POLSKA AKADEMIA NAUK | INSTYTUT JĘZYKA POLSKIEGO
ELEKTRONICZNY SŁOWNIK JĘZYKA POLSKIEGO XVII I XVIII WIEKU
znajdź hasła
wtyczki wyszukiwania dla przeglądarek Firefox i Microsoft Internet Explorer
A B C Ć D E F G H I J K L Ł M N O Ó P R S Ś T U V W X Y Z Ź Ż
sposób prezentacji hasła obszerny zwięzły
poprzednie hasło NABICIE drukuj obszerny drukuj zwięzły następne hasło NABIĆ SIĘ
ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 04.03.2016
NABIĆ czas. dk
Słowniki: SStp, Kn, T III, SWil, SJP notują
Słowniki: SXVI, L (?), SW (?) nie notują
Formy gramatyczne:
nabić
lpm1. os.-m nabił
3. os.nabił
ż3. os.nabiła
lmmos2. os.-ście nabili
3. os.nabili || nabieli
nmos3. os.nabiły
lpm3. os.nabił był
lp1. os.nabiję
2. os.nabijesz
3. os.nabije
lm1. os.nabijemy
3. os.nabiją
lp2. os.nabi
nabij
nabiwszy
nabito
1. »wcisnąć, wepchnąć, wtłoczyć; naładować«:
Rekcja: do czego; co, co czym, na co, w co; czym
fraz. związki frazeologiczne:
fraz. nabić komuś głowę (sz. zm.):
  • ~ Jeszcze czujna jutzrenka po nocnej kąpieli Wczasowała spotniałe członki na pościeli, Zaledwie co na ziemię upragnioną rosy Wycisnęła rękoma z utrafionej kosy, A już goście myśleli o drodze, Odprawiwszy on nocleg w niesłychanej trwodze: Bowiem, nabiwszy sobie głowę przeszłą wojną, Dla snów straszliwych i noc mieli niespokojną: Ledwie który z nich, chcąc się uspokoić, zdrzymie, Zda się mu, że go wiążą, sieką, tłuką w Krymie. ZimBSiel 162.
  • ~ Takem sobie już głowę nabił melankolią, że już się mój nigdy z przyrodzenia wesoły nie przywróci humor. SobJListy 401.
  • ~ I to rzecz foremna, czym Wci memu sercu nabili głowę ci, co kieliszki po stole szykują, albo ci, co się im dobrze wiedzie i prawią, co im ślina do gęby przyniesie. SobJListy 560.
  • ~ A tak król August [...] sobie mocno nabił był głowę prospero armorum Successu, że posiadłszy sub pretextu recuperandorum avulsorum dziedzicznych woysk swoich siłami, Inflanty one iako Iure gladis nabyte nasiebie trzymać będzie [...]. OtwEDzieje 36.
  • ~ [...] METTRE une chose dans la teste d'une personne. Inducere aliquid in animum alicujus. Cic. Aliquid alicui persuadere. Ter. WBIIAC komu co w głowę nábiiać mu głowę czym. *Il s'est mis cela en ieste [!] ou dans la teste. Id sibi in animum induxit. Ter. Nábił sobie tym głowę. *Se mettre une personne dans l'esprit. Sibi aliquem in animum instituere. Ter. Nábić sobie głowę osobą iáką kim, záprzątnąć sobie głowę nią [...]. DanKolaDyk II, 260.
  • ~ CHIMERES que tout cela. Som nia. Ter. *Il se repaist l'esprit de chimeres. Inanibus pascitur. HYMERY to wszystko, bayki, prożność ni-to, ni-owo. *Pasie swoy umysł Hymerami Se mettre mille chimeres dans l'esprit. Sibi monstra & portenta fingere. Inanes visiones habere. Cic. Tysiącznemi hymerami głowę sobie nabić. DanKolaDyk I, 304.
