Pobieranie
PL EN
A
B
C
Ć
D
E
F
G
H
I
J
K
L
Ł
M
N
O
Ó
P
R
S
Ś
T
U
V
W
X
Y
Z
Ź
Ż

UDERZYĆ

czas. dk
W TRAKCIE OPRACOWANIA
Notowanie w słownikach
Słowniki nie notują
Najwcześniejsze poświadczenie: 1618
Formy gramatyczne
uderzyć  
lp m 1. os. -m uderzył  
uderzyłem  
3. os. uderzył  
ż 3. os. uderzyła  
lm mos 3. os. uderzyli  
nmos 3. os. uderzyły  
lp m 1. os. uderzyłem był  
lp 1. os. uderzę  
3. os. uderzy  
lm 1. os. uderzemy  
3. os. uderzą  
lp 2. os. uderz  
uderzywszy  
uderzono  
Znaczenia
1. »stuknąć«
Ustabilizowane połączenia wyrazowe

  • przen. alarmę uderzyć:
    • – Kiedy alarmę w trąby swe uderzę, Zda się, że górna miece gromy strona, Ale się strzały nie bój ni piorona Bo tam nie biję nigdy, kędy zmierzę. MorszAUtwKuk 194.
Przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa

  • (wariant I):
    Vderz w gárnéc dźwięk go wyda. KnAd 1161.
  • (wariant II):
    Uderz w garniec dźwięk go wyda. an der Rede erkennet man einen Narren. on connoit les foux aux paroles & les ânes aux oreilles; au parler le bon cerveau. T III 364.
  • ~ Nié záwsze udérzy ná co zmiérzy. Kn 1437.
2. »zadać cios«
  • – Goszkowski Towarzysz Marszałka Nadwornego Branickiego Intentował Mi Akcyią do Sądu Woyskowego o zabicie Brata Rodzonego [...] ktorego uderzyłem był Obuchem [...] kiedysmy Stali w Radomskim po Węgierskiey Woynie. PasPam 102.
  • – On się tego Niezapira że Brata Waszeci uderzył ale się w tym chce wywieść iako nie z tey ale Zynszey przyczynt z Szedł z Swiata. PasPam 114v.
  • – Waszec się oto uimuiesz ze Waszeci Brata obuchem uderzono a Waszeci samego trzeba by kiiem. PasPam 115.
  • – Powiedaią mi że wie krol o tym ale się niegniewa y owszęm uderzył po Gębie Pazia co mu otym powiedział. PasPam 175v.
  • – Skoro rano potkał ią [wydrę] Dragąn niewiedząc co to, czy chowane czy dzikie uderzył Berdyszęm Zabił. PasPam 255.
  • – Oni do szpad on tylko trzcinkę miał chciał go ieden uderzyc płazęm czyli tez ciąc zastawił mu się laską obraził go trochę. PasPam 263.
  • – Pan Bog skarał Mentekukulego [Montecuccolego] bo go z działa postrzelono Iako by go Nie sama kula uderzyła ale trzaska z okrętu od kule wycięta obiedwie mu podcięła Łysty. PasPam 71v.
  • – Iak się zewrą zobu stron zaraz wpierwszym impecie Pułkownik Piasoczynski kulą wpiersi uderzony zginął. PasPam 76v.
  • – Towarzysza iednego pole mnie Stoiącego iak uderzyła kula włeb konia aze ogonem wyleciała Towarzysz poleciał do Goru [zam. góry] od kulbaki wyzey nizli natrzy łokcie. PasPam 93v.
Związki frazeologiczne

  • na gwałt uderzyć:
3. »zaatakować«
  • Uderzą na nas rozumieiąc że to drugi taki podiazdek wesprą nas widzą mokrych że z kazdego Ciecze a Strzelba przecie daie ognia. Nuz w się. PasPam 112v.
  • – Stali [...] wokopach az do nich powchodziły Chorągwie owymi dziurami w Wałach poczynionymi dopiro tam wokopach uderzyli na naszych ale nie mogli długo wytrzymać. PasPam 245v.
  • – Husarskie chorągwie skoczyły my tez tu z tyłu uderzęmy na nich. PasPam 95.
  • – Iak ich to zdebilitowano z armaty dopiero zewszystkich Stron uderzono nanich w pien wycięto. PasPam 97v.
Związki frazeologiczne

