowanie w słownikach

Notowany w słownikach:
SXVI, Kn, T, L, SWil, SW, SJP

Nienotowany w słownikach:
SStp

Formy gramatyczne
lp M. acht   || akt  
D. aktu  
C. aktowi  
aktu  
B. akt  
N. aktem  
Ms. akcie  
lm M. akta  
akty  
D. akt   || aktów  
C. aktom  
B. akta  
akty  
N. aktami  
Ms. aktach  
akciech  
Etymologia
łac. actus
Znaczenia
1. »czynność publiczna szczególnej wagi, uroczystość państwowa, rodzinna, religijna, ceremonia«
  • – Nowochrzczeńce/ Tatary/ Zydy/ gdy się do wody świętey y do kościoła ś. Katholickiego prosili/ prowadził [ksiądz Skarga] z wielką ochotą/ wezwawszy do tego Aktu asistentiey ludzi wielkich. BirkSkar 16.
  • – Ludzie [...] obaczywszy zrozumieli/ przenoszą Reliquiae sługi Bożego. A gdy się dzień uczynił/ lud wszystek z świecami y kadzidłem na akt tak Święty przyśpiał. KalCuda 98.
  • A gdy brała Habit zakonu Dominika ś. widziała obecną Krolową niebieską/ ktora bytnością swoią zdobiła y Akt ś. y intencyą potwierdzała. OkolNiebo 82.
  • – Kozak immediate przed Actem Krzcin Samych z nią [szablą] przyiachał. OpalKListy 417.
  • – Wszystkich [...] ktorzy ku temu actu się zesli Chmurą Zawiedła Oczy płaczem Napełnieła [śmierć]. HerbOr 524.
  • A iż na te dwa akty [weselny i pogrzebowy] rożney kondycyey y Stanu ludzie z rożnymi humorami [...] zieżdżaią się rożne też bywa dokończenie: a czasem iednego do grobu włożą/ a dwoch na placu położą/ ieden się weseli/ drugiemu się smutek urodził. HercBan 4.
  • – Po tym Akcie [koronacji] vdáł się Krol ná modlitwę. MerkPol 224.
  • Die 27 Septembris odprawował się wjazd króla I Mści nowo obranego [...] przeciwko któremu wyszło wojsko nie małe, ludu pieszego i konnego ozdobnie strojnego i umyślnie do tego aktu przybranego. MarkZap 66.
  • – Osobom duchownym od Boga zgoła nie iest zakazano/ żeby nie mieli na Ucztach/ Weselach/ y przy innych aktach wesołych bywać. GdacPij 32.
  • – Bydź wezwanym na wesele, znaczy, że wezwany człowiek był znamienity, pozorny [...] na akt taki tylko zacnych ludzi proszą. MłodzKaz II, 95.
  • – Bez zadnych Przyiacioł y zwyczaiow takiemu aktowi przyzwoitych, przy samym tylko Brutusie Szluby małzenskie z Marcyą [...] do domu swoiego y Stanu Małzenskiego przyiętą potwierdził [Calv]. SzołHist 12v.
  • – Imieniny żenie mojej na św. Teresę sprawowałem, ichmość pp. sąsiad na ten akt mając u siebie. ZawiszaPam 103.
  • – Władysław 4 [...] był koronowany [...] Przytym Iąn Olbracht Brat iego na Biskupstwo Krakowskie wiechał ktore Akty Pogrzebu, Coronatiey y wiazdu Biskupiego razem sie odprawowały. KomonDziej 128.
  • – Poczęli [konfederaci warszawscy] niby od owego fundamentu, ktorym Szlachtę uwiedli do konfederacyi to iest traktuiąc o Pokoy z królem Szwedzkim naktorego Akt zesłał Szwed Kommissarza swego. OtwEDzieje 127.
  • – 1713 Dnia 16go sierpnia odprawił się akt solenny wjazdu do katedry swojej JMści X. Jana Skarbka [...] Kazał na tym akcie u fary X. Wolski Ordinaryusz Jezuita. KronZakBarącz 178.
  • – [...] Poseł Perski [...], u Nayiaś: Imperatorowy Ieymci [...] miał audyencyą przy zwykłey temuż Aktowi ceremonij [...]. GazPol 1735/39, 4 nlb..
  • AULIQUE [...] Acte de Theologie [...] Aulica [...] AKT publiczny Teologicznej dysputy, ktorą na Sali Arcybiskupstwa odprawuie ten, co Doktorem zostaie. DanKolaDyk I, 152.
Ustabilizowane połączenia wyrazowe

