POLSKA AKADEMIA NAUK | INSTYTUT JĘZYKA POLSKIEGO
ELEKTRONICZNY SŁOWNIK JĘZYKA POLSKIEGO XVII I XVIII WIEKU
znajdź hasła
wtyczki wyszukiwania dla przeglądarek Firefox i Microsoft Internet Explorer
A B C Ć D E F G H I J K L Ł M N O Ó P R S Ś T U V W X Y Z Ź Ż
sposób prezentacji hasła obszerny zwięzły
poprzednie hasło SERBIN drukuj obszerny drukuj zwięzły następne hasło SERCONOŚNY
ZALĄŻEK ARTYKUŁU HASŁOWEGO
Data ostatniej modyfikacji: 25.05.2010
SERCE rzecz. n

Najwcześniejsze poświadczenie: 1607
Formy gramatyczne:
M.serce
D.serca
C.sercu
B.serce
N.sercem
Ms.sercu
M.serca
D.serc
C.sercom
B.serca
N.sercami
Ms.sercach
1. »narząd pompujący krew«
2. »odwaga, animusz«
3. »natura człowieka«
troj. ustabilizowane połączenia wyrazowe:
troj. serce babskie:
Związki wyrazowe nieprzyporządkowane do znaczeń
troj. ustabilizowane połączenia wyrazowe:
troj. [Serce] chłopskie:
troj. || :
troj. w sercu się gryźć:
  • ~ Otoż się dlatego smuci, frásuje, y w sercu gryzie. Kto się zá zdrowego żywotá w nieczystości y pożądliwościách cielesnych kochał, ten przy ostátnim zgonie swoim myśli y wspomina sobie ná wszeteczeństwá, cudzołostwá, lubości y roskoszy przeszłe [..]. GdacPan 163.
troj. nasycić serce:
  • ~ Cieszże się/ a ná bole z niebá pátrząc moie/ Okrutna/ násyć niemi srogie serce swoie. OvOtwWPrzem 354.
  • ~ [Graf Weyhard] Rozgromiwszy lud w Folwárku zelázem Zágarnął bydła czterdzieści sztuk rázem. Niedosyć ná tym, ále zeby więcey Nasycił serce poszedł iáknayprędzy Ku Millerowi [...]. OblJasGór 16.
troj. chętliwe serce:
troj. boleść serca (sz. zm.):
  • – Ciężkie tylko pámiętnych pociech wydawáią się suspiria, ozdoby wszytkie nasze czarnym powłocząc cieniem/ á obfitymi miásto konsolácyey karmiąc się łzámi/ w boleści sercá tákowey czekáiąc godziny/ ktorą ad eam nos prowádzi metam. PisMów II 317.
  • – Niektore Páńskiego y Szlácheckiego stanu Osoby tę wádę do siebie maią/ gdy do kościołá ná nabożenstwo przydą/ że się ráczey y więcey częścią spániem/ częścią szeptániem/ (gadániem/ rozmawiániem) częścią w modlitwách czytániem/ niźli słowa Bożego słuchániem zábáwiáią. Ná co ja sam ná ambonie stojąc nie raz z wielką sercá boleścią Pátrzyć muszę. GdacPan 21-22.
troj. ból serca (sz. zm.):
  • – Przeto wszytkim wzáiem y káżdemu z osobná/ niech będzie ten sok Istoryey moiey ofiarowány: ná ulżenie bolu sercá w dzisieyszem doczesnem osłábieniu Korony Polskiey [...]. DembWyw 3.
  • – Oddzierano odPiersi Niemowiątka ssące I bez wszelkiey litosci na co Matki drzące Z okrutnem serca bolem, poglądac musiały W drobne kęsy o twarde roztrącono skały [...]. PotWoj 109.
fraz. związki frazeologiczne:
fraz. serce zepsować komuś:
fraz. żal w sercu chować: »pamiętać urazę«
  • ~ Iechał dziś Xiądz Gołyński z urodzenia swego znaczny Zákonu OO. Jezuitow w kolasce, napada dwoch Wołoskich Towarzystwa, z Szablami dobytemi wołaiąc: bić tego etc. Kommissarza. [...] nie dla tego to wspominam, żebyśmy żal w sercach chować mieli, ále żeby y ci co słuchaią, y ci co podobno y czytać będą, widzieli y wiedzieli cośmy czynili, cośmy cierpieli. DanOstSwada I, 212.
fraz. alterować serce (sz. zm.): »martwić, smicić kogo«
  • ~ Podlegáiąc práwom i dekretom Boskim więcey mi się nie godzi tylko zapłákáć/ kiedy dawną śmiertelności ná moim kondemnatę żałosna dzisiay eksekucya bierze/ álterować Przyiácielskiego sercá niechcę. wszakże żałobą i smutkiem od siebie nie odráżę/ kiedy cię ná ostátniey domu moiego nadzieiey eksekwiie záproszę. PisMów II 308.
