Pobieranie
PL EN
A
B
C
Ć
D
E
F
G
H
I
J
K
L
Ł
M
N
O
Ó
P
R
S
Ś
T
U
V
W
X
Y
Z
Ź
Ż

PANI

rzecz.
ż
W TRAKCIE OPRACOWANIA
Notowanie w słownikach
Słowniki notują
Formy gramatyczne
lp M. pani  
D. paniej   || pani  
C. pani   || paniej  
B. panią  
N. panią  
Ms. paniej  
W. pani  
lm D. pań  
C. paniom  
N. paniami  
Ms. paniach  
lpdw N. pań  
Znaczenia
1. »kobieta zazwyczaj zamężna; także do towarzystwa«
  • Pániom, piesiámi dziatki swe karmiące, ábo y mamkom obfitość mleká daie, liście zielone [kopru] w winie białym warzone, to wino piiąc. SyrZiel 384.
  • – Czyścienie miesięczne pániom wzbudza [wodka z kopru]. SyrZiel 392.
  • – Aby nié/ żeby nié/ [...] Quinque hanc omnem rem herae meae iam faciam palam, y żebym tego wszytkiego pániey nie oznáymił. Kn 4.
  • – Gdy dzień ś. Máryey Mágdáleny przyszedł/ iákoby dla przechadzki wedle umowy z Pánnámi Zakonnemi poszła z wielą Pánien y Pań do zbudowánego nowo Klasztoru Pánieńskiego. OkolNiebo 2.
  • – Matrona Niewiasta, Panij. SłowPolŁac 84.
  • – Ktorego kmiecia dostała się połowica przerzeczony jmp. Zofiey Tomickiey, a przy drugi połowicy wzwyż pomieniona jmp Górzyńska jako pani wienna zostawa. InwKal I I, 91.
  • – Ztąd się widzieć dáje, że Pánny y Pánie, ktore nagiemi y odkrytymi szyjámi, rámionámi y piersiámi pychę po sobie pokázują, Bogá wielce gniewáją y przez to ná káránie czesne y wieczne zárabiáją. GdacPan 50.
  • – Zá mnie Pánie rożne zákrzątáły się, około tego, áby po Páryżu uboztwo po ulicach nie leżało, nie żebrało. MłodzKaz II, 343.
  • – Piżmo nie godzi się (przyjemne) wszystkim Pániom. ErnHand 122.
Ustabilizowane połączenia wyrazowe

  • asyryjska pani:
  • »o Semiramidzie zamienionej w gołębia«
    • – I asyryjska pani w gołębiej postaci Niech tak huczy, jako gdy samca w lesie straci. MorszAUtwKuk 137.
  • pani młoda:
  • »Świeżo poślubiona kobieta na uroczystości weselnej«
    • – Nie Polski to tám był tryb, boć u nas dom Páni Młodey wesele podeymuie, Czy to tam był Pan Młody co zá żonę szedł, nie oná zá mąż? MłodzKaz II, 177.
    • – Ták to bywa, że Oblubienicá, że Páni młoda, z pierwotku zda się, że iedno ma oko, widzieć Oblubieńcá; ále długow, defektow, nárowiow, i kogo innego pátrza; biedá w-ten czás Oblubieńcowi, nędzá Mężowi, uciekáć, bá ulátywáć musi z-domu. MłodzKaz II, 346.
  • pani stara (starsza):
  • »Kobieta zaawansowana wiekowo, matrona«
    • – Rozhowor Dámy z Panią Ochmistrzynią. W sierocym stanie utroskána Wdowá Skárżąc się mowi ták do Páni stáry: ... KochProżnEp 184.
    • Panie stare, czy baby, czy ochmistrzynie, nie pisałem, jeśli pomnę dobrze, aby miały jeździć á la campagne z paniami. SobJListy 399.
  • pani matka:
    • – Gospodiniom była na mieiscu zmarłei Pani matki, Pani katarzina Jofeltowna bywsza Feferowa, a teraz Zygmuntowa Voderflotowa, siostra starsza oblubienicy moiei. VorLetSkarb 107.
    • – Komu się chce nieszczęścia [...] ten niechay jedno nieco zácznie z Xiędzem pobożnym á dosyć go mieć będzie. Páni Mátká mojá, są słowá Kurfirstá w spomnionego, záwsze mię wiernie od tego odwodziłá GdacPan 35.
    • – Ián miał ieszcze Pánią Mátkę, zázierał czásem do domu. MłodzKaz I, 276.
    • – Słyszy corká, że Páni Mátka, kiedy się rozgniewa, to z ust iey, iáko z otchłáni tylko źli duchowie lecą. MłodzKaz II, 317.
  • pani bratowa:
    • – A zatym zaleciwszy słuzby moie Imci Pani Bratowey y Imci Pani Siestrze mym MPaniom oraz z małżonką moią: zostawam zwyczainie WMm-o M-o Pana Bratem y sługą Kr. Opaleński W-da Poznan. OpalKListy 472.
    • – Dałem y P-u Wolcagienowi fl. 200. według assygnacy WM m MPana, co uczyniłem wszystko nad postanowienie moie; ktore takie iest nie liczyć, wiecey y szeląga pokąd ressygnacy Sierakowa y cassacy oprawy Imci Pani Bratowey miec nie bendę. OpalKListy 473.
  • pani siostra:
    • – Ia Zony miec nie będę, Pani Siostra tesz nie bendzie, zkimze tam conversatia Imci. OpalKListy 29.
    • Pani Siostra tesz avide iako naipredzey oczekiwa, ktora złaski Bozey na tych poczatkach we wszystkim izdzie za zdaniem naszym, y baczę to ze chwalebnie poprowadzi stąn ten opłakany. OpalKListy 85.
    • Pani Siostra dzis wnocy poroniła niezywą Corkę porodziwszy iednak złaski Bozey sama zdrowa y czerstwa. OpalKListy 95.
  • pani ciotka:
    • – Witaycie Panie stryiu. Dziękuię Wam Pani Ciotko. PolPar 9.
  • pani żon(k)a:
    • – Ale y ty małzonku ieslis zdrow miey pilne Oko na Panią zonke. OpalKSat 31v.
  • pani teści(owa):
    • – Tylko noc PrzenoCowawszy Musiałem Respektem IeiPani Tesci Moiey Odiechac Obiecawszy nazad Iadąc nagrodzic. PoczOdlPam 112.
  • wienna pani:
  • »kobieta z (bogatym) wianem, wychodząca za mąż«
    • – Wienny, ad dotalitium pertinens, loguuntur. Kn 1252.
Związki frazeologiczne