  • akt pogrzebowy (sz. zm.);
  • akt pogrzebny (sz. zm.);
  • akt żałobny (sz. zm.);
  • akt żałosny (sz. zm.);
  • akt funeralny;
  • ostatni akt;
  • smutny akt:
    • – Potym połog nastampi niebogi, zaczym musiałby się ten Act pogrzebowy zewlec asz do Pułroku. OpalKListy 78.
    • Pogrzebowy Akt na dzień 26 Kwietnia w-Kościele Lubaszkim złożyliśmy. PisMów II 306.
    • – TURKUS [...] po Akcie pogrzebowym y Fortunie Nieboszczyka dysponowaney innemu dostał sie Panu, znowu wesołość y całość miał przywroconą. ChmielAteny I 561.
    • – Dysponuię drogę moię na Częstochową [...] wczesnie wyiachawszy abym wczesnie stanął wKrakowie to iest ante 20 Iuny w ktory dzien pogrzebnemu Actowi naznaczony. OpalKListy 166.
    • – Co się tknie Aktu tego Pogrzebnego/ chętnie się rad na czas naznacżony [...] stawię. DobrPol II, 198. DobrPol II, 198.
    • – Do tego Aktu żałobnego Pokrewni y Przyjaciele bliscy słusznie zaproszeni być muszą. DobrPol II, 194.
    • – Sciany Kościelne począwszy od Ołtarza Obiciem axamitnym czerwonym z Herbami [...] Skolligowanych Domow piekną żáłobnemu Aktowi czyniły apparencyą. GazPol 1735/75, 4 nlb..
    • – Krewni [...] te mu [Zygmuntowi III Wazie] Ostatnią posługę z Serdecnym zalem oddaią y WM Swym Msci P. Zemną pospołu Uniżenie dziekuią, Ze Się WM na ten akt Załosny Stawieli. HerbOr 306.
    • – Nazaiutrz była Msza spiewana, tak się ten załosny act skonczył bez stipy. VorLetSkarb 181.
    • – Wszyscy ią [Fascelę] godną srogiey smierci czynią, Y w zgromadzeniu wszytkich Łotrow walnem, Miec ią [śmierć] naAkcie będzie funeralnem. PotSyl 87-88.
    • – Imosc WM MM. P. za ten ostatni acht oddany podziekowawszy Na załobny chleb zaprasza spodziewaiąc się ze zalu tego Nieco swoią przytomnoscią uskromic y Umitigowac będą mogli. HerbOr 393.
    • – Na tym smutnego aktu dzisieyszego placu stanąwszy, zkądbym mowę moią zaczął, nie znaiduię zgoła, czy żałować mam straty zmarłego Siestrzeńca mego [...] czy utrapionego [...] Rodzica cieszyć. DanOstSwada VI, 11.
  • akt weselny (sz. zm.):
    • – Przy Akciech weselnych, iáko v nas ták y v Pogan,łożnicá bywałá dla stádłá nowego. OvOtwWPrzem 38 marg..
    • – O tym na wszytkich Aktach weselnych Piesni y Himny skłądano spiewano. PotPrzyp 11.
    • – Ciebie tez węselnego aktu uczynięmy uczęsnikięm. PasPam 77.
    • – Kuchmistrz [...] powinien [...] vmieć też zażyć czasu Weselnemu Aktowi służącemu/ y Pogrzebowemu. CzerComp 92.
    • – Przyiechał ImPan Sędzia Bracławski Marykoni obliguiąc abysmy byli na akcie weselnym Iego Corki. SapADiar 132.
    • – Tak więc bywa w tych ordynaryinych Weselnych Aktach, ześmy zwykli od Kandydatow Naszych perorować wysokie im przysposobiaiąc Elegia. DanOstSwada II, 5.
  • akt sejmikowy;
  • akt sejmiku:
    • – Skrzynka owa, w której wota będą na kartkach [...] oddana będzie [...] do zakrystyjej w kościele aż do skończenia albo zerwania drugiego aktu sejmikowego. KarSEgz 55-56.
    • – Choć się akt powtórny sejmiku na jakim artykule albo punkcie zerwie, to przecie posłów będzie miało województwo albo ziemia [gdy się ich zawczasu wybierze]. KarSEgz 55.
  • akt elekcyjej;
  • akt electionis:
    • – Rozumiałbym rozdzielić akt elekcyjej posłów od aktu pisania instrukcyjej i niechajby najpierw odprawiła się elekcyja posłów. KarSEgz 55.
    • – My dygnitarze, urzędnicy i rycerstwo województwa krakowskiego [...] zgromadzeni, jako [...] doszedł do ręku naszych akt electionis [ króla], przeczytawszy w nim asekuracyją jakąś sum pieniężnych [...] bez pozwolenia naszego [...] zanosiemy [...] protestationem. AktaKrak II/1 376 - 377.
  • akt koronacyjej:
    • – Muza z Helikonu na wieczny aplauz wjazdu i aktu koronacjej [...] Augusta II. SchedMuzaBar II 374.
  • akt wjazdu króla:
    • Akt wjazdu po koronę Augusta wtórego, króla polskiego. SchedMuzaBar II 374.
2. »czynność, czyn, dzieło; zdarzenie«
  • – Bostwo [...] żadnym Aktem albo przymiotem zaciągnąć się nie może do tey albo do drugiey osoby. KorRoz 33.
  • – Ręką dobywszy Pałasza, akt światu wystawiłem Rycerski. AndPiekBoh 53.
  • Akt pocałowania malusienki iest, ale domyslic się sami mozecie, gdy nieprzystoyny y nieprzyzwoity iak duszę zabiia. OblJasGór 24v.
  • – Ten twoj Akt wspaniały Wyświadczony po Pańsku mnie, godzien swey chwały, Ześ oczu twych na podłe szaty niezasłonił. DamKuligKról 37.
  • – Uczynił [Syrmpan z Siedmiogrodu] akt barzo wielki, y godny Szlachetnieyszy osoby y pamięci wiekuistey. TylkStrom 126.
  • – Przyiechawszy na Mochnaczkę [...] po tym akcie niedobrym spytałem sie Garbery, co tu słychać, ktory Garbera odpowiedział, że nie dobrze, bo tu sąsiada naszego wypieczono. AktaMusz 65.
  • – Iuż tedy rzadko albo nigdy Kontrakty nasze mogą się zwać, Actus bonae voluntatis mutuae, aktem z obopolney dobrey woli. JabłSkrup 77.
  • Absalon [...] pierwszy Akt zaczął kryminalny, Napadszy żony Oyca. DrużZbiór 115.
Ustabilizowane połączenia wyrazowe