  • ~ Tać kompanija trzymała, memu odjechać nie dała. Już tu serce alteruje, gdy mi racyje formuje. StanTrans 112.
  • ~ Ták nie miáło by delikátne y sławę kocháiące álterowáć serca. DanOstSwada III, 15.
  • ~ Niech że iuż żadne serc Naszych nie alteruią przeciwności, czas ocierać wyciśnione prasą publicznego zamieszania łzy z oczy Naszych. DanOstSwada I, 178.
fraz. kogoś serce boli || kogoś w sercu boli: »komuś jest przykro«
  • ~ Mąż przecię płakał; zawsze serce jego Bolało straty przyjaciela swego. BorzNaw 171.
  • ~ Terazem sobie wolna, y mogęć náwoli Y bespiecznie wynurzyć, co mię w sercu boli [...]. CorMorszACyd 146.
  • ~ Nazajutrz zatem zajechałem do Czerwonego Dworu, gdzie lubo z lepszą oświadczyliśmy się sobie przyjaźnią, jednak serce mnie bolało na nieżyczliwość męża jej. MatDiar 827.
fraz. się czyje serce czymś alteruje: »ktoś się smuci, martwi«
  • ~ Dawnom ia tego doszłá nieomylnie, Ze się twe serce czymsiś álteruie. ClaudUstHis 68.
fraz. zawziąć serce:
fraz. (Kogoś) w serce bóść:
fraz. serce w kimś usychało:
  • ~ Po kosciołach zas Gratiarum Actiones [modlitwy dziękczynne] czyniono [...] A w Człowieku prawie Serce usychało. PasPam 277v.
fraz. przypaść komu do serca:
fraz. podnieść serce w pychę:
fraz. z pysznym sercem (coś robić):
fraz. chodzić po sercach:
fraz. stał się żal na sercu: »ktoś poczuł smutek z powodu czyjegoś nieszczęścia«
  • ~ Jakos tak ztał się zał na Sercu y okropność patrząc na owego rozsiekanca [...]. PasPam 244.
fraz. strach komuś w serce puścić: »przestraszyć kogoś«
  • ~ Idziesz ná smierć? toć Sáncty ták strászny y mężny? Zeć strách w serce y w oczy puścił niedołężny? CorMorszACyd 179.
fraz. wybić komuś boleść z serca: »sprawić, że ktoś zapomni o swoim bólu«
  • ~ Ale złemu człowiekowi byś nábarziey w iákim kłopocie milczeć kazał/ żadnemi namowámi nie wybiiesz mu boleści z sercá/ áby wołáć/ áby włosow ná sobie tárgáć/ ábo sámego siebie y żywot swoy przeklináć niemiał. StarPopr 19.
fraz. z serca komuś wybijać strach: »sprawiać, że ktoś się przestaje bać«
fraz. serca (komuś) przyrasta:
fraz. nakłonić serce:
fraz. nakłonić serce:
fraz. skłonić serce do kogoś, ku komuś: »wzbudzić w kimś skłonność, afekt, życzliwość ku komuś«
  • ~ Tym obiema Panom tak do mnie skłonił Serce że obadwa życzyli mię sobie postanowic w Domu Swoim. PasPam 215.
  • ~ Tak P. Bog ku niemu skłonił serce Ludzkie że to kto co mogł miec nayspecyalnieyszego to mu niosł a oddawał. PasPam 233v.
fraz. natchnąć serce czyjeś czym:
fraz. poddanym sercem:
fraz. poddańskim sercem:
fraz. nakierować serce:
fraz. coś jest jakieś czyjemuś ochotnemu sercu: »ktoś robi coś chętnie«
fraz. wdzięcznym tolerować sercem: »przyjmować z wdzięcznością, z pokorą«
  • ~ San Bog swemi potwierdza tego słowy Quem amo Castigo co nie tylko Chrzescianskiemu Człowiekowi wdzięcznym od Boga nalezy tollerować Sercem. PasPam 149a.
fraz. serce komuś odjąć:
przys. przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa:
przys.
  • Vrody dość á sércá máło. KnAd 905.
przys.
  • Serca męskiego chłopá miłuią. ManTobPhr 159.
przys.
  • ~ Bogátego nié vczyni Ccze sércé/ choć pełno w skrzyni. KnAd 33.
przys.
  • (wariant I):
    ~ Czego oko nie widzi/ tego sercu nie żal. RysProv 16.
  • (wariant II):
    ~ Czégo oczy nié widzą/ tego sercu nié żal. KnAd 124.
przys.
  • Co ná sercu v trzeźwego/ to ná ięzyku v piianego. RysProv 16.
przys.
  • Vszy słucháiąc/ Ięzyk mowiąc/ Ręce do siebie gárnąc/ Serce pożądáiąc/ nigdy się nie násycą. RysProv 81.
Autorka:
wyświetl dyskusję na temat hasła (0 wiadomości)