Pobieranie
PL EN
A
B
C
Ć
D
E
F
G
H
I
J
K
L
Ł
M
N
O
Ó
P
R
S
Ś
T
U
V
W
X
Y
Z
Ź
Ż

BRONA I

rzecz.
ż
W TRAKCIE OPRACOWANIA
Notowanie w słownikach

Notowany w słownikach:
SStp (brona), SXVI (brona, brana), Kn (brona), T (brona), L (brona; XVII-XVIII), SWil (brona), SW (brona, borna, barna, bróna), SJP (brona)

Nienotowany w słownikach:

Formy gramatyczne
lp M. brona  
D. brony  
C. bronie  
B. bronę  
N. broną  
lm M. brony  
D. bron  
B. brony  
N. bronami  
lpdw B. bronie  
Znaczenia
»narzędzie rolnicze«
  • Broná/ Occa [...] vide Rádło. Kn 46.
  • Broná/ Crates, tis. g. foe. Irpices, Occa, ae. g. f. Pecten, inis. g. m. Egge/ Hurd/ Rechen Sträl. DasHünDict Ppiij.
  • – Naprzód przez gaje, a potym przez pole Szerokie idziem, gdzie odłogiem role Jedne leżały, drugie podorane I broną były dobrze utaczane. BorzNaw 71.
  • – Kędy chłop nałożony cepom pługu bronie Zwątpiwszy za niecnoty swoie oPedronie Do tey przyszedł rozpaczy woli nizli robic Pługiem, albo cepami dac się Smierci dobic. PotWoj XVII.
  • – Pługi, brony, rádła, wozy y inne sprzęty Gospodàrskie wcześnie ponápráwiáć, y ná przyszłą da P. Bog Wiosnę, mieć to wszytko pogotowiu, à nie w ten czàs doṕiero kiedy tego trzebà záżyć. HaurEk 96.
  • – Radło samo, 2 kłodzie kapustne, 2 bronie, 3 jarzma oddają. InwKal I 93.
  • Brony z żelaznymi cynkami, u każdej cynków 24. InwPuck 76.
  • – A gdzieby [sąsiad] bronami przez niwę zasianą (przejachał), gdy zboże wzejdzie, winy popada flor. 2. WilkGniewKutrz 160.
  • – Za bronę zaś Cyprian Owsianka, że dwie odebrał, a tylko jednę oddaje, i to dużo zrobioną, tedy temuż aktorowi Kukli powinien dać tynfów dwa. KsJaz 109.
  • Brona. 1)eine Egge. [...] 1) herce de laboureur. [...] perz bronami zgrabiony. T III 78.
Ustabilizowane połączenia wyrazowe

  • brona żelazna (sz. zm.):
    • – Do roley záś lemieszá y z kroiem potrzebá/ Ktorym więc rolą orzą chłopkowie dla chlebá/ Trzebá też y rádlice ktora pod orána/ Bywa náprzyk záś oná rola vrádlona. Trzebá ieszcze do tego mieć żelázną bronę: Ktorąm włoczą oráną rolą zásię onę. RoźOff L3.
    • – [Dawid] łupow z miástá wyniosł bárzo wiele. Lud też ktory był w mieście wywiodszy/ podał pod piły/ y pod brony żelázne/ y pod siekiery żelázne/ y wegnał je w piec cegielny. BG 2Sm 12, 31.
    • – Do tej rolej prętów półośmiu odbiera Błażej Tatuszyk koni parę, wołów parę, wóż bosy, pług, radło, brony żelazne. ActScabVet 117.
  • brona cynkowa:
    • – Sprzęt gospodarski [...] bron cynkowych z wszystkimi cynkami par 2... InwChełm 30.
    • Bron cynkowych starych, złych, bez cynków 15-tu 2. InwChełm 88.
  • brona balczasta (sz. zm.):
    • – Sprzęt domowy. - [...] balczastych bron 4, noszelników żelaznych 2. InwChełm 61.
    • Bron balczastych 6. InwChełm 88.
  • brona drewniana balczasta:
    • – Sprzęt gospodarski [...] bron drewnianych balczastych par 3... InwChełm 30.
  • brona balkowa:
    • – Sprzęt domowy gospodarski. [...] radło 1, do którego radlic 2, bron belkowych 4, cynków do brony 10 kawałków. InwChełm 29.
Związki frazeologiczne

