POLSKA AKADEMIA NAUK | INSTYTUT JĘZYKA POLSKIEGO
ELEKTRONICZNY SŁOWNIK JĘZYKA POLSKIEGO XVII I XVIII WIEKU
znajdź hasła
wtyczki wyszukiwania dla przeglądarek Firefox i Microsoft Internet Explorer
A B C Ć D E F G H I J K L Ł M N O Ó P R S Ś T U V W X Y Z Ź Ż
sposób prezentacji hasła obszerny zwięzły
poprzednie hasło PAMROCZYĆ SIĘ drukuj obszerny drukuj zwięzły następne hasło PANACEA
ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 19.11.2009
PAN rzecz. m

Najwcześniejsze poświadczenie: 1606-1608
Formy gramatyczne:
M.pan
D.pana
C.panu
B.pana
N.panem
Ms.panu
W.panie
M.panowie
D.panów
C.panom
B.panów
N.panami
Ms.panach
W.panowie
»konwencjonalny tytuł grzecznościowy używany w stosunku do mężczyzny (szlachcica a. mieszczanina)«:
Związki wyrazowe nieprzyporządkowane do znaczeń
troj. ustabilizowane połączenia wyrazowe:
troj. chrystus Pan (sz. zm.):
  • – Gdzie przedtym było brzydkie bluźnierstwo Aryańskie Chrystusa Pana y Matki iego Przenaświętszej/ teraz się tu służba Pańska porządnie odprawuje. PruszczKlejn 34.
  • – Kiedym z niemi dyszkurował na iaką pamiątkę głowy kryią y oczy zasłaniaią Poniewaz tak nieczynił Pan Chrystus ani Apostołowie zadęn nie umiał odpowiedziec ieden tylko tak powiedział ze to natę pamiątkę że zydzi zasłoniali Panu Chrystusowi. PasPam 56v.
  • – Iezeli Chrystus Pan dnia dzisieyszego zburzył Regnum Nieprzyiacioł Dusznych toc y nam trzeba Starać się że bysmy burzyli Regna Nieprzyiacioł Cielesnych. PasPam 67v.
  • – W tey drodze y dość błędnym/ á w nieprzyiácielskiey stronie/ dlá wielu zdrad y zásádzek náder w niebespiecznym ciągnieniu nászym/ zá Wodzá mamy Chrystusa Paná. BujnDroga 276.
troj. krew Pana Jezusowa:
troj. pan z chłopów:
troj. niechaj będzie Panu Bogu cześć i chwała (sz. zm.):
  • – [Ks. Skarga] nabożeństwu ktore teraz do tákiey doskonáłości przyszło (z czego niechay będzie Pánu Bogu cześć y chwałá) wielkie pobudki podał [...]. BirkSkar 12.
  • Pánu Bogu niechay bedzie cześć y chwałá ná wieki/ że nie odniosł nieprzyiaciel pociechy/ iákiey się spodziewał [...]. BirkRus 12.
troj. niechaj kogoś Pan Bóg błogosławi:
  • ~ Ciebie zacnego y miłego Kawalera, niechay Pan Bog błogosłáwi tu łáską swoią, á potym onym żołdem z niebá, ktory koroną zowie Páweł święty [...]. BirkOboz 8 nlb.
troj. niechaj czyjaś dusza z Panem Bogiem wiecznie króluje w niebie:
  • ~ [...] pozegnał się z tym swiatem Iasnie Wielm[ożny] ImPan Podskarbi Wielki Koronny [...] ktorego dusza niechay z Panem Bogiem wiecznie kroluie wniebie Amen. DrobTuszInf 56.
troj. niech komuś (Pan) Bóg błogosławi:
  • ~ [...] małzonka moia porodziła syna [...] Niech mu Bog błogosławi, aby ros na chwałe iego swiętą [...]. VorLetSkarb 111.
  • ~ [...] wydałem Curkę moię miłą Florencyo Katarzynę Tuszynską wStan Swięty Małzenski za IMSCi Pana Irzego Maliczewskie[go] [...] ktorey niech Pan Bog Błogosławi zcałym domem iey [...] DrobTuszInf 40.
troj. niechaj komuś Pan Bóg poszczęści:
  • ~ Niechayże nam sam Pan Bog poszczęści/ Tobie Jezu będziem śpiewáć części [...]. ŻabSymf F2v.
troj. łaskawy Panie:
troj. pan Jezus:
  • – Narodzenie Pana Jezusa na agacie malowane. ArchRadziw 1638 176/8.
  • – Ofiaruiąc to w dyspozycyią Boską a scisnąwszy noszki Panu Jezusowi ktorego miałęm na Obrazie z Nayswiętszą Panną To zaraz iako plastr przyłozył. PasPam 75v.
  • – A gdy było rano, weszli w radę wszyscy arcykapłani przeciwko Panu Jezusowi, aby go zamordowali. KochChrysTur 39.
  • – Wziąl Piłat P. Jezusa, albo raczey wyrażaiąc to, Łaciną z-Polaczoną aprehendował P. Jezusa Piłat. MłodzKaz III, 239.
