Pobieranie
PL EN
A
B
C
Ć
D
E
F
G
H
I
J
K
L
Ł
M
N
O
Ó
P
R
S
Ś
T
U
V
W
X
Y
Z
Ź
Ż

HABIT

rzecz.
m
W TRAKCIE OPRACOWANIA
Notowanie w słownikach

Notowany w słownikach:
SXVI, Kn (pod: obłóczę się), T, L, SWil, SW, SJP

Nienotowany w słownikach:
SStp

Formy gramatyczne
lp M. habit  
D. habitu  
B. uż. nżyw. habit  
N. habitem  
Ms. habicie  
lm M. habity  
N. habitami  
Ms. habitach  
habiciech  
Etymologia
łac. habitus
Znaczenia
1. »strój«
  • – Od majestatu ku ołtarzowi dwiema rzędoma siedzieli na ławach Władykowie, w swych habiciech ubrani, władicaliter, któtym, każdemu z nich bijąc pop czołem, kładł pilśniane wyszywane koła pod nogi. NiemPam 49.
  • – Niech habit różny noszą i różne baczmagi, Aby znano, co poseł, co trybunalista, Co senator, prokurat, a co też dudzista. StarVotBar I 311.
  • – Na mieyscu Archimandriczym obaczywszy Męża pobożne[go] y świętobliwego zakonu naszego odzianego habitem [...] rozumiał bydź Archimandrita. KalCuda 118.
  • – [...] dziećię iedno w piąćiu lećiech [...] obaczywszy Fránćzszká świętego zakonnika bárzo sobie upodobało on habit [...] y poczęło prośic rodźicow swoich bárzo áby mu też takie sukienki spráwiono. StarKaz 369.
  • – Gdy ich [promowanych doktorów teologii] miano w tym habicie to iest w Pythagoricach y birethrach wyprowadzać, tedy zacnym personom do rąk rękawice i ich laborem, to iest dysputy oddawano. GollPam 17.
  • – Oni w stárym Testámencie naywyższi Kápłáni y inni słudzy Boży mieli Swoy własny habit/ w ktory się wedle roskazu Bożego obłoczyli. GdacPrzyd 70.
Ustabilizowane połączenia wyrazowe

  • habit nosić:
    • ~ Niech habit różny noszą i różne baczmagi, Aby znano, co poseł, co trybunalista, Co senator, prokurat, a co też dudzista. StarVotBar I I 311.
  • francuski habit:
    • – Sam poseł, osobą grzeczny, chłop wysoki i gładki w francuskim habicie. Ten habit, pludry, kabat, płaszcz haftowane srebrem ciągnionym na fiołkowym hatłasie. MiasWLeg 146.
  • habit niemiecki:
    • – Były kiedyś konterfekty dawnych Konarskich w Topolnie, iako Michała Konarskiego Sędziego Ziemskiego Człuchowskiego, malowany w habicie Niemieckim czarno, iako Krol Zygmunt August chadzał, w birecie czarnym, binda złota łancuch złoty przez ramię na bok, na końcu u niego wisiała tabliczka z osobą, szpada u pasa, y herb przy nim koło złamane. NiesKor II 574.
  • męski habit:
    • – [...] we Flándryey w męzkim habicie rowno zinszemi żołnierzámi Zołdácką służąc/ często mężnie w rożnych potrzebách zwycięstwa odnosiłá [...]. DobrPol 230.
  • habit podróżny:
    • – [...] wygnániec [diabeł] [...] przemienił się w pielgrzymá/ odział hábit podrożny/ y szedł do drzwi iego/ prosząc áby go przenocował. KalCuda 300-301.
  • habit biskupi:
    • – Ojcowie Penitencyarze od ś. Piotra i Xięża Kapelani Ojca ś. zaraz ciało jego balsamują, habit Biskupi na niego kładą, kapelusz na głowę wcisną i kielich w rękę dadzą. KronZakBarącz 190.
    • – Penitencyarze [...] Ciało balsamuią, w Habit Biskupi, w Kapelusz stroią. ChmielAteny II 122.
  • habit doktorski:
    • – Przeciwko naszej gospody na moście szerokim, jest jedna statua z marmuru czarnawego, wielkiego i sławnego doktora i Canonika Roterdamskiego, którego imie było Roterdamus (Erazm z Rotterdamu), z księgą, w habicie doktorskim, co też pisał powiadają księgi przeciwko naszym zakonnikom, ale był Catholik dobry Rzymski, a Calwinowie go ztąd za swego mają. GawarDzien 172.
