POLSKA AKADEMIA NAUK | INSTYTUT JĘZYKA POLSKIEGO
ELEKTRONICZNY SŁOWNIK JĘZYKA POLSKIEGO XVII I XVIII WIEKU
znajdź hasła
wtyczki wyszukiwania dla przeglądarek Firefox i Microsoft Internet Explorer
A B C Ć D E F G H I J K L Ł M N O Ó P R S Ś T U V W X Y Z Ź Ż
sposób prezentacji hasła obszerny zwięzły
poprzednie hasło CEKWART drukuj obszerny drukuj zwięzły następne hasło CELA
ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 08.03.2016
CEL rzecz. m
Warianty fonetyczne: CEL, CZEL, CYL
Słowniki: SStp, SXVI, Kn, T III, SWil, SW, SJP notują
Słownik L (?) nie notuje
Formy gramatyczne:
M.cyl || czel || cel
D.celu
cela
C.celowi
celu
B.czel || cyl || cel
N.celem
Ms.celu
M.cele
D.celów
B.cele || czele
N.celami
Etymologia:
niem. Ziel
1. »punkt, miejsce, które chce się osiągnąć w strzelaniu, biciu itp.«:
troj. ustabilizowane połączenia wyrazowe:
troj. ugadzać do celu || ugadzać w cel I: »trafić w zamierzony punkt; osiągać coś«
troj. ugodzić (jak) w cel: »trafić w zamierzony punkt«
troj. do celu mierzyć: »starać się trafić w oznaczony punkt«
  • ~ KTo łuk ciągnie/ álbo z iákiey strzelby do celu mierzy pospolicie wyżey bierze. BujnDroga 265.
troj. mierzyć jako w cel: »starać się trafić w oznaczony punkt«
  • ~ Wtym ieden Zołdat zdopuszczęnia iego Niemogąc cierpiec milczęnia tákiego, Porwał fuzyą nabitą kulami, bluzniąc słowami Mierzy iáko w cel. OblJasGór 33.
troj. cel wymierzać: »starać się trafić w oznaczony punkt«
troj. cel wziąć: »zmierzyć«
troj. umiarkować cel: »zmierzyć«
  • ~ Skoczył do działa, y tak umiarkował Cel, aby krzywdy Swoiey powetował. OblJasGór 84v.
troj. celu nie minąć: »trafić«
  • ~ Sławny Oradynie: Ciebie słucháią strzały/ y każdego Celu/ kiedy chcesz żadna z nich nie minie. TasKochGoff 189.
troj. trafiać do celu (sz. zm.): »strzelając, bijąc osiągać zamierzony punkt«
  • ~ Tráfiam do celu/ w-cel/ tráfić ptaká/ vgadzam. Contingo metam [...] Contingere aciem ferro: auem ab alto caelo deijcere [...] Tangere metam [...] Tangere aliquid acu [...] Collimo [...]. Kn 1149.
  • ~ Były tez ręczne pociski ktoremi Rzymscy Zołnierze tak zręcznie ciskali iz niemi mierniey nizeli z łuku strzałami do Celu trafiali. SzołHist 19v.
troj. trafiać w cel I: »strzelając, bijąc osiągać zamierzony punkt«
  • ~ Tráfiam do celu/ w-cel/ tráfić ptaká/ vgadzam. Contingo metam [...] Contingere aciem ferro: auem ab alto caelo deijcere [...] Tangere metam [...] Tangere aliquid acu [...] Collimo [...]. Kn 1149.
troj. trafić do celu: »strzelając, bijąc osiągnąć zamierzony punkt«
  • ~ Tráfił do celu / ábo w cel. KnAd 1169.
troj. trafić w cel (sz. zm.): »strzelając, bijąc osiągnąć zamierzony punkt«
  • ~ Będzie wszytkie sztuki znał wszytkie ich fortele I sprawi ze nie trafią w oznaczone czele. ArKochOrl 27.
  • ~ Tráfił do celu / ábo w cel. KnAd 1169.
  • ~ Trafiam w czel Metam attnigo. SłowPolŁac 86.
  • ~ "Patrzcież, że w tej chwili W cel zaraz trafię!" - To mówiąc wymierzy w czapkę i prosto w nię grotem uderzy. BorzNaw 161.
troj. cel trafić: »strzelając, bijąc osiągnąć zamierzony punkt«
  • ~ On wprawdzie dáleki cel dardą tráfić umiał/ Z ciągnieniem iednák łuku lepiey się rozumiał. OvOtwWPrzem 181.
troj. na celu stać: »być, stać się obiektem strzelania, uderzenia«
  • ~ Tedy tu wszytkie oras wystrzelili Owe machyny, y wszytek zwálili Ogięn do Kupy: Zięmia drzzy y Stęká Niebosię trzęsie swiát się cáły lęka: Klasztor się tylko sam iedęn nie boi Lubo ná celu tym furyom stoi. OblJasGór 90v.
troj. stawać na celu: »być, stać się obiektem strzelania, uderzenia«
troj. na celu postawić: »być, stać się obiektem strzelania, uderzenia«
  • ~ Mogłeś to waszmość, rzekę, i bez ordy sprawić, Strzelając z łuku czapkę na celu postawić. PotFraszBrück II 148.
troj. stawić na cel: »być, stać się obiektem strzelania, uderzenia«
  • ~ O tym powiedáią/ że niektore Xiążę/ chcąc doświádczyć pewności te[g]o w strzelániu/ stáwił mu syná swego máłego ná cel/ y postáwiwszy grosz ná bierecie/ kazał mu go z łuku vgodzić/ ták żeby bieretá nie ruszył. SpInZąbMłot 168.