  • straszny akt:
    • A ten sąd przypadnie na ow dzień/ ktory sam Bog [...] na ten straszny akt naznaczył. BujnDroga 134-135.
Związki frazeologiczne

  • ostatni akt życia:
  • »umieranie, śmierć«
    • – Z táką rekollekcyą z tego świátá zeszłá [księżna de Oranges]/ że wszytkim/ ktorzy około tego ostátniego Aktu iey życia byli/ dziwowáć się przyszło/ y oraz zbudowáć z meżnego y rostropnego vmysłu tey Xiężny przy ták strászney przepráwie. MerkPol 82.
  • akt uczynić z kim:
  • »rozprawić się z kim«
    • – Domówiwszy się tego u mnie [Mikołaja Zebrzydowskiego], żem ci autory powieści twojej mianował, i tam zaraz deklarowawszy się, iż z niemi sobie akt o to uczynić chciałeś, teraz co inszego o tym niewstydliwie twierdzisz. ZebrzMyszkZatargCz II 194.
    • – Deklarowałem się [M. Zebrzydowski], żem naprzyszłym sejmie miał sobie z niem akt uczynić. ZebrzFundCz III 341.
3. »modlitwa; czyn o charakterze religijnym«
  • – Po odprawionej sprawie iakiey swieckiey, zaraz do Boga serce swoie obracała przez modlitwę y akty rożne. NiesKor II 498.
Ustabilizowane połączenia wyrazowe