  • habit mniszy:
    • – Tedy wPergamie nowy zakon zacznie, Y sama naprzód habit wdzieie Mniszy Zdochodowswoich załozywszy znacznie, Gdzie wielka gora wydała się w Morze, Czystey Dyannie Koscioł przy Klasztorze. PotSyl 70.
  • habit zakonny:
    • – Ciało moje [...] w habicie zakonnym, po benedyktyńsku, bez wszelkiej aparencyi światowej ma być pogrzebione. GałHTestBork 75.
    • – Jeden czart się udaie zá chorego, tedy znim spowiedź czynią, ostatnie dáią pomázánie. Potym ową Infułę depczą, toż czynią z habitami Zakonnemi. ChmielAteny III 244.
Przenośnie
  • Heretycy y niewierni ludzie áni habitu wiáry nie máią (to iest/ nie máią w pokłádzie rozumnym wiáry) áni używáią wiáry: wiára ich nie od Bogá/ ále od ludzi iest/ ábowiem ten rozum dla ktorego wierzą/ nie iest Boskie obiáwienie/ ále ich zmysł y vrádzenie; wierzą nie to co roskazano/ ále to co się im podoba; co się nie podoba/ tego nie wierzą.BirkNiedz 154
2. »szata zakonna«
  • – O piękna nimfo! A raczej w swym sercu Nie o habicie, lecz myśl o kobiercu. TrembWierszeBar II 340.
  • – [...] záżywáią ci Zakonnicy Hábitu białego/ y Szkáplerzá/ na ktorym krzyż czerwony z sercá wychodzący. PruszczKlejn 29.
  • – Áni my báwełny Pieszczoney záżywamy, ále ostre z wełny włosiennice nosimy, tákże vrobiony Zgrubego habit sukná. DamKuligKról 129.
  • – Tegoz Roku z testamentu Xiedza Szymona Czadrzynskiego Praesidenta Braczkiego Rozanczowego Zywieczkiego Swietemu Antoniemu w Ołtarzu w Kapliczy zostaiącemu Srebna Sukienka albo Chabit Sprawiony od Złotnika Olkuszkiego za Staraniem Xiedza Stanisława Symelliusa Bernardina Olkuskiego, Kaznodzieie a Patrioty tutecznego Zywieczkiego. KomonDziej 195v.
  • – [...] w habicie będac [...] konwersacyi z męszczyzny uciech smiechów prętendowała, czego iey wszystkiego zwierzchność zakonna broniła co iey ieszcze cięzay było [...] bies tez nie spał, ieszcze iey wiekszą tesknosc do Swiata uczynił, że ona ani czytac, ani modlic się [...] nie chciała, przydał iey tez pokus cielesnych na ktore gdy zezwoliła gdy nie miała z kim sama z sobą grzeszyła [...]. HistŚwież 496.
  • – Ze kule Armatne Rękawem habitu Swego Złapa y utrzyma, Ze zaden z wybranych w potyczkach wszelakich tykany nie bedzie; y tym podobnych wymysłow więcey nauczał. IntrHist 224.
  • – Zakony się tu konserwowały z razu, ale Zakonnicy chodzili tylko w klasztorach w Habitach, à extra Klasztoru w Swieckim stroiu: tandem zniesieni Katolicy tu żadnych Dobr mieć nie mogą. ChmielAteny III 411.
  • – Zacharias Boverius w traktacie o habicie mnieyszych Braci, ktory iest przydany do Tomu 3. rocznych dzieiow Kapucynskich, także swiadcży o końcżastym kapturze, chowanym do tychcżas w Rzymie w Kościele S. Marcella, drugi B. Ruffina w Kościele S. Klary w Assyżu. ChmielAteny III 84.
  • – W Pizie mieście Włoskim u OO. Conventuales, alias Franciszkanow, iest w zakrystyi habit S. Franciszkȧ z kapicą piramidalną do habitu przyszytą. ChmielAteny III 84.