  • włóczyć broną (sz. zm.):
  • »bronować«
    • ~ Sarculo Wlocze bronamÿ rolą SłowPolŁac 123.
    • ~ Brona. [...] §1) bronami włoczą. T III 78.
  • zawłóczyć broną:
  • »bronować«
    • ~ Záwłóczę siewbę broną/ inocco lupinum. Kn 1401.
    • ~ Oracz [...] przeorywa ziemię [...] Potym sieje nasienie/ y záwłoczy Broną. KomDobrOrb 113-115.
  • broną uwlec:
  • »pobronować«
    • ~ Brona. [...] broną uwlec. T III 78.
  • bronę włóczyć:
  • »bronować«
    • ~ Boć tez i furman sieła jeździ, a ci co z listy biegają, ba i owi nie mało co bronę włóczą, ale czynią to z musu, i wprawdzie pracuje, ale umysł żadnej pociechy nie ma. OstrorMyślTur 5.
  • chadzać za broną:
  • »uprawiać rolę«
    • – Y Moczarski Niesliachcic, y ty chłopi a za Sliachtę chcasię udawac. Wzieli tytuł od Bron co u oyca chadzali za [bronami] niemi na pansczyznie, a przy moczarskim chca wymoknąc zchłopskiey Skory. TrepNekLib 39v.

BRAMA I

rzecz.
ż
W TRAKCIE OPRACOWANIA
Warianty fonetyczne: BRAMA I, BROMA, BRONA II, BRANA
Notowanie w słownikach

Notowany w słownikach:
SStp (brona), SXVI (brona, brana, brama), Kn (brama, brana, brona), T (brama, brona), L (brama, brana, brona, broma), SWil (brama, brana, brona, broma), SW (brama, brana, brona, broma), SJP (brama)

Nienotowany w słownikach:

