Pobieranie
PL EN
A
B
C
Ć
D
E
F
G
H
I
J
K
L
Ł
M
N
O
Ó
P
R
S
Ś
T
U
V
W
X
Y
Z
Ź
Ż

BIGOS

rzecz.
m
W TRAKCIE OPRACOWANIA
Notowanie w słownikach

Notowany w słownikach:
SXVI, Kn, T, L (XVII-XVIII), SWil, SW, SJP

Nienotowany w słownikach:
SStp

Formy gramatyczne
lp M. bigos  
D. bigosu   || bigosa  
B. bigos  
N. bigosem  
lm M. bigosy  
B. bigosy  
Etymologia
może niem. Beiguss 'sos'
może niem. begossen 'oblany'
Znaczenia
1. »potrawa z posiekanego mięsa«
  • – Co dla braci - to kiełbasy, To bigosy, to frykasy! My-ć nie zazdrościmy tego Wam bigosu hultajskiego, Takim takich przysmaków. MelScholBar II II, 761.
  • – Siekániná potráwá/ siekanká. Minutal [...] v. Nadzienie. Insicium [...] Tucetum [...] nadzienie/ bigos/ siekanká. Kn 995.
  • Bigos. Minutal, ferculum ex concisis carnibus. SzyrDict 15.
  • – Kto ścierwem żył na świecie swemu k'woli ciału, Cudzy chleb jadł bez prace, bez słońca upału, Zostanie w piekle diabłu na wieki bigosem, Kiedy anioł otrąbi boży bankiet głosem. PotPis II, 32.
  • – Sroczy ogon z bocianim przypiekany skrzydłem. Psi bigos z kaparami na zimno robiony. ZbierDrużBar II II, 603.
  • HACHIS [...] (viandes hachées bien menn.) BIGOSS [...] potrawa [...] Postawił przed nim banię pełną bigosu. DanKolaDyk II, 111.
  • CAPILOTADE subst. f. (sausse qu'on fait á des restes de volailles dépecés.) Minutal, alis neut. Bigos záprawny z podrobkow kurzych kapłonich. Faire une capilotade. Minutal reliquiarum facere. Podroby ná potrawkę záprawić. DanKolaDyk I, 254.
  • Bigos. eingeschnittener Braten. capillotade; [...] ragoût de viande coupée. T III 47.
2. przen.  »mieszanina, plątanina, zamęt«
  • – Tą Retoryką Mathemátycką nárabia P. Pleban/ chwaląc dawnych/ teraznieiszego gani/ á do bigosu/ ktory nie raz wspomina/ sobie ze sławy Jezuickiey násiekáney zgotowánego/ dla lepszego smáku/ sławy dobrey Práłátá tego/ nákrązáć wtenże vsiłuie. SzemGrat 118.
  • – Poydziecieli wy zá nimi/ iużeście zginęli ná wieki: bo Heretycy iuż są skazáni ná potępienie wieczne/ to y wy znimi: poydąli oni zá wámi do Schizmy/ będzie bigos iákiś nowy z odszczepieństwá kácerskiego. BirkRus 10.
  • – Mieszają oraz i strony wiecznego pokoju - prawie bigos z kapustą. ChrapDiar II 151.
  • – [Chodkiewicz o Osmanie] rad mu będę prawi Tylko niechay nie mieszka, niech nie kwasi Grochu Będzie bigos gorący z ołowiu y z Prochu Jeżeli tesz chce zażyć Pieczeni podrożny Gotowi Zarębacze czekaią y z rożny. PotWoj 77.
  • – Znowu szlachcic w gniew, znowu błazna biorą, Znowu mu udy potężnie opiorą. Więc tak niestrawnym znudzony bigosem Myśli, co dalej czynić ma z tym nosem. PotFrasz4Kuk I 383.
3. »kawałki, cząstki, siekanina«
  • – Sztukuię/ siékę ná sztuki. Discindo aliquid in partes [...] facio frusta v. Rozszárpáć. Fartum facere ex hostibus [...] posiékáć ná bigos. Faciam vt hic te formicae frustillatim differant [...] Rozsiékam w-kąski drobne. Kn 1124.
  • – Nawet strychy zgrzybiałe, baby niewidome I szpitalne kaliki niedołężne, chrome, Ludzie chore, do smierci, nie życia podobne, W ichże łożach rąbali [Tatarzy] na bigosy drobne. ZimBSiel 165-166.
  • – [Chodkiewicz] Każe u dział Puszkarzom przecierać zapały Zwłaszcza, u Nieboszczyka Zyczewskiego Fossy Gdzie wczora Turcy z Trupow robieli bigosy. PotWoj 116.
  • – Stara baba na bigos drobno pokrajana I czerkieska czupryna octem polewana. ZbierDrużWir I I, 23.
  • – HACHER [...] Porąbię cię ná bigos. DanKolaDyk II, 111.
Związki frazeologiczne

  • kogo na bigos wydać:
  • »wziąć kogoś na języki, obgadywać, zniesławiać kogoś«
    • CAPILOTADE [...] MOWIĄ niewłaśnie: kogo ná bigos wydać, szarpać Imię iego y sławę ná sztuki. DanKolaDyk I, 254.
4. »posiłek przyrządzony z resztek pozostałych z poprzednich potraw«
  • Bigos. Wczoráysza potráwá. Przygrzewánego/ przypiekánego co. KnAd 25.
  • – Tu ksiądz na swój obiad prosi, co naprędce, to przynosi: Bigos z pieczeni wczorajszej - i kapłon znać onegdajszy. StanTrans 99.
  • GALIMAFRÉE [...] Diversorum ciborum miscellanea [...] BIGOS potrawa zroznych ostatkow pozostałych DanKolaDyk II, 75.
  • Bigos. [...] galimafrée. T III 47.
5. »gra w karty«
  • – Pánowie co wołali kart/ grę obieráią/ Jedni w Mąkę/ drudzy się w Zelándá zmawiáią: Ci záś w iednę trzydzieści/ á owi w Prymirę/ Rozmáitą y chudzi tną Pácholcy birę. W kupki/ w kozer y w Szfánclá: á ktoraś tám duszá Wywabia w zákrytego/ z każką śmiáłą Ruszá. Drugiemu się záchciáło skosztowáć Bigosá/ Aleć mu się cknie często sięgáiąc do trzosá. Boię się by go strawił/ Owemuć smákuie/ Co iuż záżął/ ále ow spluwa/ co grosz truie. MorszHRoz C2v.
Związki nieprzyporządkowane do znaczeń
Ustabilizowane połączenia wyrazowe

  • bigos z kapustą:
    • – Mieszają oraz i strony wiecznego pokoju - prawie bigos z kapustą. ChrapDiar II 151.
Podhasła

BIGOS


Najwcześniejsze poświadczenie:
1628-1632
Znaczenia
nazwa osobowa »nazwisko«
  • – Przy tej wsi są 2 sołtysi: Wojciech Chobawski i Adam Bigos LustSier 194.