Pobieranie
PL EN
A
B
C
Ć
D
E
F
G
H
I
J
K
L
Ł
M
N
O
Ó
P
R
S
Ś
T
U
V
W
X
Y
Z
Ź
Ż

KATOWAĆ

czas. ndk
Notowanie w słownikach

Notowany w słownikach:
SXVI, Kn, T, L (bez cyt.), SWil, SW, SJP

Nienotowany w słownikach:
SStp

Formy gramatyczne
katować  
lp 1. os. katuję  
2. os. katujesz  
3. os. katuje  
lm 3. os. katują  
lp m 3. os. katował  
ż 3. os. katowała  
n 3. os. katowało  
lm mos 3. os. katowali  
lm zneut 3. os. katować będą  
katowano  
Znaczenia
1. »brutalnie, dotkliwie bić, doprowadzając również do śmierci, zadawać cierpienia, torturować«
Rekcja: kogo co

  • – W tych kompanijach chodzili wielcy panowie i książęta w kapach i odprawowali dyscypliny, w czym mają Włoszy swoją osobną obserwacyją i osobny zwyczaj od naszych krajów, albowiem się srodze sieką i katują, a nawet i najmują na dyscypliny, którzy ex professo to czynią, że się srodze sieką, aż krew po ulicach pluszczy. SobJakPer 195.
  • – Patrz, jako ją katuje. Za głowę się jęła Nieboga, Prze łeb ją ciął, krwią się oblinęła. Podobno mu coś rzekła; każdemu też rada domówi. SzymSiel 158-159.
  • – Więc y panskie swiete nogi. przebił nawylot gozd srogi Wszytko na ostatek ciało. Iedną sie iuz raną stało Ach ktorzy Cie miłowali Iezu ach cie katowali [...]. KodKon 159.
  • ~ Kátuię/ iáko kát siékę. Carnifico aliquem [...] Nunciauerunt carnificari iacentes [...]. Kn 271.
  • ~ Kátuię/ Carnifico. Baudziu/ buzáwoiu. SzyrDict 99.
  • – Przeto mowił Anzelm ś. Coś tákiego vczynił naysłodszy Iezu/ iż cię ták srogo sądzono: co tákiego/ iż cię ták okrutnie wiązano/ bito/ kátowano/ koronowano/ ná krzyżu przybiiano: moie to grzechy/ moie sprosności spráwiły/ moie myśli plugáwe w zbudziły [!]/ niewdzięczność/ ospáłość/ kłamstwá/ zápomnienie przysięgi/ y niezakonność w to cię włożyły. OkolNiebo 69.
  • – Tyś powiáda Oycze moy niebieski wskazał mię ná smierć zá grzechy wszytkiego narodu ludzkiego/ á oni nie exekwuiąc tego ná sámym ciele moim/ ktore rozmáicie kátowáli/ ieszcze się ważyli sroższy mi bol dáleko zádáwáć ná duszy/ słowy nieprzystoynemi vrągaiąc się ze mnie/ niżeli był bol od onych ran/ ktorem cierpiał wisząc ná krzyżu. StarKaz II, 138.
  • ~ [...] Raz dwu sług osądzonych potaiemnie zchronic kazała? Oczym sąm Krol niewiedział asz kiedy Opłonął z gniewu wten czas kształtnie nastąpieła I z iawnego wyrwała chudakow niesczescia Tu zas choc wmnieyszym stąnie niz krolewskim sieką Biią katuią palą na rozkaz Ieymsci [...]. OpalKSat 25v.
  • – [...] á miłości Krześciáńskiey, ktora zákrywa wielkość grzechu, nie zápominay; byś snadź nie był, jáko on Szláchcic nie dáleko Nyrenberku, ktory poddáne (Chłopy) swoje nie ináczey jedno Psámi názywał, one częstokroć dla márney y ládájákiey przyczynki niemiłosiernie aż do krwie kátował, y niezmiernymi robotámi trapił y obciążał. GdacPan 65.
  • – Y nátychmiast bić kazał [król] nágo rozebranych Srodze, ktorych gdy iednák widział skátowánych, Począł w sobie zwierzęcą surowość hámowáć, Y wyrzekł hásło, przestáć zmęczonych kátowáć! DamKuligKról 164.
  • – Ieżeli zaś w prywatnych y domowych rzeczach iest grzech, passyą gniewu, zázdrości, chciwości, y innych się uwodzić, y niemi rządzić iáko to domowych y chłopow bez słuszney y wielkiey rácyi bić, kátować, y grabić ich. JabłSkrup 52.
  • – Także podobny Pacyent ImP. Pruchnicki co ucierpiał, iak w nocy spiącego náiechano, bito, kátowano, w kaydanách, łáncuchach po Grodách, Trybunałách, wodzono, swiadczą Dekreta Trybunalskie latis Inquisitionibus ferowane. DanOstSwada II, 73.
  • ~ Katuię, iako kat siekę. 1) die Stelle eines Henckers vertreten. 2) übel zurichten, quällen, martern. 1) être bourreau; faire la fonction d'un bourreau. 2) maltraiter, bourreler; traiter en bourreau; tiranniser, tourmenter. T III 542.
Przenośnie
  • O prawo, jakoś dobre! Tak długo ubogie katujesz i uciskasz, i gniew Boży na wszytko królestwo wnosisz.SkarPokNad 255
  • [...] Znowu go na krziz srogi swoią złoscią wbiiasz Kiedy wgrzechach pływas gdy się zcnotą miiasz Kiedy grzeszysz smiertelnie srodze go katuiesz Potysiąc kroc barzi go niz żydzi morduiesz.KodKon 85
  • Bo iákoć zá żywotá służyły zastępy rozmáitych dobrodzieystw Boskich/ ták cię też potym zastępy mąk roźlicznych kátowáć będą.StarKaz II, 476
  • [...] Czyli ią [podagrę] Etná z siebie wydáłá, Z ogniem siárczystym by kátowáłá. Członki, junktury moie páliła, Dárłá, wierciáłá, y one mdliłá [...].CompMed 386
  • Nárzekasz ná mnie, że cię morduię, Strzykam y palę, srodze kátuię [mówi podagra] [...].CompMed 390
2. przen.  »dręczyć moralnie«
Rekcja: kogo co