Formy gramatyczne
lp M. brama   || brona   || broma   || brana  
D. bramy   || brony   || bromy  
C. bramie   || bronie   || bromie   || branie  
B. bramę   || bronę   || bromę  
N. bramą   || broną   || bromą  
Ms. bramie   || bronie   || bromie   || branie  
W. bramo  
lm M. bramy   || bromy   || brany  
D. bram   || bron   || brom   || bran  
C. bramom  
B. bramy   || brony   || bromy   || brany  
N. bramami   || bronami  
bramy  
Ms. bramach   || bronach   || bromach  
bramiech  
lpdw M. bramie  
Znaczenia
1. »wejście, zwykle zamykane, do otoczonego murami miasta oraz miejsc obronnych: zamku, fortecy, obozu; wejście do budynku lub na jego podwórze«
  • – Inskrypcyje [...] pisane były po francusku, po łacinie, po grecku na arkach truymfalnych i na bramie św. Marcina, którą bramą miała królowa wjechać do Paryża in summa pompa. SobJakPer 86.
  • – Po onem popłochu oboz swoi abyzmy byli bespiecnieiszemi okopalizmy, a z czasęm y częstokołęm ostawili Baszty y Bramy pobudowali. MarchŚcibHist 11.
  • – Na tych bramiech straż się z dawna nie odprawuje. LustSier 9.
  • – ... wyrysował [...] głowne miasto/ y śiedm bran do niego/ Ktore sámy/ przezwisko wyrażáły iego/ Y coby to zá miásto było/ znáć dawáły. OvOtwWPrzem 538.
  • – ...rozkazujemy urzędom miejskim, aby dwie tylko bramie albo ślaki do miast i miasteczek swoich zostawiwszy, insze wszystkie przyjazdy do nich zagrodzieli albo zakopali. AktaKrak II/2 600.
  • – A żeby łátwieyszy dozor był/ luźnych powrácáiących się z pászy/ álbo czáty/ iedną bramą/ niech wszyscy do Obozu wieżdżaią. FredKon 27.
  • – Przebrawszy się przeciwko owey Bramie Obrocili się nazad z chorągwią y Stanęli frontem w Tył Nieprzyiacielowi. PasPam 107v.
  • – Do klasztora chcieli uciekać zamknęli Mniszy Bramą o co zas krol Gniewał się. PasPam 199v.
  • – Co uciekali pod Fortecę zmiescic się tam nie mogli ale zaraz zatarassowali sobą Bramy a drudzy w Donay. PasPam 265v.
  • – A tym czasem ztych Pokoiow co przy Bramie poczną uciekać. PasPam 59v.
  • Brom do miasta dwie, a trzecia forta nad morze, czwarta broma z zamku na wały i forta do młyna z wyjazdem. InwPuck 70.
  • – Bo biiących się z muru, czescią z dala Zawiedzionymi attakował byki Czescią straż u bram zraża y obala; Swieżymi wraz następuiąc szyki [Brutus oblegający Xanthu w Lycii]. ChrośKon 216.
  • – W nocy przy bramie Pałacu Krolewskiego wystawiono Katowskie Theartum na ktorym raniusienko wyprowadzonym Biskupom Naypierwey Squarguenskiemu y Stromguenskiemu Szuie poucinano potym innym senatorom y Panom. HistŚwież 133.
  • – Przy tej bramie alias wrotach parkan w dyle łupane, słupy kopane z murłatami, dylów 3 nie dostaje. InwChełm 79.
  • Brama pierwsza [...] na wierzchu samym armatury, z drzewa rznięte. ZamLaszGęb 28.
  • Brama. 1) Stadt-Thor, Thor, Thor-Weg. [...] 1) grande porte, porte de la ville, porte-cochère. [...] bramy strzedz. T III 73.
  • Brona. [...] 2) ein Thor. [...] 2) grande porte. [...] *2) bronę (bramę) otworzyć. T III 78.
Ustabilizowane połączenia wyrazowe

  • brama miejska (sz. zm.):
    • – Spust u bram mieyskich/ v. Kratá żélázna. Kn 1054.
    • Bramá/ braná/ broná mieyska. Porta. Kn 44.
    • – Zá Bromą mieyską ná wyniosłym mieyscu. AndPiekBoh 46.
    • – Forculus Bozek co drzwi pilnował tego nawszytkich drzwiach y bronach Mieyskich malowano. PotPrzyp 3.
    • – Miny pod Mieyskie Bramy pozaprawadzano. Ze iuz Wieden vix vix spirabat własnie kiedy owo mocny Słabego na Siędzie azagarło Scisnie. PasPam 258v.
  • brama obozowa (sz. zm.):
    • – Cmá niezliczona w chmurách się wieszałá Duchow piekielnych/ swoiem ku obronie. Tá serc Pogáństwu y sił dodawáłá/ Ktore iuż beło w obozowey bronie... TasKochGoff 237.
    • – Jákoż co v bram Obozowych stoią/ nie powinni luźnych wypuszczáć/ ále gdy się gwałtem wydzieráią/ iáko swawolnych y buntownikow/ imáć będą. FredKon 9.
    • – Teyże penie podlega ktory sie do bromy obozowey a pogotowiu w nocy dobywał. ArtWoj 157.
  • brama oboźna:
    • – ...wpadszy w nieprz[yjaciel]ski oboz rozerwał y obaleł brame obozną iaka pospolicie bywa w Miasteckach Ruskich dla te[go] [...] Na znak te[go] Mestwa ten kleynot od brąmy abo wrot oboznych Nadany. HerbOr 587.
  • brama zamkowa:
    • – ...znacznie na nas iechali, aż do samych Bram Zamkowych Tamże ci Co na Bramach byli iesli nie wszedł znami ktory do Zamku, to im się wręce dostał. MasDiar 92.
    • – ...Je[go]MsPana Komorowskiego Jusz zeszłego kturego Pana zawsią wpadaiącego w Brome zamkową Szwedzi porwali ytamgo postrzelili ktury skoro skonał... PoczOdlPam 10.
  • brama wodna (sz. zm.):
    • – ...to przeciwko bramy wodney żywego mostu stoi w Pułrynku tey działo moździerz na przepych snadź ieno ulany... MasDiar 72.
    • – Naprzod wchodząc do zamku wodna bramą, w której jest dębowa krata zelazem końce zakowane. OpisKról 27.
Przenośnie
  • Ale dnia siodmego dzień Swięty iest PanaBoga twego/ niebędziesz czynil zadney roboty weń/ ty y Syn twoy y Corká twoia/ sługá twoy y slusebnicá twoiá/ bydlę twoie y gość twoy/ ktory iest w bramách twoiech.PolPar 244-246
2. »element herbu«
  • – Torun na polu białym wieże wystanowi czerwoną, z bromą czarną, kratą białą wznowi zołtemi podwoiami. DrobOpow 105.
Ustabilizowane połączenia wyrazowe