  • – W Nuryi o 40. mil Włoskich od Alexandryi, liczono 500. Klasztorow, á w każdym było po 5. tysięcy Mnichow: co uczyni we wszystkich Klásztorách dwa kroć 50. tysięcy Osob. Coby tam Hábity y porcye kosztowáć mogły, gdyby nie w prostym stroiu chodzili, á po wielkiey części żyli korzonkami! ChmielAteny I 993.
  • Habit. Ordens-Kleidung habit; vétement de Réligion. T III 441.
Ustabilizowane połączenia wyrazowe

  • habit pokutny (sz. zm.):
    • – Káthárzyna Błogosłáwioná druga Seneńska názwána/ iż byłá następcą w życiu pierwszey Kátharzyny ś. Seneńskiey/ w tymże Hábicie ś. zakonnym Pokutnym. OkolNiebo 7.
    • – A iednak ciáłá Iego [ojca] stroiem známienitem Nieprzybrał? lecz ie przykrył pokutnym Hábitem. KuligDemBar II 265.
  • habit święty (sz. zm.):
    • – Vpadszy tedy do nog Opátowi/ prosił go z płáczem áby go przyiął do zakonu y w hábit święty oblokł chcąc z nimi w kompaniey omywać pokutą grzechy swoie. StarKaz 466.
    • – Widząc defiderium Iwoná Biskupá stryiá swego Iácek ś. Kánonik Krák. á z miłości nowego Zákonu/ prosił się do świętego Hábitu pospołu z swym rodzonym B. Cesłáwem/ z Henrykiem Moráwiáninem/ y z Hermanem Niemcem [...]. PruszczKlejn 41.
  • habit ubogi:
    • – [...] Przetoż, dáięć tę rádę, ábyś stroy ten drogi zrzucił z grzbietá á włożył nań habit vbogi Y postrzygł włosow. KuligDemBar II 21.
  • habit Benedykta świętego:
    • – Więc mu mowią/ áby hábit Benedyktá świętego ná się ptzyiął/ y ták w tym zakonie świętym iáko Opát klasztoru tego/ żywotá swoiego dokonał? StarKaz 643.
  • habit panien benedyktynek:
    • – Grzeszne ciało moje, które z ziemi jest stworzone, ziemi też ma być oddane bez żadnej odwłoki i pompy świata tego, o co upraszam jegomości pana małżonka mojego i dobrodzieja, aby grzeszne ciało moje było pogrzebione w kościele ichmości panien benedyktynek w Wilnie według zwyczaju chrześcijańskiego, obrzędu wiary świętej katolickiej rzymskiej, bez ceremonij świata tego, w habicie ichmości panien benedyktynek proszę, żebym była położona. CzyżKTestBork 134-135.
  • bernardyński habit:
    • – Miał już iść in theatrum osądzony na rozstrzelanie, ale liber pronuntiatus za ustąpieniem dobrowolném jp. Krasińskiego egzekucyi dekretu, przyjąć bernardyński habit obiecał [p. Lipert, porucznik regimentu jp. Denhofa]. ZawiszaPam 348.
  • cysterski habiy:
    • – Ośmnasty Wincenty Kádłubek Rosinus, Bogusłáwa i Benigny Syn, pierwszy Polski Kronikarz, bardzo hojny dla BOGA, Cysterski Habit, nad Biskupi Fiolet preferuiący, ktorym Zákonnikom rozdał dziedziczne Dobra. ChmielAteny II 382.
  • habit cystercjeński:
    • – Bernat święty pisząc do Eugeniusá Papieżá/ ktory iego mnichem był/ y od niego Hábit Cystercyeński przyiął był/ mowi do niego: Ego nomen Patris deposui, sed non timorem, [...]. StarKaz 515.
  • dominikański habit:
  • habit s. Dominika:
  • habit zakonu Dominika ś.:
    • – A gdy brała Habit zakonu Dominika ś. widziała obecną Krolową niebieską/ ktora bytnością swoią zdobiła y Akt ś. y intencyą potwierdzała. OkolNiebo 82.
  • habit franciszkański:
    • – Damalewicz powiada, że [Henryk drugi Kietlicz Arcybiskup Gnieźnieński] w opolskim klasztorze przyjął na siebie habit Franciszkański. NiesKor II 515.
  • habit ś. Franciszka || habit Świętego Franciszka:
    • – Vmarł [...] y w Kosciele Kathedralnym na Zamku w Kapliczy Zebrzydowskich w Chabicie Swietego Franciszka z Wielką Załoscią pogrzebion Ktoremu Obraz z takim Napisze, w Kosciele Kalwariyskim wystawic dał [...]. KomonDziej 101v.
