Pobieranie
PL EN
A
B
C
Ć
D
E
F
G
H
I
J
K
L
Ł
M
N
O
Ó
P
R
S
Ś
T
U
V
W
X
Y
Z
Ź
Ż

JEDEN

licz.
ZALĄŻEK ARTYKUŁU HASŁOWEGO
Notowanie w słownikach
Słowniki nie notują
Najwcześniejsze poświadczenie: 1618
Formy gramatyczne
M. mos jeden  
ż jedna  
n jedno  
D. mnżyw jednego  
n jednego  
C. mnżyw jednemu  
B. mnżyw jeden  
ż jednę  
n jedno  
N. mnżyw jednym  
ż jedną  
n jednym  
Ms. ż jedny  
jednej  
n jednem  
Znaczenia
hasło w opracowaniu - nie podano jeszcze definicji
Związki frazeologiczne

  • w jednej godzinie:
  • »w tym samym czasie«
    • – Wnet vicissitudo y odmiana fortuny w iedney godzinie podchlibieła im a iuz ich nasztych wydała. PasPam 113.
  • chodzić pod jednym berłem:
  • »znajdować się pod władzą jednego króla«
    • – Rzeczpospolita Chrzesciáńska nie chce regimentow nád sobą wielu/ y nie byłá nigdy ani chodziłá iedno pod iednym berłem. BirkRus 7.
  • jedną ziemi(e) bryłą okryty:
  • »leżący w grobie«
    • – Każdy w popiele śmiertelności znajdować się musi, i [...] jedną ziemi bryłą okrytym zostawszy, w podziemnych lochach dziedzictwa przyjmować powinien, oczekiwając resurrectionem vivorum et mortuorum. PacFJTestBork 139.
    • – Bogate skarby (jedną ziemie bryły okryci) zostawiwszy, w podziemnych lochach dziedzictwa przyjmować powinni, oczekiwając zmartwychwstania ciała [ludzie]. GałHTestBork 74.
Związki nieprzyporządkowane do znaczeń
Ustabilizowane połączenia wyrazowe

  • z jednegoż gniazda z drugim:
  • »krewny; z tego samego rodu«
    • z iednegoż gniazda (szczepu) z drugim. der mit einem aus eben den Geschlecht ist. lignager. T III 390.
  • jednym krokiem nie ustąpić:
  • »ani odrobinę nie ustapić«
    • – Dla Grozby zas Bog widzi że iednym krokiem nie ustąpię. PasPam 145.
  • w jeden cel bić:
  • »jednego pragnąć«
    • – Ták y tą wypráwą Pospolitego ruszenia máłego, Commissarze álbo Wodzowie (ieden z Senatu, drugi ex ordine Equestri, ná Seymie naznáczeni) władnąć máią, y łączyć Woysko, y nárádę będą swoię z Hetmánámi Woyskowemi, w ieden cel dobrá pospolitego bijąc. FredKon 49.
  • ku jednemu umierzyć celu:
  • »dążyć do osiągnięcia jednego skutku«
    • – Co czyni że się zátym nie wściekł Tyran ziádły/ Gdy mu ták pierwsze kunszty niepomyślnie pádły? A wszakże ku iednemu umierzywszy celu/ W Acheruntách nowego szpieguie fortelu. TwarSLeg 63.
  • do jednego celu mierzyć:
  • »starać się dotrzeć do tego samego miejsca, kresu podróży«
    • – Iako márynarze/ ábo ci ktorzy do iedney łodzi wnidą/ dla roznych spraw y przyczyn/ nigdy do iednego celu nie mierzą; ále skoro wiátry vderzą/ á morze pocznie się od wáłow nádymáć/ wszyscy bieżą iáko ná gwałt/ rátá wszyscy wołáią zgodnym sercem: ták y ci ktorzy opuściwszy łodź Piotrá ś. puścili się ná wáły roznych heretyctw/ nie mász żadney przyiáźni miedzy nimi/ chybá ná ten czás gdy się obawiáią niebespieczeństwá iákiego od klątew/ abo od kościelney discypliny/ prędka ná ten czás nuedzy nimi konfederácya. BirkNiedz 256.
  • trwać w jednej porze:
    • – Kto chce być, nie odmieniáć z Miesiącem się na ni, Stać y trwáć w iedney porze, w iedney trzebá gráni. PotPocz 71.
    • – [...] wielu poważnych Swiętych Oycow domniemywa się, iż ten świat od stworzenia świata do skończenia swego, w iedneyże porze trwáć bedzie tylko sześć tysięcy lat. BystrzInfCosm G4.
Związki frazeologiczne