  • być panią szachownicy:
  • »sprawować kontrolę«
    • – Sama tylko płec białła chce bydz Panią Szachownice wszedy byc, wszystko wiedziec rządzic przewodząc. HerbOr .
Przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa

  • – Corká swey mátki we wszem náśláduie; Suczká swey Pániey záwsze trop pilnuie. RysProv II, 8.
Przenośnie
  • Wstyd u pani ochmistrzem, cnota panią starą; Jeśli te dwie nie ustrzegą, baba żadną miarą.SobJListy 399
  • Vpominam tedy wszytkich tych/ ktorzy wysługę iáką znáczną máią od tey pániey francy.SykstCiepl 198
  • Pácyent [...] niech się Strzeże Pániey Wenery tak kąpiąc się w wodzie/ iáko też odpráwiwszy iuż wodę.SykstCiepl 163
2. »władczyni, monarchini«
  • – Iam też pilno spieszyłá, Zebym tu ná czás byłá; Upaść do nog, z swą dánią, Przed mym Pánem, y Pánią; Y powiedzieć im śmiele, Ze bydź u nich w poddáństwie Naywyższe me wesele. CorMorszACyd 102.
  • – Więc że Krolowa Iey Mość Páni Małżonká nászá zá prace, y życzliwość swoię godna od Nas záwsze miłości, y od Rzeczyposp: wdźwięczności, iáko wszystkie swoie nádzieie w Rzeczypospolitey máiąca, musi mieć przy tey o Elekcyey spráwie swoie interessá. LubJMan 21.
  • – Ci ktorzy nási będą, niech piszą do Pániey y dáią znáć. LubJMan 73.
  • – A Skoro mowy dokonczyła: Rzekł iey: o Pani nie frasuy się proszę, Wszystkoc iak kazesz ku mysli przynioszę: Bo więm: ze Słowa Nierad Miller swego Mięni, na zawsze pewny dług V niego. OblJasGór 115v.
  • – Królowa nieboszczka wielka i mądra była pani, a nieraz o kądzieli z takimi, które czego inszego nie rozumiały, gadała, i samą ją, akomodując się stanowi białogłowskiemu, przędła. SobJListy 386.
  • – I to nie rzecz Eliaszu, że sobie samey Páni służyć każesz. MłodzKaz II, 51.
  • – Obieram ten czas interregni, ktorego lubo zdasz się bydź bez Pana, osierociała, iesteś iednak teraz naywielowładnieyszą Panią. LeszczStGłos 11.
Ustabilizowane połączenia wyrazowe