  • ~ [...] ENFARINER se dit au figuré, pour Gaster l'esprit de quelqu'un par des vaines et fausses opinions. Opiniounm [!] pravitate aliquem inficere. Cicer. GŁOWĘ komu umączyć mowią w Francuskim zá miast nabić mu głowę y uprzątnąć w głowie prożne y ladaiakie opinie. Il s'est allé enfariner de cette opinion. Opplevit illius animum haec opinio. Cic. Uprzątnął sobie w głowie álbo nábił sobie głowę tym zdaniem. DanKolaDyk I, 508.
  • ~ [...] ENTESTEMENT, Estime trop grande de quelqu'un, ou pour une chose.) Nimia alicujus existimatio. NABIC sobie głowę kim álbo czym, zbytnie y wielkie bardzo o tym u siebie mieć poważenie, trzymać o czym wiele y rozumieć wysoce [...]. DanKolaDyk I, 517.
  • ~ Nabiiam, v. m. F. nabiię. 1) benageln, mit Nägeln beschlagen; voll Nägel, Pfähle schlagen. 2) laden ein Gewehr. 3) einschlagen, einrühren, als Eyer. 4) füllen. 5) niedermetzeln, niederhauen. 1) ficher, enfoncer, cogner beaucoup de pieux, de cloux. 2) charger un canon à feu. 3) brouiller, mettre dedans pour préparer qu. ch. 4) remplir. 5) tuër un grand nombre de; abatre beaucoup de. § 1) nabił palow, kołow, gozdzi; nabiię tę deskę goźdźmi. 2) nabić muszkiet kulą. 3) nabić iaiec na iaiecznicę; iuż gorzałczany nabił na gorzałkę. 4) dobrze mu to wory nabiia. 5) z szańcu wiele mu ludzi nabito; nabił ptastwa, zwierza. nabiiam działo. ein Stück laden. servir le canon. nabiiam komu uszy czym. einem einbläuen, den Kopf toll machen. ravoder aux oreilles de qu; inculquer; batre les oreilles à qu. de qu. ch. § nabił mi uszy temi powieściami. nabili mu to w głowę, tym głowę. man hat ihm dieses in den Kopf gesetzt. on lui a mis cela dans la tête. § nabił sobie tym głowę. T III 887.
fraz. nabić komuś uszy: »dużo komuś o czymś powiedzieć; przekonać kogoś o czymś, wmówić komuś coś«
  • ~ Nabił ci mu tedy uszy nie tylko temu dał pokoy ale z Woyska od Cwierci wyiechał. PasPam 114v.
  • ~ Zeć zły człowiek nabił uszy, taki żal masz na twej duszy. Rozum niech twój sam osądzi, gdy rozumiesz, że wzrok błądzi, że to rzeczy niepodobne; bo i uszu nie są godne Te awizy, co cię niemi sturbowali niepewnemi. StanTrans 90.
  • ~ Nabiiam, v. m. F. nabiię. 1) benageln, mit Nägeln beschlagen; voll Nägel, Pfähle schlagen. 2) laden ein Gewehr. 3) einschlagen, einrühren, als Eyer. 4) füllen. 5) niedermetzeln, niederhauen. 1) ficher, enfoncer, cogner beaucoup de pieux, de cloux. 2) charger un canon à feu. 3) brouiller, mettre dedans pour préparer qu. ch. 4) remplir. 5) tuër un grand nombre de; abatre beaucoup de. § 1) nabił palow, kołow, gozdzi; nabiię tę deskę goźdźmi. 2) nabić muszkiet kulą. 3) nabić iaiec na iaiecznicę; iuż gorzałczany nabił na gorzałkę. 4) dobrze mu to wory nabiia. 5) z szańcu wiele mu ludzi nabito; nabił ptastwa, zwierza. nabiiam działo. ein Stück laden. servir le canon. nabiiam komu uszy czym. einem einbläuen, den Kopf toll machen. ravoder aux oreilles de qu; inculquer; batre les oreilles à qu. de qu. ch. § nabił mi uszy temi powieściami. nabili mu to w głowę, tym głowę. man hat ihm dieses in den Kopf gesetzt. on lui a mis cela dans la tête. § nabił sobie tym głowę. T III 887.
fraz. jak nabił: »bardzo dużo, mnóstwo«
  • ~ Chciáło się Pánu kazáć, ále kiedyż? w-ten czás gdy ludzi iák nábił, gdy Solennitas byłá, propter populi celebriorem conventum. MłodzKaz II, 92.