  • brama obozowa:
    • – Jełowiecki Herb. Jest brama Obozowa w polu czerwonym, nad bramą krzyż. NiesKor II 429.
3. przen. »droga, dostęp, granica, przejście«
  • – Szczodrobliwość Pánowie/ port/ y brame Sławy Niech otrworzą poddánym dla cnotliwey spráwy. JurkLech B3v.
  • – Iusz zielazęm zamykam do uszu mych bramy Gwałtem iednak chcę sidła zastanowiac grzechy. KodKon 135.
  • – Dwie bramie, jako poetowie bają, są w piekle, z których sny na świat wydają. MorszAUtwKuk 90.
  • – Iuz widzą Kominy Oyczyste: kiedy wieczne spraw ludzkich przyczyny W tym ich zaskoczą kresie, gdzie prawie przed broną Vkochaney Oyczyzny: przepłynąwszy toną. PotWoj 21.
  • – Gdy serce nie chce, rozum niepomoże. I nikt serdecznej nie dobędzie bromy. LubSTobPol 148.
  • – ...[Jezus] z własney dobroci bramę chciał zostáwić Otworzoną do Niebá tym, ktorzy popráwić Chcą życie... DamKuligKról 213.
  • – Kto, procz mnie, bramy warg iego otworzy? ChrośJob 164.
  • Brama. [...] 2) fig. chemin, porte. [...] 2) Kamieniec iest bramą i ubezpieczeniem kraiow Polskich; otworzona do łaski Pańskiey brama. T III 73.
Ustabilizowane połączenia wyrazowe