  • – Po obiedzie prezentowano mi wszystkie splendory w téj kaplicy zostające, jako to: miseczkę N. Panny z któréj jadała, pieluszki któremi Pana Jezusa spowijała, sukienkę z wełny, w któréj z domkiem swoim do Loretu przybyła; o to wszystko ocieraliśmy rozmaite paciorki i agnuszki, także wzięliśmy wody, którą miseczkę ksiądz opłukiwał. ZawiszaPam 86.
troj. imię Pana Jezusowe:
fraz. związki frazeologiczne:
fraz. tak nam Panie Boże dopomóż i jego niewinna męka: »formuła przysięgi«
  • ~ Tego wszystkiego Io kMSCi P.N.M. dotrzyma y my dotrzymamy. Tak nam Panie Boze dopomoz y iego niewinna Męka. PasPam 213.
fraz. da Pan Bóg:
fraz. tak mi Panie Boże dopomóż:
fraz. panie zachowaj:
fraz. pan Bóg (kogoś) zachował:
fraz. daj Boże szczęście || daj Panie Boże szczęście:
fraz. broń nas Panie ode wszego złego:
fraz. daj (Panie) Boże szczęśliwie: »zwrot wyrażający życzenie powodzenia, pomyślności«
  • ~ O miławczyce z Buglowem [Bieglowem] z kontraktowałęm [...] Zaraz tedy od trzech kroli wywozilismy tam zboza A obuięlismy day Boze Szczęsliwie od Srzodoposcia. PasPam 226v.
  • ~ Rok Panski 1677, Day panie Boże Szczęsliwie obuiąłęm Olszowkę y Brzescie per Arendam na 7 lat. PasPam 248v.
fraz. powracaj z Panem Bogiem:
fraz. chłopa na pana sadzać: »czynić z poddanego pana, wynosić do władzy człowieka niskiego stanu«
fraz. pan Anielski: »Bóg«
fraz. chodzić jako wielki pan: »poruszać się, stąpać w sposób charakterystyczny dla osób z wyższych sfer społecznych«
fraz. panu Bogu ducha oddać:
fraz. jedź z Panem Bogiem:
fraz. panie Boże mu odpuść:
fraz. mieć nadzieję w (Panu) Bogu: »ufać Bogu«
fraz. jam jest sługa waszmość pana: »ugrzeczniony sposób witania lub żegnania kogoś«
przys. przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa:
przys.
  • Chłop rádby co tydzień Woytá/ co miesiąc Vrzędniká / á co rok inszego Páná miał. RysProv II, 5.
przys.
  • Wielkiemu Pánu záwsze kostká dobrze páda. RysProv XVII, 6.
przys.
  • Nié dármo chłopká pan czéstuié/ dobrzé to nędznik wnét poczuié. KnAd 811.
przys.
  • ~ Pánowié nic nié robią/ á dobrzé się máią: A chłopkowié zaś/ robiąc ná onych/ wzdychaią. KnAd 819.
przys.
  • – Przedtym mowiono nie masz w kárczmie Páná/ Y godziło się chłopku pić do ráná. LamChłop A4.
przys.
  • Z klechy Pleban/ z chłopá Pan/ z niedołęgi żołnierz. łzi gorę wybijają. ŻabPol A2.
przys.
  • (wariant I):
    Kiedy Pánowie zá łeb chodzą/ tedy v poddánych włosy trzeszczą. RysProv VI, 3.
  • (wariant II):
    – Dla ládájákiey przyczynki zá łby chodzicie, ná pojedynki się wywabiacie. GdacPan 91.
przys.
  • ~ Pánowié dáwnoby pozdycháli/ by iem vbodzy (chłopkowié) nié dawáli. KnAd 819.
przys.
  • Chłopá ná Páná nie godzi się wsadzáć. RysProv II, 9.
przys.
  • Chłop nosi proch/ á Pan Bog kulki. RysProv II, 3.
przys.
  • Wielkiemu Pánu nie wszytko trzebá baczyć. RysProv Kv.
przys.
  • (wariant I):
    – Musiał rozum ustępować wiadomości według onego, że wszytko u Pana Boga podobno etc. NiemPam 308.
  • (wariant II):
    Wszytko podobno v Bogá. RysProv 82.
przys.
  • Nie bądź błaznem/ kiedy nie możesz być wielkim Pánem. RysProv X, 1.
przys.
  • Pan słudzé nie Mościwa/ nie Waszmościa. KnAd 811.
przys.
  • ~ Gdzie Pan Bog kościoł buduie/ tám diabeł káplicę stáwi. RysProv IV, 4.
przys. od przysł.: I mucha dokuczy, i wzgardzony panu.
  • ~ Y muchá dokuczy, y wzgárdzony Pánu; (bo się go nie wystrzega.) FredPrzysł B4v.
przys.
  • (wariant I):
    Zaden niemoże dwiemá Pánom służyć/ Abo iednemu zechce się przysłużyć: Abo drugiego schowa nienawiści/ z obudwu rázem trudno wziąć korzyści. TwarKPoch G3v.
  • (wariant II):
    Zaden sługá nie może dwiemá pánom służyć/ gdyż álbo jednego będzie miał w nienawiści/ á drugiego będzie miłował; álbo się jednego trzymáć będzie/ á drugim pogárdzi. Nie możecie Bogu służyć i mámmonie. BG Łk 16, 13.
  • (wariant III):
    – Powiedzieli [mieszczanie] że Niemoze nikt dwiema Panom Służyc mąmy tez teraz swoich Panow ktorym się wysługuiemy. A Stał tam Litwy Pułk. PasPam 166v.
Autorka: red.+Pas
wyświetl dyskusję na temat hasła (0 wiadomości)