POLSKA AKADEMIA NAUK | INSTYTUT JĘZYKA POLSKIEGO
ELEKTRONICZNY SŁOWNIK JĘZYKA POLSKIEGO XVII I XVIII WIEKU
znajdź hasła
wtyczki wyszukiwania dla przeglądarek Firefox i Microsoft Internet Explorer
A B C Ć D E F G H I J K L Ł M N O Ó P R S Ś T U V W X Y Z Ź Ż
sposób prezentacji hasła obszerny zwięzły
poprzednie hasło BĘKART drukuj obszerny drukuj zwięzły następne hasło BIAŁA
ZALĄŻEK ARTYKUŁU HASŁOWEGO
Data ostatniej modyfikacji: 08.03.2016
BIEDA I rzecz. ż
Warianty fonetyczne: BIEDA I, BIADA I, BIDA
Słowniki: SStp, Kn, T III, SWil, SJP notują
Słowniki: SXVI, L, SW nie notują
Formy gramatyczne:
M.bieda || biada || bida
D.biedy || biady
B.biedę || biadę || bidę
N.biedą || biadą
Ms.biedzie || bidzie
M.biedy || biady
D.bied || biad
C.biedam || biadam
B.biedy || biady
Ms.biedach || biadach
»nieszczęście, trudność, przykrość«:
troj. ustabilizowane połączenia wyrazowe:
troj. na czyjąś biadę robić coś || na czyjąś biedę robić coś:
troj. zażywać biedy:
troj. biedę cierpieć:
troj. zażyć biedy:
troj. użyć biady || użyć biedy:
troj. biedę komuś czynić:
troj. przyczynić komuś biedy:
troj. narobić biedy:
troj. do biedy przyjść:
troj. z biedy wyniść:
troj. z biedy się wydobyć:
troj. wykręcić się z biedy:
troj. pomóc biedę:
troj. warować kogoś biedy:
troj. od biedy kogoś obronić:
troj. wybawić kogoś z biedy:
przys. przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa:
przys.
  • (wariant I):
    – Co zá niészczęście! co zá niéwola! I to biedá/ niéwola/ niészczęścié! Iéśli to nié niéwola! [...] Quale infortunium! ô calamitatem! En si non magna ea miseria est? Quae est haec miseria? Rem importunam! rem miserandam! Papae infortunium! [...]. Kn 89.
  • (wariant II):
    i to bieda. auch das ist eine Noth, ein Kreutz. c'est aussi un malheur. T III 42.
przen. przenośnie:
  • – [Stary człowiek] jako mruk w nałogach i biedzie leży mówiąc: tak ci to u nas z dawna dawności, a po staremu dobrze bywało, kto by się tam tymi wynalazkami nowymi zaprzątał! To źle mówiąc, źle wygląda i bieda od niego śmierdzi. GarczAnatFil 625-626

BIADA, BIEDA
w funkcji predykatywnej
Formy gramatyczne:
biada || bieda
1. »jest źle, ciężko«:
  • Biádá przeto będzie w on dzień sądny tym głuchym y niemym/ ktorzy teraz niechcą słucháć mándatow Páńskich [...]. StarKaz 280.
  • – [...] tobie záś sámemu będzie biádá/ gdy [...] nie będziesz miał nikogo coby cię rátował [...]. StarKaz 319.
  • – Albowiem człowiekowi źle bez Pomocniká Biáda sámemu; nie mász większego nędzniká Ná świecie. w spolnym bowiem być ztowárzyszeniu Lub w szczęściu lub w nieszczęściu iest ku pocieszeniu. HaurEk 94.
  • – Dziękuymysz P. Bogu nászemu, że u nas elekcyia, Krolámi mężow czyni, nie dzieci. [...] kiedy biádá Krolestwu? gdy nie mász w Pánu stárości! MłodzKaz II, 89.
  • – [...] biada to, gdy zły nie pozwala Na dobre i tym słówkiem [veto] ojczyznę rozwala. Źle zażywasz, bękarcie, wolności sekretu. PotPis II, 79.
  • Biada samemu, bo gdy pośliźnie się, Nikt go nie wesprze i nikt nie podniesie [...]. LubSEklPol 35.
2. »zapowiedź grożącego komuś niebezpieczeństwa, nieszczęścia, kary«:
  • – [Judasz] wybieży, porzuciwszy srebrniki w kościele, i stanąwszy pod drzewem za łeb się uchwyci: „Rwijcie, przeklęte jędze, wieku mego nici; rostąpcie się przepaści, a mnie w swoje lochy pożrzycie; biada, biada na mój rozum płochy. Zdradziłem Pana swego, krew niewinna woła Mistrza mojego na mię! RożAPam 35.
  • – Ociec záś nárzekáiąc mowił: Biadá mnie/ co się stáło corce moiey? [...] Jam ciebie chciał niebieskiemu oblubieńcowi poślubić/ y rozumiáłem bydź przez cię zbáwiony/ á tyś szaloną miłością się rozżarzyłá. SpInZąbMłot 25.
  • Biádá nam/ ktorych od Bogá ládá wietrzyk odpłoszy: á iesli nie odpłoszy/ przychodzi on zdraycá/ y przez chytrość swoię łatwie nam włosy te zdejmie. BirkNiedz 21.