  • akt skruchy:
    • – Mowił [ksiądz Piekarski] potym z nami Akt Skruchy. PasPam 58.
  • akty miłości:
    • – Psalm czwarty Akty Miłości ku Bogu. ChrośZbiór Cc4.
  • akt pokory:
    • A ieżeli zaś przedcię gromadzisz się do służby Bożey iakokolwiek, uczyń w przepaści uniżoności twoiey Akt pokory. MłodzKaz II, 276.
  • akty pokuty:
    • – Uczynił [król Antioch] niektore akty pokuty naprzod uznał siebie, że iest człowiekiem śmiertelnym, y wielkiem grześnikiem. TylkStrom 33-34.
  • akty strzeliste (sz. zm.):
    • – 1 Akty strzeliste, słuzocze do zabaw koszdego dnia. SzumInw 74.
    • JACULATOIRE [...] STRZELISTE akty ku Panu Bogu z gorącości ducha y z całego serca pochodzące. DanKolaDyk II, 135.
  • akty zbawienne:
    • – Resolute na Smierc [...] poszedł [Sebastian Dobosowic-Gruszecki] czytaiąc sobie sąm Akty zbawienne głosno. KomonDziej 211v.
  • akty nabożne:
    • – 1 ksioska, Akty nabozne iędne oprawne, a drugie nieoprawne. 1 Akty codzienne. SzumInw 74.
    • – [Tytuł:] Akty nabożne do ran [...] Ukrzyżowanego Jezusa. AktNab k. tyt.
4. prawn. »czynność prawna, sprawa; dokument urzędowy będący jej efektem; w lm: zbiór dokumentów«
  • – Spisowano/ Chorągwie także woienne/ Akta/ Protokoły/ Lupy z woiowanych Narodow. WargRzym 12.
  • Akta/ Księgi spraw/ abo prawne [...] v. Metryka. Księgi wielkie/ regałowe/ pargaminowe/ gradały. Kn 330.
  • Akt [...] vide Spráwá. Kn 5.
  • – Sczego fałsz znac bo po tey datie przywileiu dobrze posliedz noty wakciech Krakowskich są częste, co Oyca ich mikołaia fanat[us] pisano. TrepNekLib 23.
  • – Proszę WMM-o MPana iako mniey nisz ia pod te czasy zabawnego abys y pracy y papiru nie załuiąc wypisał mi wszystkie Acta Coronacy Krolowey Imci. OpalKListy 358.
  • – Andrzey Borowicz Pysarz tego Aktu Ręką własną [podpisał]. RegTow 75.
  • – My Krol za ustnym i oczewistym osoby [z] wierzchu mianowaney prziznaniem te sprawe do act Cancellariey Naszei wpisac [rozkazaliśmy]. VorLetSkarb 210.
  • Akt Testamentu nieboszczyka P. Sawickiego roznym osobom nalezącego. DekrŻmud 232v.
  • – Wczorá conclusum, áby Biskupom restituatur locus inter proceres Regni, in Camera Parlamenti superiore, á żeby ten ákt był konfirmowány od wszytkich trzech Stanow tey Korony. MerkPol 291.
  • – Sąd [...] Rozkazał pomienione przywileje [...] w akta wpisać. InwPuck 151.
  • – Oblicznie przibywszy do akt ninieyszych wałaskich zywiec[kich] pracowity Krzistof Midor [...] zeznał. KsŻyw .
  • – Agitował się ten Akt Kilka Niedziel nasi Kommissarze na tym stali, żeby niczego nie tracić. OtwEDzieje 99.
  • – Nasi krolowie, przez to byliby nie iako w dependencyi Rzeczypospolitey, ktorey supremam authoritatem nie możemy dosyć we wszystkich aktach denotare. LeszczStGłos 35.
Ustabilizowane połączenia wyrazowe