2. »nasadzić, osadzić, wbić tak, żeby część wystawała na zewnątrz«:
Rekcja: czego; co, co czym
przen. przenośnie:
  • ~ Lecz ten strászny przykry/ Náymilszego IEZUSA gorzkiey męki krwáwy rzec mogę pas/ do ktoregosmy tu dociągnęli/ tákiemi swą drogę zágęścił trudnościámi/ nábił ościámi/ zásiał brzemieniámi/ że zá każdym zgoła krokiem/ ná krwáwy Páński ślád pátrząc/ zá káżdym cięszko pádaiącego widząc/ zá káżdym aż ná śmierć zmorzonego uznáwaiąc/ nie iuż zá nim postępować/ ále zimną zdięci boiáźnią iáko wryte kámienie zástánáwiać y drętwieć musiemy. BujnDroga 311-312
3. »zadać komu wiele ciosów, pobić, zbić«
Rekcja: kogo
przys. przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa:
przys. od przysł.: Za moje żyto jeszcze mię pobito.
  • Za moje zyto iescze mię nabito. MikSil 321v.
4. »zabić wielu ludzi, wiele zwierząt«:
Rekcja: czego; kogo
5. »wytłoczyć monety«:
Rekcja: czego
#

NABITY
im. przym. bier.
Formy gramatyczne:
lpodmiana złożonaM.mnabity
żnabita
nnabite
B.żnabitą
nnabite
N.mnabitem || nabitym
lmodmiana złożonaM.nmosnabite
D.nabitych
C.nabitym
B.nmosnabite
N.nabitemi
1. »o materiale: gęsto tkany, o broni: naładowany; stłoczony, upchany, zgęszczony«:
  • – [...] widziałem działo iedné co stem kul bywa nabite, i 100 razy strzeli, a iest tak wysokie, mnie stojącemu po ramie, kula iako gęsie iaie [...]. MasDiar 104v.
  • – Zrąb [...] Casio arborum [...] succisae arbores. Item, v. Porąb 1. Kleć. Zrąb dla obrony zięmią nábity [...] Aggestum [...] Tunc omnia latè procumbunt nemora, & spoliantur robore siluae, vt cùm terra leuis mediam virgultaq; molem suspe[n]dunt, structa laterum compage ligatam arctet humum, pressus ne cedat turribus agger [...] Munitio lignea. Kn 1450.
  • – Nátkány/ aliter Nátkáne/ nábite gęsto płotno/ sukno. Panitensis vestis [...] Spissa [...] Pauerata, Crebra vestis [...]. Kn 480.
  • – [...] Tysiąc szescset dwudziesty zbawiennego dobra Rok to był; a dzien Trzeci Miesiąca Octobra Wsiedm przebrane szeregow Skarbowano Wozy Z pola spięte Łancuchy; a zewnątrz Powrozy Ze w ieden raz wszytkie stac wszytkie iść musiały Przod y tył nabitemi opatrzono działy Iezne konie wesrodek, bo wszyscy piechotą [...]. PotWoj 20.
  • – Sprawą szli vpierzeni Janczarowie I Kozakom, bez wszelkiey dadzą ognia szkody Abowiem ci skoro swe wozki kryte lipą Zbliskiego brzegu rumem, w Pułkoszkach nasypą Ukazą na Janczary figę, y nim znowu Nabiją: dadzą im w brzuch gęstego ołowu Z działek szrotem nabitych z nosnych samopałow [...]. PotWoj 82-83.
  • – A tęn drugi młody za kark mię znac że mię to chciał zywcem prowadzić, bo ieszcze żadnego ięzyka nie wzięli byli tylko zabili kilka naszych, albo tez nie miał do mnie czym strzelić bo obadwa pistolety znalazły się nie nabite. PasPam 104v.
