Pobieranie
PL EN
A
B
C
Ć
D
E
F
G
H
I
J
K
L
Ł
M
N
O
Ó
P
R
S
Ś
T
U
V
W
X
Y
Z
Ź
Ż

CZARNY

przym.
W TRAKCIE OPRACOWANIA
Notowanie w słownikach

Notowany w słownikach:
SStp (czarny, czyrny), SXVI, Kn, T, L, SWil (czarny), SW, SJP (czarny)

Nienotowany w słownikach:

Formy gramatyczne
lp M. m czarny  
ż czarna  
n czarne  
D. m czarnego  
ż czarnej  
n czarnego  
B. m nżyw czarny  
ż czarną  
N. m czarnem   || czarnym  
ż czarną  
Ms. m czarnym  
lm M. mos czarni  
nmos czarne  
D. czarnych  
N. czarnemi  
Znaczenia
»kolor węgla, bardzo ciemny«
  • – Mieczyk złotem oprawny; z Aksamitnemi Pochwami czarnemi. RewSkarb 126.
  • – Vbior czarny Kierowy Vbior baiowy. ArchRadziw 1638 66, 2.
  • – [...] pámiętay to/ ábyś sie nie turbował z myślámi/ gdy w kláwikordzie obaczysz záraz z przodku/ ná białych clawisách od lewey ręki/ głosow cztery więcey [...] y ták wiele czarnych. GorMuz b2.
  • – Pani małzonce iego [syna] sukienkę adamaszkową czarną zapisuię y leguię. DekrŻmud 181v.
  • – W barwie się kocham czerwonej, lecz wszędzie, Kędy dowodzę, bez czarnej nie będzie. MorszAUtwKuk 190.
  • – Wziąłem tez iednego Wołocha pięknego z Czarną pręgą trochę był zacięty koło ucha tęn kon. 96 PasPam 96.
  • – Puszcza kiełpinska iest obfita w las czarny a Rudzka w borowine. AdnGosp 24.
  • – NIe bárżo mi sie Xięże, tá wászá ozdobá, Ze Kruká Herbem nosisz, w Sygnecie podobá, Kruk czarny z przyrodzenia á do tego krádnie, Y kryie w dźiory, káżdą rzecz ktorey dopádnie. Wierny zásię Kátholik á dopieroż Xięża? Ták biały być powinien że y śnieg zwycięża, Z tąd wam Alby przystoią ná y mieysce Effodu. To zle, łábęciem z wierzchu, Krukiem być ze spodu. PotPocz 148.
  • – Deczyma z czarnego burstynu albo agatu. SzumInw 42.
  • – Recognouit [...] tylko co mu [się] dostało: vsarka czarna akszamitna, karmazynu czerwonego płat niewielki. AktaMusz 34.
  • – Były kiedyś konterfekty dawnych Konarskich w Topolnie, iako Michała [...] w birecie czarnym, binda złota. NiesKor II 574.
  • – ALWERN wielkie iagody winne barzo czarne w Okolicy Aurelianeńskiey. DanKolaDyk I, 157.
  • – Szczepienie tego wina przyszło z Alwerniy... Wino z tych gron robione nazywa się: Czarne wino, alwern albo alwernak. DanKolaDyk I, 157.
Ustabilizowane połączenia wyrazowe

  • balsam czarny:
    • Item ná tosz iest rzecz bárdzo dobra záżywáć Bálsamu czarnego w tymże konfekcie Rożowym. PromMed 82.
  • balsam peruwiański czarny:
    • – Emplastrum de Betonica z Balzamem Peruwianskim czarnym dostatecznie przymięszanym wielce pomocne. BeimJelMed 350.
  • borówki czarne:
    • – Borowki czarne/ czernicé/ v. Márcowy kwiát. Kn 50.
    • – Czernice/ vide Borowki czarne. Kn 99.
  • bluszcz czarny:
    • – Sok z ziarn Blusczá czarnego/ włosy czarno fárbuie. SyrZiel 888.
Związki nieprzyporządkowane do znaczeń
Ustabilizowane połączenia wyrazowe

  • bot. biedrzeniec czarny:
  • »Pimpinella nigra«
    • Biedrzeniec Czarny/ Rozdział 20. Bibenalla nigra. et Pimpinella hirsuta. Schwartz Bibenell. BIedrzeniec czarny/ korzeniá iest mocnego/ ná pálec wzmiąsz/ zwierzchu czarnego/ we wnątrz białego ... SyrZiel 78.
  • bez czarny:
  • »drzewko lub krzew o czarnych owocach; Sambucus nigra«
    • BEz w drzewo wyrasta: Ieden pospolity/ który przy płotách/ przy párkánách roście. Drugi czarny/ ábo leśny/ ábo czérwony. Iest trzeci wodny/ Káliná. SyrZiel 1504.
    • Bez czerwony. Tych wszystkich sztuk [właściwości] iest Bez czerwony/ ktorych nász czarny álbo domowy. SyrZiel 1508.
  • rumien czarny:
    • CHAMAELEON NOIR, qu'on appelle autrement CHARDONNETTE (qui a les seuilles semblables à l'Artichant.) RUMIEN czarny álbo bronátny inaczey zowią Ostropest co ma liście podobne KARCZOCHOM. DanKolaDyk I, 272.
Związki frazeologiczne

  • zabawić się czarnem kałamarzem || zabawić się czarnym kałamarzem:
  • »napisać donos, oszczerstwo«
    • – Wszec się do tych czas zabawił Czarnem kałamarzęm, wy wodząc Inquizycyią. PasPam 114.
Przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa

  • – Káżdy kot w nocy czarny. RysProv VII, 10.
  • Chyłem borem/ czarnym szlákiem. RysProv 18.
Podhasła

CZARNY


w funkcji rzeczownika

Formy gramatyczne
Najwcześniejsze poświadczenie:
1656-1688
Znaczenia
»czart, diabeł«
  • – Strzelaliscie gęsto a niewielescie nabili Polakow Czemuz? boich Aniłowie Strzegą awas czarni. PasPam 61.