Pobieranie
PL EN
A
B
C
Ć
D
E
F
G
H
I
J
K
L
Ł
M
N
O
Ó
P
R
S
Ś
T
U
V
W
X
Y
Z
Ź
Ż

BROIĆ

czas. ndk
W TRAKCIE OPRACOWANIA
Notowanie w słownikach
Słowniki notują
Formy gramatyczne
broić  
lp 1. os. broję  
2. os. broisz  
3. os. broi  
lm 1. os. brojemy  
2. os. broicie  
3. os. broją  
lp m 1. os. broiłem  
3. os. broił  
n 3. os. broiło  
lm mos 1. os. -(e)śmy broili  
3. os. broili  
lp m 3. os. będzie broił  
lp 2. os. brój  
lp m 3. os. by był broił  
Znaczenia
1. »czynić, robić, wykonywać, postępować«
Rekcja: co

  • – Koń [...] musi mieć zabawkę, bądź to drabinę abo żłób gryść, bądź nogami grześć, bądź się zacierać o żłób, o drabinę abo o słupy, bądź z uździenice się zdzierać, bądź cugle gryść, bądź cóżkolwiek takowego broić. DorHipTur 81.
  • – Nieprzyjaciel ucieszony, co chce, to broi, pysznych łupem oczy pasąc. NiemPam 88.
  • – Wszyscy westchną zyczliwie, asz po same uszy Zząwszy ramiona, skoro Osman tak potuszy. I iuszby był co broił: lecz Dilaver stary Skoro nasię przybierze z Chotkiewicza miary Lepsza zwłoka Cesarzu, mądrego to dzieło Nie zaraz, lub cię boli, lub co sercu mieło Wynurzac. PotWoj 157.
  • – Czárnoksięstwo abo Czáry, bo to zá iedno biorę y rozumiem, iest sposob pewny ábo nauká, iáko broić y dokázowáć dziwnych rzeczy przez pewne znáki abo hasła, á bo dla z pomocą szátanską. WisCzar 31.
  • Mein sage mirs doch/ moy miły (mojá miła) powiedz że mi, was du für Tänsse fürgibst/ co tám zá Fochy (Dziwy) stroisz, (broisz). ErnHand 319.
Przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa

  • Kto dobrze broi/ śmierci się nie boi. RysProv VI, 7.
  • Stárzy podczas dziwy broią/ gdy ich czem dobrem nápoią. KnAd 1102.
2. »powodować, sprawiać co, wywierać wpływ, działać na co, rządzić kim«
Rekcja: w kim, w czym, co

  • – Obrzydzenie pokármow czyni/ y wiele inego broi [socznica]. SyrZiel 1500.
  • – Ten [głód] kiedy przypnie/ wiesz dobrze co broi/ zadnych się kopiy y mieczow nie boi. TasKochGoff 48.
  • ~ Stamtąd zaś znowu wężykiem kręcimy, Na upór z wiatrem do koła chodzimy. Więc znowu z pracą pod Hyl przypadamy, Lecz i drugiraz [!] pod Gdańsk upadamy. Czyli bóg morski jaki z nas śmiech stroi? Czy nie tęsknica owych panien [które odprowadzały trzech spóźnionych marynarzy] broi? BorzNaw 43.
  • – [Mówi Miller do Lidory] Chcę tego (prawi) abys się przyznała Dla czegos woysko moie czárowała, Y działa, z ktorych iedné się spádáły, A drugié Klasztor gorą przésiegáły: Wczym że to twoia umiéiętnośc broi Spráw się z tak wielkiey tey nauki twoiéy. OblJasGór 104v.
  • – W kim temperament twoy [ogniu] ognisty broi, Każdy to licho zdaleka omiia. OblJasGór 349.
  • – Przypatrzcież się, Polacy, co to wino broi Nie człowieka, całą Rzeczpospolitą poi. PotFraszBrück I 94.
3. »czynić co złego; o ludziach, zwierzętach, żywiołach itp.: hulać, szaleć, dokazywać«
Rekcja: co, w czym; co, przeciw czemu