  • – Drudzy się z Stráchu po kątách mieszáią Drudzy z smiertelnych domow Vciekáią: Drudzy co prędzey zbroie wyrzucáią Drudzy nabite dziáłá wytaczáią. OblJasGór 30.
  • – Wtym ieden Zołdat zdopuszczęnia iego Nie mogąc cierpiec milczęnia tákiego Porwał fuzyą nabitą kulami, I piekielnémi, cos bluzniąc słowami Mierzy iáko w cel on zołniérz przeklęty Ná Vrągánie prosto w kościoł swięty. OblJasGór 33.
  • – Więc balwierza przekupi, gdzie się żołnierz galał, Żeby mu jak najlepiej oczy mydłem zalał. Wpadnie z nabitym kulmi pistoletem trzoma. Aż chłopiec, z pańską szablą stojąc u drzwi, co ma Gardła zawoła: "Przebóg, Dobrodzieju! zdrada!". PotFrasz3Kuk II 617.
  • Büchse ist mit Schrott geladen/ Rusznicá nabita Szrotem. ErnHand 141.
  • – Tegoz Roku Dnia 5 Listopadá Dowcipny Franciszek Laskowic Patriota tuteczny Słuząc VPana Andrzeia Irlanta Podstarosciego Zywieczkiego za Scribenta a zwłascza do Czła, tegoz Dnia w Piątek Wiecor przyiachawszy z Panem z Pola do Ząmku, y dobywaiąc Pistolety Panskie z Pokrowczow, oparł iednym nabitem o Zywot, a wtym nie ostroznie trąciwszy w Czyngiel albo w pioro, przestrzelił sie przez Zywot ze trzeciego dnia ztego Postrzału z Soboty na Niedziele w Noczy poboznie Vmarł. KomonDziej 191.
  • – Nabity, conf. Nabiiam. 1) dicht enge an einander. 2) gut geschlagen, dicht als Tuch. 3) geladen als ein Gewehr. 1) pressé, chargé, dru, épais. 2) bien batu, épais comme une étofe 3) chargé, parlant d'armes à feu § 1) nabita ludzmi karczma, nabite gęsto płotno, sukno. 2) nabita strzelba. T III 888.
2. »nasadzony, osadzony, wbity tak, żeby część wystawała na zewnątrz, tkwiący w czymś«:
  • – Náleźli w skrzyneczce iey [Małgorzaty] dwie włosiennice/ dobrze záżywáne/ łáncuch żelázny/ pás ieżowy/ rożne dyscypliny/ nátykáne drugie ieżowemi ościámi/ y obuwie ćwieczkámi nabite. OkolNiebo 30.
  • – Dáć vtoczyć walec HGF, ktorego część GF, ma wypełniać dziurę T, klocową; y ma bydź nábita zelázami podobnymi tym, ktorymi osadzona iest dziurá T, w klocu. SolArch 99.
  • – Mdłe oczy pośle w tę y w owę stronę [...] Nim prochem, szatę nábitą wyczesze [poseł] [...]. DrużZbiór 416.
3. »taki, który doznał urazu mechanicznego, stłuczony«:
  • – Bokom nábitym / twárdym/ y boleiącym z vrázu/ iest osobliwym rátunkiem wárząc/ y piiąc [ziele głowienki]. SyrZiel 263.
4. »poległy, zabity«:
  • – Zabito mi trzech szwedów, polaka towarzysza z pod chorągwi p. Piłsudzkiego i dwóch polaków postrzelono, z tamtéj strony nabitych siła leżało. ZawiszaPam 130.
#
  • - Nabity, conf. Nabiiam. 1) dicht enge an einander. 2) gut geschlagen, dicht als Tuch. 3) geladen als ein Gewehr. 1) pressé, chargé, dru, épais. 2) bien batu, épais comme une étofe 3) chargé, parlant d'armes à feu § 1) nabita ludzmi karczma, nabite gęsto płotno, sukno. 2) nabita strzelba. T III 888
Autor: WM
wyświetl dyskusję na temat hasła (0 wiadomości)