    • – Tym czásem ná głos krzyczącego, tłumem się ludzie żeszli; y gdy myślą o iego salwowaniu, miękkich betow, y gwałt pościeli nanieśli: tą pod nim wszystko mieysce wysłali, zpuścił się z wielkim stráchem ná nię młodzian, práwie iuż od wszystkich zdesperowány, y szczęśliwie: bo bez szwanku iákiegożkolwiek zdrowia upadł, zaczym ślub uczynił przyjąć habit S. Fránciszká, co y wykonał świątobliwie. NiesKor II 73.
  • habit s. Klary:
    • – Zmarłemu mężowi zaraz w habicie S. Klary na pogrzebie assystowała: w Kompostelli przy grobie S. Iakuba wiele donatyw dała. ChmielAteny III 138.
  • habit trynitarski:
    • – Ku temu Swiętemu Zákonowi pokazáła MATKA Nayśw: partykularny affekt, gdy w Habicie Trynitarskim, w Komitywie Swiętych po Trynitarsku ustroionych, w Chorze w Wigilią Festu Národzenia swego o pułnocy alias o czásie zwykłey Psalmodii [brak dalszego ciągu]. ChmielAteny II 763-764.
  • s. Augustyna habit:
    • – Ta awantura, pewnie nie Ducha Swiętego wokacya do S. Augustyna Habitu y Reguły wpędziła go w Erfordzie, y tam zakapturzony, tym mniey znaczny Hypokryta praeesse, non subesse ambiens. ChmielAteny I 1122.
  • habit zakonu krzyżackiego:
    • – Ten Woyciech Margrabia Brandeburski widząc res suas infaustas, Krolowi Polskiemu Zygmuntowi w Krakowskim Rynku na Maiestacie siedzącemu solenne złożył Filelitatis Juramentum, Habit Zakonu Krzyżackiego zrzucił, y Xiążęciem Pruskim uczyniony z podaniem Chorągwi z Polskiemi Insigniami. Roku namienionego 1525. Lutrem potym został, ożenił się z Dorotą Krola Duńskiego Siostrą. ChmielAteny I 1052.
  • habit zakonu:
    • – J to przydaią, że umarł w Tyczynie Zakonnikiem S. Franciszka, iako nadgrobek iego, w Kościele S: Franciszka tamże położony, opiewa że Clauditur hic Baldus Francisci tegmine fulius; ale tu o Zakonney iego Professyi niemasz wzmianki chyba że w habicie tego Zakonu pochowany albo Kościołem Franciszka Swiętego wsparty, pokryty. ChmielAteny III 606.
  • wokacja do habitu i reguły:
    • – Ta awantura, pewnie nie Ducha Swiętego wokacya do S. Augustyna Habitu y Reguły wpędziła go w Erfordzie, y tam zakapturzony, tym mniey znaczny Hypokryta praeesse, non subesse ambiens. ChmielAteny I 1122.
  • habit biały:
    • – Zakon HIERONIMIANOW, od S. Hieronima zaczętych, od Piotra Ferdynanda Hiszpána Roku 1373. pod Regułą S. Augustyna w znieconych, od Grzegorza XI. potwierdzonych , w Habicie biáłym á w kápách czarnych y kapturách takichz̄e chodzących, nie we wszystkich Katolickich Páństwàch znayduie się. ChmielAteny I 1035.
    • Habit noszą biały na znak niewinności pierworodney Nayswiętſzey Panny, a Płaszcze blámarantowe. ChmielAteny I 1038.
Związki frazeologiczne

  • prosić o habit:
  • »prosić o przyjęcie do zakonu«
    • – Lecz nieustáiąc/ ále coraz postępuiąc w Zakonności Pánienká/ pod iedwabná szátą zakonne cilicium ábo włosiennicę nosiłá/ á dyscypliná czułość nabożenstwo w sobie żarzyłá. Nie mogłá w sobie długo zátáić affektu wziętego ku Bogu/ ale gdy dzień ś. Máryey Mágdáleny przydzedł/ iákoby dla przechadzki wedle vmowy z Pánnámi Zakonnemi/ poszłá z wielą Pánien y Páń do zbudowánego nowo klasztoru Pánieńskiego ná Ranczánie: [...] ná dormitarz/ gdzie iuż cztery Zakonne Pánny mieszkáły/ prosiłá o habit s. ktory dáły iey Pánny. OkolNiebo 2-3.