  • – Strászny bicz ná złego ma sumnienie/ ktorym go ustáwicznie kátuie/ te są iędze piekielne ktore go záwsze strászą/ nie dáiąc mu nigdy odpoczynku. BirkNiedz 119.
  • – A Chrystus Pan nie pieniądzmi/ ále nadroższą krwią swoią nas odkupić raczył z niewoli szátáńskiey/ nie ná to/ áby nas kátował y dręczył/ iáko dręczy sług swoich Szátan przeklęty w piekle; ále ná to áby nas od iego okrucieństwá oswobodziwszy/ uczy nił [!] dziedzicámi krolestwá niebieskiego. StarKaz II, 360. StarKaz II, 360.
  • – Dla przyiácielá człowieká nie godzi się czynić siebie nieprzyiácielem CHrystusa/ nażbyt [!] się czestuiąc: nádto człowiek/ przyiácielem nie długo/ á czásem falszywym [!]/ á P. Bog ná wieki: á żem brat Waszmości w Chrystusie Pánie to prawdá; lecz się boię/ áby mię dla tego w piciu bráterstwá sumnienie moie nie strofowáło y nie katowáło: Chociaż to Waszmość dobrym końcem czyni ták mię ochotnie czestuiąc. BanHist 49.
  • – Niech kto na wszystkie będzie rozpasany Cielesne żądz[e], na grzech wyuzdany, Niech coraz skrupuł w sumnieni[u] zapije, Przecię ten robak zawsze w nim ożyje Za każdym grzechem i te skryte mole Zawsze go gryzą; niechaj jedzie w pole, niech gra, tańcuje i czym chce, ich zbywa, Przecię się coraz sumnienie ozywa, Które tak umysł katuje strwożony, jak miecz na nitce straszył zawieszony. MorszZEmbWyb 315-316.
  • – Nie tak ci rozpalone sycylskie ryczały Woły miedziane, gdy je miechy poddymały, Ani tak miecz na cienkiej nici zawieszony Straszył kark choć w purpurę świetną obleczony, jako tego, ktory już zapędzoną nogą Leci na kark zginiony niepobożną drogą, Nieuśpione katuje i dręczy sumnienie, Czego i swej najbliższej nie zwierzy się żenie. MorszZWierszeWir I 438.
  • – O wieczności [...] Za krociuchne uciechy katowáć nędznego Nie przestániesz człowieká, piekłu oddánego. VadeMed 344.
  • – Ale i w tym WMPana zupełnie ekskuzować umiem: samam sobie i wszystkiemu winna, że przez niewieścią miętkość wiedzieć nie mogąc, żeby hazardowne wiernej przyjaźni rezolucje tak krwawo dwóch nawzajem kochanków katować mogły serce. ZatPrzydDoś 119.
Przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa

  • ~ Roskosz przychodząc smákuié/ álé odchodząc kátuié. KnAd 999.
Podhasła

KATOWANY


im. przym. bier.

Formy gramatyczne
lp M. m katowany  
lm M. nmos katowane  
Najwcześniejsze poświadczenie:
1627
Znaczenia
»o człowieku lub części jego ciała: taki, którego się brutalnie, dotkliwie bije, doprowadzając również do śmierci, któremu zadaje się cierpienia, którego się torturuje«
  • – [...] ktora dusza o swoi[m] nie pomysli kale Dla ktorego moy Iezus iak obelzon cale Patrz człowiecze iako to Iezus przywiązany Leczą członki od kosci tak iest katowany Ey ktosz naydziesz przystanie y zechce biczowac Zechce znowu przez Swięte ciało Sprofanowac [...]. KodKon 142.
  • – W kościách/ ktore ácz nie były pokruszone, ale rozmáicie katowáne [cierpiał Jezus]. BanHist 132.

*KATUJĄCY


im. przym. czyn.

Formy gramatyczne
lp B. m katujący  
Najwcześniejsze poświadczenie:
1613
Znaczenia
»powodujący ból, dolegliwości fizyczne«
  • – Kámień nyrkowy srodze kátuiący/ ktory się tám ztąd ruszyć żadną miárą niechce/ dla ciásnych iemu przechodow/ vkłáda: wziąwszy mąki pszeniczney ośm łotow. SyrZiel 932.