troj. na cel wystawiać: »być, stać się obiektem strzelania, uderzenia«
  • ~ Gdy około dział wielkich pracowali Pomykaiąc ich z pilnością pod mury, Y prowádząc ie od dołu do gory, Białość od sniegu chmurę ich ziawiáła Y iáko ná cel prosty wystawiała. OblJasGór 80.
troj. stanąć na celu: »być, stać się obiektem strzelania, uderzenia«
  • ~ Nie ostroznie zginął stanąwszy na Celu gdzie iuz Zmiasta miano znak do Rychtowania. PasPam 275v.
troj. celu chybić || chybić cela: »nie trafić«
  • ~ Niechaj powiedają I obce kraje, ze też i tu znają Polaka z łukiem, ktory celu swego Pewnie nie chybi. BorzNaw 159.
  • ~ Tosz się Weier ozowie; ani hybi cela Gdy kazdy Niemiec swemu w piąty guzik strzela. PotWoj 136.
troj. w sam cel ugadzać II: »trafiać w sedno«
troj. (Być) jako cel: »być przedmiotem ataków«
troj. cel pociskowy: »strzelnica«
troj. białość celu:
przys. przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa:
przys.
  • Przéłożony wszystkiem iák cél wystáwiony. KnAd 943.
przys.
  • ~ Tráfił podlé celu. sążen od celu. KnAd 1169.
przen. przenośnie:
  • – Ia Za czesc Chrystusową y piersi y szyie Celem Bistonu stawię. DrobOpow 47
  • – Kto kiedy widział ták wydátny cel ná ták wiele rázow/ ná ták wiele okrutnych strzał? BirkNiedz 70
  • – Wszytkie [...] podchwytaniá/ potwárzy/ ktore weń/ iáko w cel biły/ ták cierpliwie/ ták mile/ ták układnie/ ták łágodnie znosił [Zbawiciel]. BujnDroga 305
  • – I toć to pewnie strzała znać dawała, Że twoja miłość przed celem paść miała. BorzNaw 162
  • – Daleko człecze mysl od celu strzela. PotSyl 108
  • – Ktory cel snádniey moze bydź pożyty/ Nád piersi nágie/ y mármor odkryty. TwarSDaf 22
  • – Postronne oko, gdzie tylko cel zmierzy, Uyrzy w Sarmatach, Legistow Zołnierzy. DrużZbiór 474
  • – Nie mniey do Obron y ona przybrała Długą fuzyą, y gotowa Stała Vpatruiąc w Czas do swey sławy celu. OblJasGór 161
2. »zamierzony (lub nie) rezultat, efekt działań, dążeń«:
troj. ustabilizowane połączenia wyrazowe:
troj. ugodzić w cel I: »osiągnąć coś«
troj. ugodzenie celu: »osiągnięcie czego«
troj. w cel godzić: »starać się coś osiągnąć«
  • ~ Wszyscy wten cel godzą Zesię tak y Poganie iako naszy głodzą. PotWoj 123.
troj. cel naznaczać: »determinować«
troj. cel naznaczyć: »determinować«
  • ~ Tym wszystkim śrzodkom [...] ten cel Bog náznaczył/ ábysmy to samo cosmy użyteczne y potrzebne do zbáwienia poznali [...] do skutku przedsięwzięciá násze dowodzili. BujnDroga 413.
troj. kogoś na cel upadku wysadzić: »zamierzyć czyjąś klęskę«
  • ~ Cesarz nie mysli z Polakiem się wadzic Lecz niewdzięczniki [Krzyżaków] na cel upadku wysadzic. DrobOpow 91.
troj. pochybiać celów: »nie osiągać zamierzonych skutków«
troj. chybianie celu: »nieosiąganie zamierzonych skutków«
troj. w jeden cel bić: »jednego pragnąć«
troj. gonić do celu: »dążyć do czegoś«
  • ~ Ktory goniąc z rowiennikami swemi do celu sobie upodobanego wspaniale y uprzeymie do tych Miast zycliwosciami swemi popisował się. HerbOr 208.
troj. za cel coś postawić: »pragnąć coś osiągnąć«
  • ~ Pisał [Długosz] [....] Historyą Polską, ktorą od początkow tego krolestwá, aż do ostátniego roku życia swego przeciągnął, znáć iák ia szczerym duchem y prawdę kocháiącym pisał, kiedy dla samey, ktorą on sobie zá cel postáwił prawdy. NiesKor II 41.
troj. w cel trafiać II: »osiągać zamierzony efekt«
  • ~ Iako intencye z Wyroków Boskich nie zawsze w cel trafiaią tak i tam niemogli nic wskurać. OtwEDzieje 81.
troj. ku jednemu umierzyć celu: »dążyć do osiągnięcia jednego skutku«
troj. w cel mierzyć: »starać się osiągnąć jakiś skutek«
  • ~ W tenze cel y Saydaczny, wktory mierzą naszy. PotWoj 143.
3. »kres, meta, koniec drogi, działalności, życia«:
4. »przedmiot, obiekt dążeń, uczuć«:
fraz. związki frazeologiczne:
fraz. zmierzać do celu okiem serca: »skłaniać się sercem ku czemuś, mieć skłonność do czegoś«
  • ~ Ma iednak [sc. afekt] swoy cel do ktorego [celu] uprzeymym serca swego zmierza okięm. PasPam 80.
5. »przyrząd mierniczy lub jego część«:
#
Autorzy: KS, WM
wyświetl dyskusję na temat hasła (0 wiadomości)