POLSKA AKADEMIA NAUK | INSTYTUT JĘZYKA POLSKIEGO
ELEKTRONICZNY SŁOWNIK JĘZYKA POLSKIEGO XVII I XVIII WIEKU
znajdź hasła
wtyczki wyszukiwania dla przeglądarek Firefox i Microsoft Internet Explorer
A B C Ć D E F G H I J K L Ł M N O Ó P R S Ś T U V W X Y Z Ź Ż
sposób prezentacji hasła obszerny zwięzły
poprzednie hasło JEDAMASZKOWY drukuj obszerny drukuj zwięzły następne hasło JEDNA
ZALĄŻEK ARTYKUŁU HASŁOWEGO
Data ostatniej modyfikacji: 09.11.2017
JEDEN licz.
Formy gramatyczne:
M.mosjeden
żjedna
njedno
D.mnżywjednego
njednego
C.mnżywjednemu
B.mnżywjeden
żjednę
njedno
N.mnżywjednym
żjedną
njednym
Ms.żjednej
jedny
njednem
Związki wyrazowe nieprzyporządkowane do znaczeń
troj. ustabilizowane połączenia wyrazowe:
troj. z jednegoż gniazda z drugim: »krewny; z tego samego rodu«
troj. jednym krokiem nie ustąpić: »ani odrobinę nie ustapić«
troj. w jeden cel bić: »jednego pragnąć«
troj. ku jednemu umierzyć celu: »dążyć do osiągnięcia jednego skutku«
troj. do jednego celu mierzyć: »starać się dotrzeć do tego samego miejsca, kresu podróży«
troj. trwać w jednej porze:
fraz. związki frazeologiczne:
fraz. słowa jednego przemówić nie móc:
fraz. jeden na drugiego spojrzeć: »wzajemnie na siebie spojrzeć«
fraz. jeden na drugim upaść: »zginąć«
fraz. (Za) jednym zamachem: »od razu, błyskawicznie«
fraz. za jedno chodzić: »mieć to samo znaczenie«
fraz. z czym chodzić w jednej kupie:
fraz. nie w jednej sforze z czymś chadzać: »nie być z czym związanym, nie występować razem z czymś«
fraz. w jednej cenie z kim czym chodzić (sz. zm.): »mieć równą wartość«
  • Jedno i dobrych, i złych szczęście psuje Czysty z nieczystym w jednej cenie chodzi. LubSTobPol 47.
  • – Wiem, że niegdy ták droga Kleopatry byłá Perła, że w iedney cenie z iey Páństwem chodziłá. DamKuligKról 34.
fraz. w jednej sforze (z kim czym) chodzić (sz. zm.):
  • – Tak piękny smiech z zdradą chodzic w iednei sworze Zadną miarą nie moze. ArKochOrl 65v.
  • – Stáry á dziecię w iedney sforze zsobą chodzą. WojszOr 296.
  • – Wszytkie takie iednakie bogata Vboga I wiedney Sworze chodzą bo ktora chuda Sprzeciwia sie dostatniey chocby się y spękac Mezowi musi dla niey bydz. OpalKSat 29v.
  • – Kucharz y Kuchárká w iedney zsforze chodzą/ w ktorych ręku nie tylko Páńskie/ ále y káżdego/ dobre/ przez szczerość y umieiętność/ złe przez skwápliwość y złość/ zdrowie. HercBan 5.
  • – Widzę Litwin a Swinia w iedney sworze chodzi Swinia chce [...] li co zwąchać to chodzi po nocy Litwin zas na rabunek iak by wybrał oczy. PasPam 183v.
  • W jednej sferze[!] chodzi Zabojstwo z cudzołostwem. PotFraszBrück I 311.
  • – Dosyć na tym, że się w tym Domu urodziła, gdzie zawsze z Starożytnością poczciwość, z podczciwością cnota w iedneyże sworze chodziła. DanOstSwada II, 21.
fraz. po jednemu chodzić: »o zdarzeniach, zjawiskach: występować oddzielnie, bez związku z innymi zdarzeniami lub zjawiskami«
przys. przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa:
przys.
  • Wolna myśl iedná roskosz v człowieká. RysProv 82.
przys.
  • iédnę się broń/ obronę/ dowod/ przyiaciélá/ nié spuszczay. KnAd 529.
przys.
  • Wenn ein Narr einem Irrthum entgehet/ jednego Błędu uchodząc Głupi, geräth er in den andern/ tráfi w drugi. ErnHand 227.
przys.
  • – Widziemy/ że prawdziwe jest ono stáre przysłowie: Jeden Błazen wiele Błaznow czyni. GdacPrzyd 31.
przys.
  • Iéden drugiego broni/ wymawia. KnAd 306.
przys.
  • – Bog sam widząc że z ciebie ni iemu świeca/ ni czartu ożog/ że/ pod pokrywką pobożności/ twey lubieżności szukasz; a (iák więc mowią) iednym charte[m] dwoch zaięcy gonisz. BujnDroga 71.
przys.
  • Dziesięć lisowátych do iednego białokurowátego ná porádę chodzą. RysProv III, 6.
przys.
  • Iédná iáskołká nié czyni láta; nié czyni miástá iedná chátá. KnAd 309.
przys.
  • Iedná bábá kámień do studnie w wáli/ a dziesięć go chłopow nie dobędzie. RysProv Cv.
przys.
  • GOUTTE [...] PODOBNI do siebie iák dwie krople wody iedna z drugą. DanKolaDyk II, 93.
przys.
  • Jédno słońcé dość ná niébié. Pánowánie towárzyszá nié lubi/ nié cierpi. KnAd 316.
przys.
  • Jéden kot stadá myszy się nie boi. KnAd 307.
przys.
  • Jédná nędzá nié dokuczy: ábo/ niédość ná człowiéká. KnAd 310.
przys.
  • Jéden nié wiéle możé: nié wszystkiego baczy. Jéden iáko nic. KnAd 308.
przys.
  • Nié káżdemu będzie gmyśli/ ná co iédno więc pomyśli. KnAd 721.

JEDEN
w funkcji rzeczownika
Formy gramatyczne:
Związki wyrazowe nieprzyporządkowane do znaczeń
troj. ustabilizowane połączenia wyrazowe:
troj. dość na jednego:
  • ~ Dość ná iédnego/ ma co iéden robić/ Quae pastoris vnius dispendant curam [...]. Kn 138.
  • ~ dość na jednego; ma co ieden robić. genug Arbeit vor einen. c'est assez de travail pour une personne. T III 257.
przys. przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa:
przys.
  • Iéden chodzi w miérzé/ drugi suknią dziérzé. KnAd 509.
przys.
  • ~ Iéden buduié/ drugi psuié. KnAd 308.
przys.
  • ~ Podobáć się mądremu/ dość i iédnemu. KnAd 880.

JEDNA
w funkcji predykatywnej
Formy gramatyczne:
jedna
»z jednej strony; po pierwsze«:
  • – I pewnie byłoby było czego życzyć, żeby było i tej bojaźni w ludziach nie było; jednakże źle sobie stąd tuszyć nie potrzeba, ani się godzi zgoła. Jedna, że to nam wiara nasza katolicka wskazuje, abyśmy to mieli pro licito, honesto et benedicto, co Kościół powszechny przez namiestnika P. Chrystusowego czyni, wierząc, że takowe dyspensacye jego u Boga i u ludzi są ważne, które nie są przeciwko pisanemu i wyrażonemu prawu Bożemu. DyskZacCz II 387.
Autor: SPas
wyświetl dyskusję na temat hasła (0 wiadomości)