  • brama piekielna;
  • brama piekła:
    • – Iest tu táiemnicá tá: trudno czásem rozeznáć iesli grzech ná myśli zádał iuż śmierć/ czy skonánie czyni? czy zábił do końcá duszę/ czyli tylo stáwił ią v bran piekielnych? BirkNiedz 58.
    • – Wrożką był y tego/ iż przeciwko Kościołowi wszytkie oręża w kupę zebráne/ nic nie porádzą/ by się też spiknęły z bramy piekielnymi. BirkOboz 56.
    • – ...aby bramy piekielne przeciw niemu [Bogu] nie przemogły, sam Elearów polskich serca do siebie pociągnąwszy, ich przeciwko nieprzyjaciołom wiary ś. obrócił, męstwa dodał, szczęściem błogosławiał, i sam im hetmanił. DembPrzew 7.
    • – ... depcę [...] po Henrycystách/ po Sophistách/ po wszytkich brámách piekielnych: Boski máiestat zemną trzyma... BirkEgz 12.
    • – Powinnego też swego ktory iuż drogę rospusty do bram piekielnych przychodził/ ták zmiękczyłá serce/ iż zostawszy zakonnikiemDominika Swiętego/... OkolNiebo 35.
    • – A ták iest iedná bramá piekłá Aryáńska! á tę drugą iáko zowią? Kálwińska! á tę trzecią iáko? Luterska! [...] Co Herezyia, to nowa bramá piekłá. MłodzKaz IV, 127.
  • brama podziemna:
    • – Idź do swych Anchizesow synu z Eneaszem Prośże w bramách podziemnych o radę tym czásem. JurkLech B3.
  • miłosierdzia brama:
    • – O gdybyś pokoy wieczny miał Saulu kochany? Nieżalby ginąć w Woynie od żadney rany! Nieżalby umrzeć, byle miłosierdzia Bramá Wpuściła cię ná łono Oyca Abrahamá. DrużZbiór 75.
  • brama niebieska:
    • – Naywyższego vcho wolne Bramy Niebieskie powolne/ z ofiárą zástępce máią Głosu Bożego słuchaią. JurkPieś B1.
    • – Złoto wszystkie bramy otworzyć może/ ále niebieskiey [bramy] nie. MalczZebr 68.
  • brama rajska:
    • – Dwa chory z soba wdzięcznie naprzemiany Spiewały, a głos w te słowa słyszany, Zdrowas zaranna iasno Gwiazdo Morska Matko bez zmázy w porodzęniu Boska Po porodzęniu Panno wiekuista Wybranych Panskich brąmo Rayska czysta. OblJasGór 141v.
  • ciasna brama:
    • Ciásna braná do niebá/ mowi Syn Boży: ciásna braná pokutá iest/ ale prowádzi do żywotá. BirkNiedz 59.
    • – A on rzekł do nich: Usiłuycie, ábyście weszli przez ciásną bramę: Abowiem powiádam wam: Wiele ich będą chcieli wniść, ále nie będą mogli. GdacPan 142.
  • słoniowe bramy;
  • bramy elefantowe:
  • »brama z kości słoniowej wiodąca do krainy zmarłych; brama z kości słoniowej wiodąca do krainy zmarłych«
    • – Padłeś już, zacny panie, za słoniowe brony z szkodą nieopłakaną wszytkiej tej Korony, która widzi dopiero, zważywszy się z sobą, jako wiele ubyło twoją jej osobą. TwarSLegK 242.
    • – Prec Mysli niskie o rzeczach Swiatowych Gdym ia iuz doszedł bram Elephantowych. HerbOr 407.
4. »ozdobna budowla lub konstrukcja wzniesiona dla uczczenia osoby, wydarzenia«
  • – Poświącáłá niegdyś swym Bożkom wiekopomność bramy/ prze ktore Nowożeńcy/ do swych Pogáńskich wchodzili obrzędow. DobrGram 558.
  • – ...tu do Zywcza Sczesliwie z Wielkiem Orszakiem Panstwa y Dworzanow razem wszysczy trzey przyiechali. Dla ktorych V Dzwonnice na drodze publiczney w Rogu Rynku Brame z Choia Zielonego wystawiono takze Orła na Wiezy Kiiącego Wielkiego ktory sie im kłaniał iadączym... KomonDziej 128.
Ustabilizowane połączenia wyrazowe

