Pobieranie
PL EN
A
B
C
Ć
D
E
F
G
H
I
J
K
L
Ł
M
N
O
Ó
P
R
S
Ś
T
U
V
W
X
Y
Z
Ź
Ż

BIĆ

czas. ndk
ZALĄŻEK ARTYKUŁU HASŁOWEGO
Notowanie w słownikach
Słowniki notują
Formy gramatyczne
bić  
lp 1. os. biję  
2. os. bijesz  
3. os. bije  
lm 1. os. bijem  
bijemy  
2. os. bijecie  
3. os. biją  
lp m 1. os. ja bił  
biłem  
-m bił  
2. os. -(e)ś bił  
3. os. bił  
n 3. os. biło  
lm mos 3. os. bili  
Znaczenia
1. »zadawać razy, ciosy, smagać, chłostać; karać«
Rekcja: co || w co || (na) kogo; (czym)

  • – Chineńczykowie/ śmieią się [...] z Bogow swoich [...] rzucaią przed nimi losy swe a iesli im lubo nie padaią tedy onym mizernym bożkom złorzeczą i kiymi ich biią. BotŁęczRel IV 134.
  • – Pamiętam zem bestye bił/ ale nie niewiasty. SpInZąbMłot 104.
  • – Ona go/ on jej, [wierni małżonkowie] wzajem się bronili. Ona obrony swey nie daiąc głowie/ Odbiia razy/ ktoremi nań bili. TasKochGoff 536.
  • – Poddani gdy żęli żyto a garzteczkę iaką w zanadra włożyli / bito ich okrutnie. BirkNiedz 13.
2. »uderzać, walić«
Rekcja: w co; (czym)

Ustabilizowane połączenia wyrazowe

  • bić w bęben (sz. zm.):
    • – Mieszkał przy niej [Rynald u Matyldy] do tąd/ áż poczęto W ogromny bęben bić ná wschodzie słońcá. TasKochGoff 18.
    • Biię w bęben/ vide Bębnię. Kn 31.
    • – Hetman wielki ma się też ruszyć ku Lublinu, Tylko czeka, aby mu co przybyło gminu. Zaciągi są w Lublinie w Żydowskiej ulicy: W bębny biją i babią pijący w piwnicy. EksRokLub 114.
    • – W Mieście nagwałt biią w dzwony w bębny lud się sypie na bulwark. PasPam 69.
    • – Kto co zwojuje albo wydrze śmiele [...] Wtenczas - jak w święto - w huczne bębny bije. LubSTobPol 68-69.
  • w bębny i trąby bić:
    • – Żeby rodzicy płáczu ich [dzieci] wrzeszczących nie słyszeli/ w bębny y trąby bić kazáli/ y wrzask wielki sámi czynili. StarKaz 592-593.
3. »nacierać zbrojnie, atakować, zabijać kogo w walce, mordować; pokonywać, zwyciężać«
Rekcja: kogo, co || na kogo, co || ku komu || przeciwko komu

  • – Na tych [żołnierzy dworskich] pospólstwo nie biło; żadnego nie zabito, prócz niektórych pacholików. NiemPam 87.
  • – Na żaden ul pczoły obce nie biią, iedno na ten, w ktorym pczoły słabe. OstrorNauka B4v.
  • – Porwały sie chorągwie nasze rzucili sie iedne na Oboz, kogo zastali, bili. MarchŚcibHist 25.
  • – A to wam dzisia Moskwa dała przyczynę a wyscie ich nie bili. MarchŚcibHist 38v.
  • – Rozgniewany Herod bije dziatki. ŻabSymf F2.
  • – A wy nie stojcie/ gońcie nieprzyjacioły wásze/ á bjicie [!] ostátek jch/ áni jm dajcie uchodzić do miast jch: boć je podał PAn Bog wász w rękę waszę. BG Joz 10, 19.
Ustabilizowane połączenia wyrazowe

  • bić bataliję:
    • – Że się jednak zanosiło, żeśmy mieli bić batalię, zatrzymałem się, prosząc przecię zaraz po potrzebie o permisję. SobJListy 132.
4. »zabijać bydło, zwierzynę; zarzynać«
Rekcja: co

5. przen.  »sprzeciwiać się, występować przeciwko komu, czemu«
Rekcja: na kogo, co || przeciw(ko) komu, czemu || ku komu czemu