  • w habit oblec:
  • »przyjąć do zakonu«
    • ~ Vpadszy tedy do nog Opátowi/ prosił go z płáczem áby go przyiął do zakonu y w hábit święty oblokł chcąc z nimi w kompaniey omywać pokutą grzechy swoie. StarKaz 466.
  • przyjąć do habitu zakonnego:
  • »przyjąć do zakonu«
    • ~ On [Jan Kapistran]w Krakowie samym przyiął do Habitu Zakonnego Osob 140. ChmielAteny III 161.
  • brać habit:
  • »wstępować do zakonu«
    • ~ A gdy brała Habit zakonu Dominika ś. widziała obecną Krolową niebieską/ ktora bytnością swoią zdobiła y Akt ś. y intencyą potwierdzała. OkolNiebo 82.
  • brać habit zakonny:
  • »wstępować do zakonu«
    • ~ Obłoczę śię w zakonny vbiór ábo szátę/ biorę hábit zakonny.[...]. Kn 567.
    • ~ [...] brać habit zakonny. T III 441.
  • przyjać na się habit z czyich rąk || przyjąć habit:
  • »wstąpić do zakonu«
    • – Przeto vbostwo sobie vpodobawszy/ [święty Jacek] przyjął ná się hábit z ręku Dominiká świętego/ y został Ordinis me[n]dicantium brátem: pomnąc ná to dobrze/ iż ktory ná tym świecie będą zażywć roskoszy y dostátkow według lubości swoiey/ po śmierci Famem patientur vt canes. StarKaz 362.
    • – Miał już iść in theatrum osądzony na rozstrzelanie, ale liber pronuntiatus za ustąpieniem dobrowolném jp. Krasińskiego egzekucyi dekretu, przyjąć bernardyński habit obiecał [p. Lipert, porucznik regimentu jp. Denhofa]. ZawiszaPam 348.
  • habit wdziać:
  • »wstąpić do zakonu«
    • ~ Tedy wPergamie nowy zakon zacznie, Y sama naprzód habit wdzieie Mniszy Zdochodowswoich załozywszy znacznie, Gdzie wielka gora wydała się w Morze, Czystey Dyannie Koscioł przy Klasztorze. PotSyl 70.
  • wziąć habit || wziąć habit z czyich rąk:
  • »wstąpić do zakonu«
    • Wziąwszy Hábit ś. [Małgorzata] ná káżdy dzień Godzinki Naświętszey Pánny' y Krzyżá ś. y Psałterz cáły odpráwowáłá. OkolNiebo 13.
    • – Gdy miáłá lat 21 wzięłáa Hábit S. z rąk Dominiká S. ktory odmienił iey imię ktorym błá zwana (to iest) Kátárzyná/ na imię siostry Osánny. OkolNiebo 93.
    • – Swiętobliwi Brácia Więcław, Włádysław, Wisław, iednego dnia Habit wźieli, iedneż cnoty mieli, iednegoz dnia pomarli. ChmielAteny II 415-416.
  • zrzucić habit:
  • »wystapić z zakonu«
    • ~ Ten Woyciech Margrabia Brandeburski widząc res suas infaustas, Krolowi Polskiemu Zygmuntowi w Krakowskim Rynku na Maiestacie siedzącemu solenne złożył Filelitatis Juramentum, Habit Zakonu Krzyżackiego zrzucił, y Xiążęciem Pruskim uczyniony z podaniem Chorągwi z Polskiemi Insigniami. Roku namienionego 1525. Lutrem potym został, ożenił się z Dorotą Krola Duńskiego Siostrą. ChmielAteny I 1052.
  • trzeci habit:
  • »trzeci zakon«
Odsyłacze
Informacje dodatkowe
Trzecie przenośne znaczenie pochodzi być może od łacińskiej glossy do Nowego Testamentu opisującej świętego Piotra rzucającego się w morze i płynącego na spotkanie zmartwychwstałemu Jezusowi. Suknia, którą się Piotr okrył jest w glossie nazwana "Fide Ecclesiae". Por. J. 21:7.