  • miłościwa pani (sz. zm.) || mościwa pani || mściwa pani:
    • – I. O. Xiezno/ á mnie wielce Młściwa Páni/ y Dobrodzieyko/ ná Wielmozne dziełá X. Jego Mści S. pámięci zmárłego iedynego przyiáciela W. X. M. y wielce zyczyła sobie tego/ áby byłá w długo fortunne látá ná iásność Xiązecych spraw z radością záwsze pátrzyła. TwarSDaf 39.
    • – Rano wpułtora kwadransa do Czwartei, rozwiązał Pan Bog sczęsliwie Naiasnieyszą Ceciliae Renate Krolową Polske Paniom moie miłosciwą, obdarziwszy pociechom wielkom Krolewicem. VorLetSkarb 177.
    • – Tu sobie przywodzę ná pámięć, com czásu niedawnego słyszał od jednego wiáry godnego Teologá, o jakiejśi zacnej M[iło]ściwey Pániey, ktora májąc w domu Służebnicę cięszko chorująca posłáłá po Xiędzá, áby ją ábsolwował y Sákramentem wieczerzy Páńskiey usługował. GdacPan 13.
  • księżna pani:
    • – Sam Xiąze podagrik i wleciech podeszłych, na krzeslie wszistko go noszą, sama Xięzna Pani młodziusienka i cudownie greczna, wielce radzi beli Panstwu naszemu i solenniter tractowali. VorLetSkarb 142.
  • pani Maryja:
  • »Matka Boska«
    • – Offiarowawszy Votum Panu Bogu y Naswietszey Paniey Mariey prosząc ile moze bydz ten łanczuch W te Swieta ktorych sie exponuie Naswietszy Sakrament Na Monstratiey y z Tabliczką był wieszany. KomonDziej 130v.
Przenośnie
  • Pánią dziedziczną iestem ia w tobie [mówi podagra].CompMed 391
  • Ponieważ zaś wszystko złe u nas pochodzi z diffidencyi nie uleczoney między majestatem y wolnością, niechże tylko Rzeczpospolita będzie iako sama bydź powinna Panią.LeszczStGłos 6
  • Ani się gniewu, ani ognia boi: Y niedziw, bo go swym płasczem okrywa Niebieska Pani, co wnim przemięszkiwa.OblJasGór 132
3. »szlachcianka, kobieta dobrze urodzona i zazwyczaj majętna«
  • – Piesek máły/ pieseczek máły z-rodu/ chociasz stáry/ iáko u pánow i pań bywáią. Kn 694.
  • – 1643. dnia 23 Miesiąca Februarii Pani Anna Dorophieowiczowna Lettowowa Synowa moia, uraziwszysię wcięszkich boliach porodziła syna. VorLetSkarb 183.
  • – Naiasnieyszy Cecilia Renata krolowa Polska X.Pani moia miłosciwa, w Wilnie iadowitą obłoznom gorączką złozona, niezywą porodziła krolewniczkę. VorLetSkarb 183.
  • – W kilka dni po nim, spansczyzny prziszedszy do domu, dziewka Szimukowei naglie umarła. Po niei Pani Bąkowska zdziecięciem. VorLetSkarb 238.
  • Panie stare, czy baby, czy ochmistrzynie, nie pisałem, jeśli pomnę dobrze, aby miały jeździć a la campagne z paniami. SobJListy 399.
  • – Weź Wć z sobą jmć panią sandecką, bo prosi o to jmć pan sandecki. SobJListy 77.
  • – Toż potkáło y onę Pánią (Szláchciankę) ktorą sczęście y dobre dni ták rospycháły, ták zbytkowáłá y rospustnie żyła, że się w winie mywáłá. GdacPan 84.
  • – Wspomnię o niektorych wysokiego stanu Pániach/ ktore/ o czym Mathesius on gorliwy Káznodziejá pisze/ to wyznawáły y o sobie mowiły/ że Pánom Małzonkom swoim gwoli y k upodobániu szumne kosztowne száty/ złoto/ perły y drogie kámienie nosioć musiały; czego by aliás z inszey miáry nie były czyniły. GdacPrzyd 31.
  • – Kumami byli Iasnie Wielmozny ImPan Ian Gninski na ten czas Woiewoda Czernieiowski zWielmozną ImPanią Anną zZamoscia Bedlinską Starosciną Będzinską. DrobTuszInf 38-39.
  • – Anno Domini 1690. die Ultima Julij zWoli Pana Boga Wszechmogącego powtornie postanowiłemsię z Szlachetnie Vrodzoną Panią Anną Kalicinską. DrobTuszInf 40.
Ustabilizowane połączenia wyrazowe

  • imćmość pani || jejmość pani:
  • »tradycyjny zwrot grzecznościowy«
    • – Rytwiany mil. 5. Zamek JeimPani Tęczinskiei Woiewodzinei Krakowskiei. VorLetSkarb 147.
    • – Ten z Kázánowskiey Dziád iest rodzony IMCi Páni Kásztelánowey Wołyńskiey Wielohurskiey. DanOstSwada II, 8.
    • – Została po niey młodsza nie tylko we krwi, ále w cnotach, w życiu y obyczaiach prawdziwie Rodzona Siostra Jey Mć Páni Sieniawska Podczaszyna Koronna. DanOstSwada II, 82.
4. »nałożnica, kurtyzana«
  • – Moy miły panie gościu y z tą twoią panią Foruy ze mi się foruy bierz się daley za nią. KodKon 116.
  • – Aenigmata. Páni bezpieczna/ nader wszeteczna: Choć we złey toni/ Chłopi lgną do niey. KellGram 245.
Użycia metajęzykowe
  • - Páni Ac. Abl. Pánią. Pl. N. A. V. Pánie, G. Páń D. Pániom Abl. Pániámi. V. Pániách. WojnaInst 35