  • akta grodzkie:
    • – Podpisać ono [pismo] i pieczęć do niego przycisnąć zleciliśmy, a żeby do wiadomości ludzki tym prędzej przyszło do akt grodzkich wszystkich województw za poruczeniem i staraniem naszym rozesłano, aktykowano i publikowano być ma. AktaPozn I/1 342.
    • – Fogielweder Miesczanie Crac. beli przezuiska o tych y w Actach Grockich Crac. A. 1504. TrepNekLib 84v.
    • Aby PRAWA [...] in facii Senatu czytane, od Marszałka Poselskiego podpisane, do Aktow Grodzkich, albo do Metryki Koronney podane były. ChmielAteny II 404.
  • akta miejskie:
    • A iesli by sie Kapłąn trafił z Domu y Rodzaiu Wiecorkow aby bliszy był tey Praebendy, Zapiszem Akt Mieyskich zawarowano KomonDziej 187.
  • akta trybunalskie:
    • Ex ratione pogorzenia aktów trybunalskich [brak dokumentów]. MatDiar I, 770.
  • akta ziemskie:
    • – Także de Giebułtów pisał się Wężyk Bernardus. O tem w tych ze Actach Zięmskich Crac. TrepNekLib 94v.
  • akt darowizny:
    • – We dworze jaśnie oświeconego książęcia jegomości stał sie akt darowizny przy jego bytności, jego miłości pana Jana Dziećmiarowskiego starosty uszewskiego. ActScabVet 117.
  • akta duchowne:
    • – Probosc Zywiecki otrzymał Confirmatią Przywileiu Naiasnieyszego Iana Kazimierza Krola Polskiego w Consistorzu Krakowskim na Kaznodzieystwo Zywieczkie[...] y to w Akta Duchowne wpiszano iest. KomonDziej 163v.
  • akta graniczne:
    • Acta Graniczne Nagrodzie Babinskiem na wierzbie fundowal [Stanisław Matuski] do reuidowania ich. AktaBab 24.
  • akt prawa:
    • – Przy ktorym [pisarzu] akt sie zaczyna prawa w zamku ziwieczkim przy popisie d[ie] 16 may mansis [16. V] 1718. KsŻyw 98.
  • akta radzieckie:
    • – Te manifestatiom wmcią podaie, ktora aby do act radzieckich wilenskich prziięta, i mnie extractem wydana była prosze. VorLetSkarb 135.
  • akt rokoszowy:
    • Akt rokoszowy z dnia 24 czerwca 1607 r. RokZebRem III.
  • akta Rzeczypospolitej:
    • – REGENCI powinni Aktów Rzeczypospolitej pilnować Koronni Koronnych, Litewscy Litewskich. ŁubHist 217.
  • akta synodowe:
    • – [Tytuł:] Roku tysiącznego sześćsetnego pierwszego, dnia 20 miesiąca czerwca w synodzie lubelskim ten dekret bracia ministrowie [...] do akt synodowych wprowadzają. AktaSyn III, 223.
  • akta kapturowe:
    • Akta kapturowe po koronacyi [...] do grodu oddane być mają. LaudaHal 71.
  • akta komisarskie:
    • – Mają się o to pp. Posłowie starać aby constitutione publica zawarta była droga instygatorowi koronnemu i komukolwiek, który [by] [...] chciał akty komisarskie wedle prawa uczynione [...] labafektować i wzniżać z założeniem peny piąciu set grzywien. LaudaWisz I, 270.
  • akt Konfederacji Generalnej:
    • Akt Konfederacji Generalney na ktorą Stany Rzczyposp: sprowadziliśmy […] w Seym Walny sześć niedzielny obrociliśmy […] na nim […] postanowiliśmy konstytucye. VolLeg V 57.
  • akta publiczne:
    • – [Tytuł:] Akta publiczne ds. interessu Ordynacyi Ostrogskich. AktaPub k. tyt..
  • akta Stanów:
    • – [Tytuł:] Akta Stanów Wielkiego Xięstwa Litewskiego 1698. AktaStan k. tyt..
  • akta wieców walnych:
    • Akta wieców walnych (w konstytucyi anni 1423) pod kluczmi sędziego, podsędka, pisarza maja być chowane. PodPop 33.
  • akta zapisowe:
    • – Pan pisarz [ziemski, Jakub Chwalibóg] [...] ma [...] do krakowskich naprzód ksiąg ziemskich przystąpić, a począwszy od początku ksiąg [...] co są porządnie pisane i oprawne tj. wszytkie akta zapisowe, jako są donationes, resignationes, venditiones, reformationes, reemptiones, divisiones, actus graniciales et commissoriales i insze wszytkie prócz sądowych przepisać. AktaKrak II/1 342.
5. »część utworu dramatycznego«
  • Akt II Wyraza piekło infestuiące Elizariusza dla cnoty. KodKon 141.
  • Akt w komedyey. Kn 5.
  • – Roderik Comedia Akt I, Scena I. CorMorszACyd 105.
  • – INTERMEDE [...] INTERMEDIUM część aktu sceny między Aktami wyprawuiąca się. DanKolaDyk II, 167.
Przenośnie
  • Sczodrobliwy Piaście Krolu Polski/ iuż po iednym akcie muzyka zagrawa.WojszOr 210
6. »przejaw, objaw czego, funkcja«
  • – Wiele ma aktow rozum? Trzy. Pierwszy się zowie prostym uznaniem, gdy rzecz poznawa iakoby tylo na nię patrząc a nic o niey nie sądząc ani z niey do inney się udaiąc poznania. TylkRoz 301.
  • Akty zaś witalne tey potencyi [apetytu] są materyalne żądze y chuci. BystrzInfCosm F3v.
Ustabilizowane połączenia wyrazowe

  • akt rozumu:
    • – Akt [...] akt rozumu. T III 4.
Podhasła

AKTA nmos blp


Najwcześniejsze poświadczenie:
1621-1643
Znaczenia
»dzieje pisane, kroniki«
  • Akta/ vide Dzieiow księgi. Księgi publiczne. Kn 5.
  • – Tak kiedys czynieli swieci Apostołowie iako Acta swiadczą. OpalKSat 108.
  • Akta; dziejów księgi. Jahr-Bücher, Geschichts-Bücher. les Annales. T III 4.
Ustabilizowane połączenia wyrazowe

  • akta apostolskie:
    • – Excypuię dobrych, bo wiem, że y w Rycerskim Stanie Swięty był ow Centurio w Ewangeliey, ow Cornelius w Aktach Apostolskich. DanOstSwada V, 16.