  • ~ Musi spokojnie stać każdy, zwłaszcza za ustawną pilnością wiernych masztalerzów, którzy skoro koń na drugiego uderzy abo kwiknie [...] gdy broi, palcatem wzbierze a okrzyknie, do takiej skromności konia przywiedzie [masztalerz] by najszaleńszego, że potem [...] będzie spokojnie stał. DorHipTur 79.
  • – Już marszałków nie znamy, chyba we dnie tylko, Bo co noc, to z rotami broją zbrodniów kilko. GrochWiersze 202.
  • – Osieł [...] strasząc inne źwierzęta, siła złego broił. VerdBłażSet 71.
  • ~ Przyczyná piąta iest/ dla ktorey Bog stworzył człowieká tego/ ktorego potym spráwiedliwym sądem swym zda ná wieczne potępienie: áby nie rozumieli ludzie źli y przewrotni/ iż broili/ żyli iáko się im podobáło/ á nic z tego. BirkNiedz 141.
  • ~ Złemu człowiekowi, niespráwiedliwemu, nie może być więtsza dogodá, iáko gdy do niego Pan Bog śmierć ześle, ktora vkroci wszytkie zbrodnie iego. Nie będzie táki po śmierci więcey broił, áni szkody w ludziách czynił; á zátym, nie będzie robił ná więtsze męki. BirkOboz 7nlb-8nlb..
  • – Mizerny człowiek w grzechach ustawicznie broi A Bog na krzyzu przezen miedzi łotry stoi. KodKon 83.
  • ~ Iusz iédno bróy/ iusz ty bróy. Age, perge porrò insanire [...]. Kn 254.
  • ~ Broi Márzéc/ Saturnus, etc. Sidus conficitur vel confectum est [...] tempestas, cuius illud causa est [...]. Kn 46.
  • ~ Broię/ co złego czynię/ v. Dopuszczam się. Zbroić co. Kn 46.
  • ~ Przewrotne woysko iędz/ przeciwko Cerkwi/ tam [w zborze heretyków] broiło wiele złego. BirkRus 24.
  • – Y ták wzgárdziwszy spráwiedliwością iego świętą/ ábo iey zápomniawszy/ broiemy wszytko złe. StarKaz II, 161.
  • ~ Siłá też to Czárci broicie/ obrażacie ludzi y ná ciele y ná duszy/ czego wam nie pozwolono było. StarKaz II, 363.
  • ~ Morze dziś tłucze okręty i broi, Jutro spokojnie jak w miednicy stoi. MorszAUtwKuk 118.
  • ~ Niechże zdrowa broi, Niech rani, a nie goi, Niech nakazuje zasług straty. MorszAUtwKuk 304.
  • ~ Broję ich stiffte alles übel/ Broisz du stifftest alles übel Broiłem ich stifftete alles übel. DobrGram 298.
  • ~ Poniewasz rozmáicie broią czárownicy y czárownice, y rozmáicie szkodzą, bo to ich własna powinność y obowiązek czártowski: według rozmáitych zbrodni ich, rozmáite y okolicznośći ábo znaki y dowody muszą być. WisCzar 64.
  • ~ Broda. Stary zwyczaj wniosł tę modę, Dla statku zapuszczać brodę [...] I kozioł ci się tak stroi, A wżdy skacze, a wżdy broi. PotFraszBrück II 410.
  • ~ Tak wiele Auster dokazuiąc, broi Ze gdyby zapasc miał w podziemne knieie A skała jaka stałaby uporem Wiecznymby zawiał kray tameczny szorem. LucChrośPhar 299.
  • ~ Była tamże jp. Potocka starościna czerkaska, piękna i wesoła dama, która nam nocy nie pozwalała żadnéj dla wczasu, aleśmy ustawicznie tańcowali, hulali i broili. ZawiszaPam 111.
Przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa

  • Ten kto zle broi zawsze się boi kazdy go strach piecze. MikSil 86v.
  • Nie broy Ráchemberku/ przed czásem zginiesz. RysProv IX, 7.
  • Milczy á złe broi. KnAd 497.
  • Tu stoi á indzié swe broi. KnAd 1181.
Związki nieprzyporządkowane do znaczeń
Ustabilizowane połączenia wyrazowe

  • dziwy broić (sz. zm.):
    • – A nie tylko wymowny Bachus i sierdziwy, lecz pod jego hederą ten bóg broi dziwy, który uniósł pod żaglem Helenę do Troi. MiasKZbiór 341.
    • – Dwór J.M.P. Leśniowolskiego, Starosty Drohickiego. Mieszkanie od samej wody, Pomniąc na różne przygody, Nie barzo warowno stoi: Brzeg tuż, Wisła dziwy broi. JarzGośc 130.
    • – [...] żołnierz teraz chciwy Nie sławy, jak jest łupu, zaczem broi dziwy. KuligDemBar II 371.
Użycia metajęzykowe
  • - Biię, broię, doię, dwoię, gniię, gnoię, kleię [...] praeteritum iłem, iłeś, ił. WojnaInst 83