  • słowa jednego przemówić nie móc:
  • jeden na drugiego spojrzeć:
  • »wzajemnie na siebie spojrzeć«
    • – Nie było bez smiechu iedna nadrugą spoyrzawszy. PasPam 56v.
  • jeden na drugim upaść:
  • »zginąć«
    • – Nieodstąpiemy się choć ieden na drugim upadł. PasPam 243v.
  • (Za) jednym zamachem:
  • »od razu, błyskawicznie«
    • – Obiecował sobie iednym za machęm zwoiować nas ufaiąc swego Woyska wielkosci. PasPam 106.
    • – Zaraz za iednym zamachęm y fortece wzięto. PasPam 265v.
  • za jedno chodzić:
  • »mieć to samo znaczenie«
    • – To dawna łáciná, ieszcze od czásu Chrystusa trwáiąca, zá iednoż to chodzi chory, i pácient, álbo cierpiący od Pána Doktorá. MłodzKaz 291.
  • z czym chodzić w jednej kupie:
    • – GRámmátyk/ y Gámrátyk/ chcesz wraz bydź; leć głupie. Mądrość z fryiem niechodzi nigdy/ w iedney kupie. KochProżnEp 66.
  • nie w jednej sforze z czymś chadzać:
  • »nie być z czym związanym, nie występować razem z czymś«
    • Nie w iedney sworze miłość z wielmożnością chadza. OvOtwWPrzem 99.
  • w jednej cenie z kim czym chodzić (sz. zm.):
  • »mieć równą wartość«
    • – Jedno i dobrych, i złych szczęście psuje Czysty z nieczystym w jednej cenie chodzi. LubSTobPol 47.
    • – Wiem, że niegdy ták droga Kleopatry byłá Perła, że w iedney cenie z iey Páństwem chodziłá. DamKuligKról 34.
  • w jednej sforze (z kim czym) chodzić (sz. zm.):
    • – Tak piękny smiech z zdradą chodzic w iednei sworze Zadną miarą nie moze. ArKochOrl 65v.
    • – Stáry á dziecię w iedney sforze zsobą chodzą. WojszOr 296.
    • – Wszytkie takie iednakie bogata Vboga I wiedney Sworze chodzą bo ktora chuda Sprzeciwia sie dostatniey chocby się y spękac Mezowi musi dla niey bydz. OpalKSat 29v.
    • – Kucharz y Kuchárká w iedney zsforze chodzą/ w ktorych ręku nie tylko Páńskie/ ále y káżdego/ dobre/ przez szczerość y umieiętność/ złe przez skwápliwość y złość/ zdrowie. HercBan 5.
    • – Widzę Litwin a Swinia w iedney sworze chodzi Swinia chce [...] li co zwąchać to chodzi po nocy Litwin zas na rabunek iak by wybrał oczy. PasPam 183v.
    • W jednej sferze[!] chodzi Zabojstwo z cudzołostwem. PotFraszBrück I 311.
    • – Dosyć na tym, że się w tym Domu urodziła, gdzie zawsze z Starożytnością poczciwość, z podczciwością cnota w iedneyże sworze chodziła. DanOstSwada II, 21.
  • po jednemu chodzić:
  • »o zdarzeniach, zjawiskach: występować oddzielnie, bez związku z innymi zdarzeniami lub zjawiskami«
    • – W innych stanách kłopot po iednemu chodzi, ále w małżeństwie pásmem [...] nie poiedynkiem, ále hurmem, kupą. MłodzKaz III, 36.
Przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa

  • Wolna myśl iedná roskosz v człowieká. RysProv 82.
  • iédnę się broń/ obronę/ dowod/ przyiaciélá/ nié spuszczay. KnAd 529.
  • Wenn ein Narr einem Irrthum entgehet/ jednego Błędu uchodząc Głupi, geräth er in den andern/ tráfi w drugi. ErnHand 227.
  • – Widziemy/ że prawdziwe jest ono stáre przysłowie: Jeden Błazen wiele Błaznow czyni. GdacPrzyd 31.
  • Iéden drugiego broni/ wymawia. KnAd 306.
  • – Bog sam widząc że z ciebie ni iemu świeca/ ni czartu ożog/ że/ pod pokrywką pobożności/ twey lubieżności szukasz; a (iák więc mowią) iednym charte[m] dwoch zaięcy gonisz. BujnDroga 71.
  • Dziesięć lisowátych do iednego białokurowátego ná porádę chodzą. RysProv III, 6.
  • Iédná iáskołká nié czyni láta; nié czyni miástá iedná chátá. KnAd 309.
  • Iedná bábá kámień do studnie w wáli/ a dziesięć go chłopow nie dobędzie. RysProv Cv.
  • GOUTTE [...] PODOBNI do siebie iák dwie krople wody iedna z drugą. DanKolaDyk II, 93.
  • Jédno słońcé dość ná niébié. Pánowánie towárzyszá nié lubi/ nié cierpi. KnAd 316.
  • Jéden kot stadá myszy się nie boi. KnAd 307.
  • Jédná nędzá nié dokuczy: ábo/ niédość ná człowiéká. KnAd 310.
  • Jéden nié wiéle możé: nié wszystkiego baczy. Jéden iáko nic. KnAd 308.
  • Nié káżdemu będzie gmyśli/ ná co iédno więc pomyśli. KnAd 721.
Podhasła

JEDEN


w funkcji rzeczownika

Formy gramatyczne
Najwcześniejsze poświadczenie:
1621-1643
Znaczenia
hasło w opracowaniu - nie podano jeszcze definicji
Związki frazeologiczne

  • jeden na drugim paść:
  • »zginąć«
    • – Choc by miał paść ieden na drugim A niewyiadę. PasPam 169.
Związki nieprzyporządkowane do znaczeń
Ustabilizowane połączenia wyrazowe

  • dość na jednego:
    • Dość ná iédnego/ ma co iéden robić/ Quae pastoris vnius dispendant curam [...]. Kn 138.
    • dość na jednego; ma co ieden robić. genug Arbeit vor einen. c'est assez de travail pour une personne. T III 257.
Przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa

  • Iéden chodzi w miérzé/ drugi suknią dziérzé. KnAd 509.
  • Iéden buduié/ drugi psuié. KnAd 308.
  • Podobáć się mądremu/ dość i iédnemu. KnAd 880.

JEDNA


w funkcji predykatywnej

Formy gramatyczne
Najwcześniejsze poświadczenie:
1606
Znaczenia
»z jednej strony; po pierwsze«
  • – I pewnie byłoby było czego życzyć, żeby było i tej bojaźni w ludziach nie było; jednakże źle sobie stąd tuszyć nie potrzeba, ani się godzi zgoła. Jedna, że to nam wiara nasza katolicka wskazuje, abyśmy to mieli pro licito, honesto et benedicto, co Kościół powszechny przez namiestnika P. Chrystusowego czyni, wierząc, że takowe dyspensacye jego u Boga i u ludzi są ważne, które nie są przeciwko pisanemu i wyrażonemu prawu Bożemu. DyskZacCz II 387.