6. »strzelać, razić z różnych rodzajów broni; ciskać czym; także o piorunach«
  • – Kiedy za zdrowie JKMci pił to zdział burzących tak bito zeledwo okna niepowypadały z kamienic. MasDiar 137.
  • – Od tych tarasow z ruznić byli. MasDiar 76v.
  • – O sposobie ktorym grady [...] pobudzać, także piorunmi i błyskawicami bić na ludzie, y na bydło zwykły [czarownice]. SpInZąbMłot 155.
Ustabilizowane połączenia wyrazowe

  • z armaty bić:
    • – Pod same śniadanie z poranku Poczęto bić z armaty wielkiej bez przestanku. ZimBSiel 165.
    • – Chmielnicki [...] za zdrowie Królewskie z Harmat bić kazał. HistBun 26.
Związki nieprzyporządkowane do znaczeń
Ustabilizowane połączenia wyrazowe

  • bić alarmo:
    • – Nieba kołowroty na horyzont nasz patrzają życzliwe, Wszędzie na wojnę dodają ochoty, Bijąc allarmo w puzany krzykliwe. KochWiedTur 6-7.
  • na bark koń bije:
  • »wierzga«
    • Na bark koń biie [...] Calcitro est equus his. Kn 441.
    • koń ten na bark biie. dieses Pferd schlägt mit den Vorder-Füssen. ce cheval régimbe, rüe des piez de devant. T III 24.
  • blask bije:
    • – Ale wyszedszy Bohatyr Skrzydlaty Od Ktorego blask bił zSwiecącey száty Gniewliwy, głosem zawołał surowie: Dom to tu Bozy, nie Giełda Łotrowie, O cięmni Ktorzy błądzicie w iasności O niewdzięcznicy tey sliczney wieczności. OblJasGór 144v.
    • – [...] idzie [Tobiasz] alić niespodzianie Czuje, że jakiś nowy blask w oko mu Bije [spotkanie z aniołem]. LubSTobPol 94.
    • – Czemu gdy kto chce spác kryie się od świátłá? Gdy blask w oczy biie, mozg do oká posyłá swoie pomocy do widzeniá, zaczym zmysł się ten uciszyć nie moze czego do spánia potrzebá. TylkRoz 285.
    • Blask śliczny bije/ od sámey szyie: Piersi dotyka/ pod pas sie zmyka. KellGram 245.
    • – Dodáie uśpioney Sen wdzięku twarzy, á dla odrzuconey Z gorącá száty, od piersi y szyie Alábástrowey: blásk ná koło bije [o Wenerze]. ClaudUstHist 49-50.
  • w jeden cel bić:
  • »jednego pragnąć«
    • – Ták y tą wypráwą Pospolitego ruszenia máłego, Commissarze álbo Wodzowie (ieden z Senatu, drugi ex ordine Equestri, ná Seymie naznáczeni) władnąć máią, y łączyć Woysko, y nárádę będą swoię z Hetmánámi Woyskowemi, w ieden cel dobrá pospolitego bijąc. FredKon 49.
  • bity taler (sz. zm.):
  • »talar całkowity, w jednej sztuce, w jednej monecie«
    • – Dano tedy kozdemu po Taleru bitem w rękę. PasPam 151.
    • – Za owę Nowinę dałmu dziesięc bytych talarow na przepicie. PasPam 188.
    • – Dostał kupic wołu dobrego za bity talar dwa Marki Dunskie. PasPam 54v.
Związki frazeologiczne

  • na gwałt bić w dzwony:
    • – W Mieście nagwałt biią w dzwony w bębny lud się sypie na bulwark. PasPam 69.
  • na bark (koń) bije (sz. zm.):
  • »wierzga«
    • Biie na bark. RysProv I, 6.
    • Na bark koń biie [...] Calcitro est equus hic. Kn 441.
    • koń ten na bark biie. dieses Pferd schlägt mit den Vorder-Füssen. ce cheval régimbe, rüe des piez de devant. T III 24.
Przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa

  • (wariant I):
    Gdy piéska biią/ i léwék się boi/ ábo/ léwék się niéch boi. KnAd 231.
  • (wariant II):
    Gdy piéska biią/ i léwék się boi/ ábo/ léwék się niéch boi. KnAd 231.
  • Kto się wádzi/ á nie biie/ Obiecuie/ á nie dáie/ Powiada/ á niewie. Táki niepewny chłop. ŻabPol B3.
  • Nie o to ią bito/ że chodziłá w żyto/ ále że domá nie sypiáłá. RysProv X, 2.
  • Dwá rázy Zoná mężá biłá/ raz że ogorki łupił/ a drugi raz/ że iábłek nie łupił. RysProv III, 5.
  • I bábá zá murem biié. KnAd 1062.