Pobieranie
PL EN
A
B
C
Ć
D
E
F
G
H
I
J
K
L
Ł
M
N
O
Ó
P
R
S
Ś
T
U
V
W
X
Y
Z
Ź
Ż

ATOM

rzecz.
m
W TRAKCIE OPRACOWANIA
Notowanie w słownikach

Notowany w słownikach:
L (XVII-XVIII), SWil, SW, SJP

Nienotowany w słownikach:
SStp, SXVI, Kn, T


Najwcześniejsze poświadczenie: 1675
Formy gramatyczne
liczba pojedyncza
M.   atom
liczba mnoga
M. uż. nosob.   atomy
D.   atomów
B. uż. nosob.   atomy
Etymologia
łac. atomus, z gr.
Znaczenia
1. »najmniejsza a. niewielka cząsteczka materii«
  • – A dopieroż ten co naturą władnie I co ją stworzył, potrafi w to snadnie, Że choć w proch pojdziem, w atomy znikniemy, Znowu w chwalebnych ciałach postaniemy. MorszZWierszeWir I 504.
  • – Bo czyjże dowcip chwały Matki boskiej zgadnie? Prędzej komput atomów pojmiesz w rannym Febie, Niż chwały Jej, które są na ziemi, na niebie. KochOgrTur 97.
  • – Scyntylacya zaś gwiazd, to iest drzenie światła y miganie w oku ludzkim, pochodzi to z subtelnych proszkow, atomow po atmosferze rozpierzchłych y unoszących się. BystrzInfAstron M4v.
  • – Do wody mięszaią się ziemne atomy, siarczyste, saletrzyste, wapniste, słone, gorące exchalacye. BystrzInfElem Q4.
  • – Te tedy wielkie materii porcje, nazywają się od Kartezjusza vortices, muszą się zaś te zakręty i obroty czynić, bo jeden atom drugiemu do biegu wprost na którążkolwiek stronę przeszkadza. KowaJRozFil 40.
  • – Pierwsze tedy elementum składa się [według Kartezjusza] z najsubtelniejszych i do biegu najsposobniejszych odrobin, drugie z okrągłych atomów także szybko latających, trzecie niby z trzasków nie tak sposobnych do obrotu. KowaJRozFil 40.
  • – Prędzey zrachuie w klepsydrze atomy, Niźli kto poymie, co duch niewidomy. DrużZbiór 383.
  • – Jaka jest ta pierwsza, a powszechna wszystkim dotkliwym rzeczom materia? Gassendus [...] utrzymuje [że] atomy, to jest subtelne materii partikuły od Boga stworzone [...] są nierozdzielne, jako też dla wielkiej szczupłości pod ludzkie nie popadają zmysły. ChróśSFizFil 369.
Przenośnie
  • Lubo dąwnego Ṕogaństwa błędy securi ad radicem posita wycięte, iuż same w sobie sprochniały, et ad ludibrium popularis aurae poszły, niektore iednak atomi z oney ruiny pozostałe, często w oczy Katolickie lgną i one rażą.WierKFama 159
2. »w filozofii greckiej pierwotna postać, przyczyna wszechrzeczy«
  • – Twierdził [Epicurus], iż swiatow iest bez liczby, że wszytko się zrosło z atomow, albo proszkow, a te są niezliczone, ktory błąd miał z Demokryta. ChmielAteny III 629.
Odsyłacze