Pobieranie
PL EN
A
B
C
Ć
D
E
F
G
H
I
J
K
L
Ł
M
N
O
Ó
P
R
S
Ś
T
U
V
W
X
Y
Z
Ź
Ż

ARTYLERYJA

rzecz.
ż
W TRAKCIE OPRACOWANIA
Warianty fonetyczne: ARTYLERYJA, ALTYLERYJA, *ALTELERYJA, ARTOLERYJA, *ALTYRELYJA, *ALTYRERYJA
Notowanie w słownikach

Notowany w słownikach:
SStp, L (XVIII), SWil, SW, SJP

Nienotowany w słownikach:
SXVI, Kn, T

Formy gramatyczne
lp M. artoleryja   || artyleryja   || altyleryja  
D. altyleryi   || artyleryi   || altyreryi   || altyrelyi   || alteleryi  
C. artyleryjej   || artoleryjej   || artyleryje  
B. artyleryją  
N. artyleryją  
Ms. artylerii   || artyleryjej   || altyleryi   || artyleryi  
lm M. artyleryje  
Etymologia
śr. łac. artilleria
Znaczenia
1. »rodzaj wojska uzbrojonego w dalekosiężną broń palną większego kalibru«
  • – MAią násze Vrzędy ode Dworu Hiszpáńskiego roskazánie [...]/ áby Artolerya ze stáynią/ y Officyerowie/ co do niey należą w swoim porządku zostawali. MerkPol 29.
  • Artyleryja, praecipuum bellorum adiumentum, iż większych daleko kosztów i nakładów potrzebuje, niż na on czas, gdy provisio na nię ex provento quartae naznaczona była. AktaKrak III 150.
  • – Naywiększy nie porządek Artylerya obozowa ponosi, w nieprzysposobieniu kul do Armaty. FredKon 48.
  • – Nie słuchał, widzę, i tego i przybrał [de Villars] sobie wielkiego hultaja i niecnotę owego [Rabota], który się bawił przy artylerii. SobJListy 582.
  • – Do tego wszystkiego yinszey amunicyi, w Altyleryi naszey niezostawało. HistBun 34.
  • – Jeszcze i artylleryja nie ruszyła była jeszcze [!] z miejsca. LubSArtPol 251.
  • Altylerya koronna in Pace decus, in Bello praesidium bez armat Ammunicyi ad eum przyszła statum ze y w Boiu y Pokoiu nie iest Sufficiens ad usus publicos. RzewKor 16.
  • – W przeszły tydzień w Artyleryi Dziedziczney J. K. Mci [...] ogień się do prochow zakradł. GazPol 1735/73, 2 nlb..
Ustabilizowane połączenia wyrazowe

  • altyleryja, artyleryja koronna:
    • – Defecta artyleryjej koronnej causavit intermissio egzekucyj prawa pospolitego nieoddaniem dwóch starostw ex primis vacantibus, które się już często i znacznie otwierały [...] żeby [...] ta artyleryja temi starostwy dwiema opatrzona była. AktaKrak III 192.
    • – Należy wiedzieć województwu naszemu [krakowskiemu] in quo statu jest artyleryja koronna. AktaKrak III 220.
    • Altylerya koronna in Pace decus, in Bello praesidium bez armat Ammunicyi ad eum przyszła statum ze y w Boiu y Pokoiu nie iest Sufficiens ad usus publicos. RzewKor 16.
  • generał, jenerał artyleryi:
2. »dalekonośna broń palna większego kalibru (działa, moździerze) wraz ze sprzętem«
  • Altileria by też naypoteznieysze znosi y rozrywa fortece. AndPiekBoh 12.
  • – Kazał oráz [Kurfirst] Fortecę de Lechenitz [...] ludźmi y Artyleryą lepiey opátrzyć. MerkPol 279.
  • – To mieysce [...] zostaie bez Altyleryi proporcionalney bez ammunicyi dostateczney. RzewKor 19.
  • – W skarbie niemasz nervum belli; fortecy żadney, arsenały bez artyleryi. LeszczStGłos 9.
3. »nauka o budowie i zastosowaniu broni ciężkiej«
  • – Xięga pisana wielka o Artileriey. ArchRadziw 1638 79/1, 53.
  • – Archelia, Albo Artilleria, to iest doskonała nauka ostrzelbie y używániu iey. UffDekArch 1.
  • – Takze do teyze woienney nauki nalezą ogniste roboty [...] robienie prochow rac wiencow ognistych Takze nauka około dział y armaty rozney co wszytko nalezy do Artoleriey. NarArch 165.
  • – Porządny Artyleryey Magister snadno ten będzie mogł Prochownie porobić. FredKon 80.
  • – Do Artyleryi albo Indzinieryi należą trzy nauki. Pirotechnia [...] Tormentorologia [...] Pirobologia. BystrzInfArch O2.
Ustabilizowane połączenia wyrazowe

  • magister artyleryi, artyleryjej (sz. zm.):
    • – Także z mądrych magistrow naszych mąż wsławiony Nauką [Barlaam], iako z iakiey wysokiey ambony Też pieśń z Arfistą Pańskiem, gra. DamKuligKról 108.