  • uderzyć jako w ścianę:
  • »napotkać silny opór«
    • – Poty[m] H[u]saryie uderzyły kopiiami iako w Scianę. PasPam 107.
4. »rzucić się gdzieś«
  • – Kiedy widzi [wydra] że niema gdzie uciec Skoczy nastoł chce wokno uderzyć. PasPam 153.
Związki frazeologiczne

  • uderzyć wpław:
  • »skoczyć w wodę«
    • ~ Woiewoda [...] go pyta iakos uszedł? Odpowie bom nie spał do tego konia trzymałęm wręku y zaraz uderzyłęm wpław. PasPam 90-90v.
5. »spaść«
  • – Iak tez przytarł wał do Bulwarku to tak się stało uderzył że Sternik wypadł na Bulwark a my wszyscy padlismy na Bok wowę Barkę prawie pełną wody. PasPam 67.
Związki nieprzyporządkowane do znaczeń
Ustabilizowane połączenia wyrazowe

  • uderzyć w bęben (sz. zm.):
    • ~ Tegoz dnia i drugiego ponim, bralismy od Je[g]o m. P Wołowicza Chorązego Wilenskiego Popisowe attestacyine kwity. 12 Octobris po Msy, uderzono w bemben do koła. VorLetSkarb 253.
    • ~ Razem zPola uderzą w surmy, w Trąby wBębny A Turcy padac będą, iako las, porębny. PotWoj 126.
    • ~ Także pod czás látá, ćwiczenie co Miesiąc, raz będzie skłádał z strzelbą, w bęben kazawszy vderzyć, áby do tarcze strzeláli Cechámi. FredKon 57.
    • ~ Stał się huk iakiś wObozie Chmielnickiego, bo w bębny uderzono, w Surmy y w Trąby zagrano, potym z Harmat bić poczęto. HistBun 6.
  • w bęben i trąbę uderzyć:
    • ~ W bęben i trąbę na trwogę uderzyć kazał. AktaKrak III 158.
  • larmo uderzyć || na larmę uderzyć || uderzyć larm:
    • – Kiedy ná lármę trąby vderzyły/ Trzęsły się niebá/ y lármę głośiły. TasKochGoff 279.
    • Larmo zatym trębacze w Obozie uderzą Co zywo nakon wsiada, w Pole wszyscy mierzą [...]. PotWoj 67.
    • Uderzono larm tu na nas do zamku, K Turkom strzelając prawie bez przestanku. MakSRelBar II 182.
  • uderzyć w lamenty (sz. zm.):
    • – Ale dziewczyna, jak prędko postrzegła, Że jej kochana ptaszyna odbiegła, W płacz i lamenty smutne uderzyła [...]. MorszAUtwKuk 248.
    • Uderzy w Threny, znowu y Lamenty [...] Iusz widzi sama, ze do grobu włozy, Własnego Syna: nie bez pomsty Bozy. PotSyl 43.
Przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa

  • (wariant I):
    Kiedy Niedźwiedziá vderzy gáłąź/ tedy ryknie/ á kiedy go drzewo przywáli/ tedy milczy. RysProv V, 5.
  • (wariant II):
    Niedźwiedź srogo ná żołądź ryka: gdy gáłąź spádnié/ milczkiem umyka. KnAd 593.
Podhasła

*UDERZONY


im. przym. bier.

Formy gramatyczne
lp M. m uderzony  
Najwcześniejsze poświadczenie:
1656-1688
Znaczenia
hasło w opracowaniu - nie podano jeszcze definicji
  • – Aten od konia uderzony lezy wemdłosci rozumiałęm że iuz niezywy, kazałęm go za nogi wywlec az ow stęknął. PasPam 181.