  • brama tryumfalna (sz. zm.):
    • – Koronácya Krolewska pewnie będzie w dzień ś. Jerzeg[o] styl: vet: á gotuią się iuz Bramy tryumphálne/ y inne do takowey funkciey przynależyte apparaty... MerkPol 191.
    • – Ná iakążkolwiek ozdobną strukturę okiem kto rzuci, czyli to mularską, czyli Snycerską, Stolarską lub złotniczą; iáko to w Kościołách, Pałacach, ołtarzach, Cyboryach, wieżach, tryumfalnych bramach, katafalkach, baldachimach, szafach, Zegarach, [et]c. Oprocz proporcyi y symetryi, struktury, naypryncypalnieyszą uzna ozdobę czyli to z całey kolumnacyi, czyli z wyboru iey części pochodzącą. BystrzInfArch B2.
    • Arcus Triumphales albo Brám Tryumfalnych po całym Państwie náregestrowáno ná 1150. ktore Cesarzom, y wielkim Panom powystawiano [w Chinach]. ChmielAteny II 619.
  • brama na tryumf:
    • Bramá ná tryumph/Fornix, m. icis. [...] Fornix Fabii. Porta triumphalis, [...] Arcus, [...] Arcus ob recepta signa dicabant. Kn 44.
    • Bramá/ Porta, ae, g. foem. [...] Bramy ná tryumf/ Fornices, pl. num. DasHünDict Ppijv.
    • Brama na tryumf. ein Triumph-Bogen. arcade; arc de triomphe. T III 73.
5. »ujście rzeki do morza«
  • – Wisła po równinie płynie W Białe Morze,w którym ginie, Ale niż w morskiej ochynie się bramie, szumi i wały grobu swego łamie. MorszAUtwKuk 277.
  • – [Nil] siedmią Brámami albo nurtami wpadá w morze. ChmielAteny II 641.
Podhasła

BRAMA


Najwcześniejsze poświadczenie:
1670
Znaczenia
składnik nazwy własnej »państwo tureckie, historycznie nazywane Portą Otomańską«
  • – Niech Bog zdarzy godzinę naszego zawodu O Waleczni Polskiego Męzowie, Narodu Kiedy z niezwycięzoną Ottomańską broną Krol Pan wasz nayiasnieyszy: przyiazn powtorzoną W oczach naszych zawiera... PotWoj 193.
  • – Zaleca [...] Zeby w niem pierwszy dowod łaski y swey chęci Wyswiadczeł: przez co wszytkich Polakow przynęci I w drodze: y na mieyscu: asz z naszey Korony Wielki się do przeswietney Poseł stawi brony. PotWoj 200.
  • – Dopiero się obaczy obłądzona owcá, Obrawszy Oycowicá Xiążęciá z Wiśniówcá. Iágiełłowskiego Domu ostátni zabytek, Lecź máły z tąd, bo krotki, mieliśmy pożytek. Tyle tylko pámiątki, iáko z Herostrátá, Otrzymáłá Grecya, Kámieniecka strátá, Y postąpiony Háracz ná ktory łákomie Dawno pragnie pogáństwo; Ottomańskiey bromie. PotPocz 5.

BRAMA


Najwcześniejsze poświadczenie:
1612
Znaczenia
składnik nazwy własnej hasło w opracowaniu - nie podano jeszcze definicji
  • – Woysko porządnie sprawiwszy przypuscili spetardami do dwoch Bram Pan Waier Starosta Puczki do kopycińskiey, gdzie zaden się effekt niestał a Pan Nowadworski do Abrahamowskiey [...]. ŻółkPocz 15.
  • – [...] było cios Moskwy przy Abrahamowskiej Bramię, chcieli byli bronic, ale obaczywszy ze naszych siła, ieli Vciekac nadoł. ŻółkPocz 53.
  • – A bramy miasta według imion pokoleń Izraelskich [...] A od strony wschodniej cztery tysiące i pięć set, a bramy trzy: to jest brama Józefowa jedna, brama Benjaminowa jedna, brama Danowa jedna. BG Ez 48, 33.
  • – Potem obraz wzięli panowie senatorowie i różni, i nieśli do Bramy Ostrej, za którą inszym dali. ChrapDiar II 345.
  • – Brama [...] § mieszka u Krakowskiey bramy w Warszawie. T III 73.