  • Biádá káżdemu ktory posłuszeństwem nie broni się iáko tarczą; pewnie ten korony nie osięgnie w niebie [...]. BirkNiedz 85.
  • – Ach/ biádá ná ten dzień. Bo bliski jest dzień Pański: á przychodzi jáko spustoszenie od Wszechmocnego. BG Jl 1, 15.
  • Biádá tym ktorzy názywáją złe dobrym/ á dobre złym: ktorzy pokładáją ciemność zá świátłość/ á świátłość zá ciemność: ktorzy pokładáją gorzkość zá słodkość/ á słodkość zá gorzkość. BG Iz 5, 20.
  • – Y widziałem/ y słyszałem jednego Anjołá lecącego przez pośrzodek niebá/ mowiącego głosem wielkim; Biádá, biádá, biádá mieszkájącym ná ziemi! BG Ap 8, 13.
  • – Niechszé przeyrzy iesli mądry Cawalgier Polski iesli to uwaznie i mądrze czyni, przywłaszczać i zwać plugawe czystym, złe dobrym, ciemność światłością, a przewrotność sprawiedliwością (bięda tym pismo Swietę mowi). TrepNekLib 6.
  • – Boymy się przeklęctwá onego: Biádá wam, ktorzy złość dobrocią názywacie, ciemność świátłością, gorzkość miodem/ grzech cnotą. BirkRus E2.
  • Biádász mnie przeklętey Benedykcie/ czemum się kiedy ná świát národziłá/ biádá mnie/ biádá nędznicy y corce przeklęctwá/ biádá rodzicom/ ktorzy mnie zrodzili á nieuczyli; biádá y tym ktorzy mnie zwodzili/ gdzie teraz ia nieszczęsna się obrocę/ gdzie poydę. OkolNiebo 85.
  • Biádá tym/ Ktorzy ráno wstawájąc chodzą zá pijáństwem/ y ná nim do wieczorá trwáją. GdacKon 12.
Związki wyrazowe niejednoznaczne względem znaczeń
przys. przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa:
przys.
  • (wariant I):
    ~ Mowi Duch S. VAE TIBI TERRA CUIUS REX PUER EST. Biádá iest zięmi, ktorey Krol dziecię iest. MłodzKaz II, 88.
  • (wariant II):
    ~ Biada tej ziemi, biada tej koronie, Gdzie dziecie królem osiada na tronie. LubSEklPol 52.
przys.
  • ~ Gdzie Pan hárdy/ á chleb twárdy/ ktemu piwnicá ná kołku/ biádá tám chudemu páchołku. RysProv 26.
przys.
  • (wariant I):
    ~ Biádá temu domowi/ gdzie krowa dobádá wołowi. RysProv 15.
  • (wariant II):
    ~ Biádá temu domowi/ gdzie krowa dobodzié wołowi. KnAd 710.
przys.
  • (wariant I):
    ~ Biádá tey Kokoszy/ ná ktorey Iástrząbá łowią. RysProv 13.
  • (wariant II):
    ~ Biádá tey kokoszy/ ná ktorey iástrzębá zápráwuią. KnAd 23.
  • (wariant III):
    ~ Biada biada Kokoszy na ktorey Iastrzeba Wprawuią prosze niech tą nie bede Kokoszą Coby sie Pąn Deputat na mnie miał wycwiczyc [...]. OpalKSat 60.
przys.
  • ~ [...] gdy się zajmie u sąsiada, Jeśli drugi nie gasi, i drugiemu biada. VerdBłażSet 56.

BIADA
w funkcji wykrzyknika
Formy gramatyczne:
»zapowiedź grożącego komuś niebezpieczeństwa, nieszczęścia, kary«:
  • – Już trzoszczoki stróż Cerber i Lucyper śmiały, śmierć i Jędze, co tamtej twirdze pilnowały, pętami ognistemi mocno okowane, aż do ostatniej ściany piekielnej zagnane; tam z Furyjami modre ognie wydymają: „Biada! – wrzeszczą. – Biada nam, biada!” – narzekają. RożAPam 102.
  • – Y będą go płákáć/ y nárzekáć nád nim będą krolowie ziemie/ ktorzy z nim wszeteczeństwo płodzili/ y rozkoszowáli/ gdy ujrzą dym zápalenia jego/ Z dáleká stojąc dla bojáźni męki jego y mowiąc; Biádá/ biádá/ miásto ono wielkie Bábilon/ miásto ono mocne; iż w jednę godzinę przyszedł sąd twoj! BG Ap 18, 9-10.
  • Biádá/ bo wielki jest ten dzień/ ták/ że mu nie było podobnego; ale jakiżkolwiek jest czás vtrapienia Jákobowego/ przecię z niego wybáwiony będzie. BG Jr 30, 7.
  • – Przetoż ták mowi Pánujący Pan/ Bog Zastępów; Po wszystkich ulicách będzie nárzekánie/ á po wszystkich stronách zákrzykną; Biádá! Biádá! y záwołáją orácza do płáczu i do kwilenia z tymi/ ktorzy nárzekáć umieją. BG Am 5, 16.
  • – Ten [diabeł] wyiąc płácze, ten iáko lew ryczy: Biádá! nic Panu nie niosę w zdobyczy. DrużZbiór 183.
Autorka: RB
wyświetl dyskusję na temat hasła (0 wiadomości)