Pobieranie
PL EN
A
B
C
Ć
D
E
F
G
H
I
J
K
L
Ł
M
N
O
Ó
P
R
S
Ś
T
U
V
W
X
Y
Z
Ź
Ż

ROZPRUĆ

czas. dk
ZALĄŻEK ARTYKUŁU HASŁOWEGO
Warianty fonetyczne: ROZPRUĆ, ROZPRÓĆ
Notowanie w słownikach
Słowniki nie notują
Najwcześniejsze poświadczenie: 1603
Formy gramatyczne
rozpruć   || rozpróć  
lp m 2. os. rozprółeś  
3. os. rozpruł  
lm mos 3. os. rozpruli   || rozpróli  
lp 1. os. rozporę  
3. os. rozporze  
lp 2. os. rozpruj  
rozporz  
rozprówszy  
rozpruto  
Znaczenia
1. »rozerwać (tkaninę), rozciąć (skórę)«
  • – Warz Iodłowe szyszki w wodzie/ á komu się zeydzie nápuł z winem/ náparzay mieyscá/ ktorych się suchoty dzirżą: co vczyniwszy kilká kroć/ rosporz ná dwuch ábo trzech mieyscách skorę/ y odporz ią ná plecu/ żeby się nádęłá iáko tobołá. DorHip II Ov.
  • – A iesliby żyły zábicie ták wielkie było/ iżby mu ku gorze idąc puchnęłá/ tedy mu skorę ná oney żyle rosporz/ á to rosprocie vczyń miánowicie tám gdzie guzik námácasz. DorHip II Qii.
  • Rosprowszy ia tedy suknią moię/ cześciam sie sam okrył/ á częścią drugą ciáłom święte vwinął/ y pogrzebł. ZwierPrzykład 72.
2. »otworzyć wnętrzności«
  • – Powiedáią Doktorowie, ktorzy go rosproli, że nigdy ták czyścieyszego wnętrza y bez żadney mákuły, nád to Krolewskie, nie widzieli, y áffirmuią że by ieszcze żył 40. lat. JudCerem D4.
  • – Tam było zmyślono epilog na Sasów bardziéj do jedzenia niż do wojny sposobnych: że na pewném po bojowisku znaleziono Sasa supernaturaliter wielki brzuch mającego; attoniti Polacy nad takiém widowiskiém gdy go rozpruć kazali, znaleziono w nim żołądek większy niż u konia saskiego łeb, pełno zaś w nim było indyków, gęsi, kapłonów polskich i inszego mięsa, a serce tak małe, że go zaledwie możono znaleźć w nim i rozeznać, które jak makowe ziarno było. OtwEDziejeCzech 241.
  • – Wieszani są, potym od szubienicy żywcem odcięci, cięszko padali, naturalia potym ucięto, brzuch rozpruto, wnętrzności rzucano w ogień, sercá przebodziono, głowy na ostatek ucięto, ciała cwiertowano. ChmielAteny IV 117.
Przenośnie
  • Mówcie mu, że tak mdleję miłością Onego, jako kwiat asyryjski od słońca srogiego, albowiem gdy dopiero strzały swe wyronił, zaraz się między nimi i sam kędyś schronił i przebiwszy me serce wskroś trójrożnym grotem, parteńskim kształtem rozpruł krzywej strzały lotem.HugLacPrag 108-109
3. »zerwać jakiś związek«
  • – [Piram i Tyzbe] Mieli przyległe domy; gdzie snadź miásto byłá Semirámis paloną cegłą otoczyłá. Znáiomość/ y pierwszy wstęp/ sąsiedztwo spráwiło. Z czásem przystáłá miłość. ziąć się słuśnie było/ Lecz Oycowie rosproli/ co się im nie wdáło. OvŻebrMet 80.
  • – Ale tu ludzie nie spali, co się już na to udali, Że tę przyjaźń rozpróć chcieli, czy prywaty jakie mieli. Różne rzeczy udawają, pod czas fałszem narabiają! StanTrans 86.
  • – Aż tu znowu przyjeżdżają tenże arcybiskup gnieźnieński, biskup kujawski, Zamoyski, wojewoda sendomirski, Rey, wojewoda lubelski, Lubomirski, marszałek i hetman, i wiele innych senatorów, upraszając prawie dla miłości ojczyzny, aby w tak niebezpieczny los ojczyzny i siebie nie wdali, a tym i co się najdują piniędzy we Lwowie, to jest 5000000 pro tunc kontentując, związek ten rozpruli i więcej Rzeczypospolitej nie mieszali, a w ostatku deputatów do województw z asygnacyjami skarbowymi zostawiwszy do odebrania, sami na imprezę moskiewskiej wojny z królem iść chcieli. JemPam 332.
  • – Masz y odwagi dosyć, masz y cnoty, Obmierzłe z Mátką rosprołeś zaloty Lecz coś miał czynić, gdy cię krew Oycowska, I pomstá wzáiem budziłá Synowska. OvChrośRoz 104-105.
  • – Przysięgam ná moy narod nieszczęśliwy, Ná Oycá oraz, iáko był prawdziwy; Iáko od ziemie y od morzá klucze Ma, y swe Páństwo kiedy zechce tłucze. Ná kości twego Rodzicá pospołu A mego Stryiá; co wszedszy do dołu, Tobie powinien sław y cnot zarobki, Ze go bez zemsty nie kryią nagrobki. Ze w twey niewoli y w tym dyshonorze Będąc; álbo mię z Pyrrem śmierć rosporze, Albo iákom ci wiernie poślubioną Ták umrę twoią moy Oreście Zoną. OvChrośRoz 110-111.
4. »zakończyć«
  • – Ten dzień/ ten dzień wszytkie spory nasze rosporze. CezWargFranc 117.
Podhasła

*ROZPRUTY


im. przym. bier.
Warianty fonetyczne: *ROZPRUTY, *ROZPRÓTY

Formy gramatyczne
lp M. m rozpróty  
ż rozpróta  
D. ż rozprótej  
Ms. m rozprutym  
lm D. rozprótych  
Najwcześniejsze poświadczenie:
1688
Znaczenia
1. »rozerwany«
  • – Trudno w dziurawym dzbanie wody, trudno maku Nosić; oboje ginie w rozprutym sajdaku. PotMorKuk III 243.
Przenośnie
  • Prokrys knebli/ y Páni ognistego wozá Czarnaby Prozerpiná dodałá powrozá/ A subtelnym Cánáce sztyletem przekłota/ Y Thyzbe/ y Pirrhehe/ y Mirrhá rosprota Drábiny przystáwiły.TwarSPas 122-123
2. »o związku: zerwany«
  • – [Bracia i siostry Joba] Toż ná zadatek przyiáźni rosprotey, Po iedney z owcą; záusznicy złotey Dali mu [...]. ChrośJob 170.
3. »rozdzielony«
  • – Czemusz w pokoiu nie dasz zostać chatom? Co się was boią w fakcye rosprotych? ChrośKon 204.