Pobieranie
PL EN
A
B
C
Ć
D
E
F
G
H
I
J
K
L
Ł
M
N
O
Ó
P
R
S
Ś
T
U
V
W
X
Y
Z
Ź
Ż

WACHLARZ

rzecz.
m
W TRAKCIE OPRACOWANIA
Notowanie w słownikach

Notowany w słownikach:
Kn, T, L, SWil, SW, SJP

Nienotowany w słownikach:
SStp, SXVI (?)


Najwcześniejsze poświadczenie: 1596
Formy gramatyczne
lp M. wachlarz  
B. wachlarz  
N. wachlarzem  
lm M. wachlarze  
Etymologia
niem. Facher
Znaczenia
1. »narzędzie służące do chłodzenia poruszanym za jego pomocą powietrzem«
  • – Wietrzniki álbo wáchlarze dla wiátru/ ktory pędzą z wierzchu ná on Konfekt/ przez dziury pokrywczáne/ á szpatle ustáwicznie ze dná zruszáią/ y mieszáią tak długo/ áż zgęstnieie. SyrZiel 136[a].
  • E'VENTAIL [...] WACHLARZ do czynienia wiatru y chłodzenia. Wezmiy wachlarz y wietrzykiem go ochłodź. DachDialOkoń 559.
  • Wachlarzem popędzone powietrze chłodzi. BystrzInfElem T2 v.
  • – Powietrze wáchlarzem wzruszone ziębi nie grzeie. BystrzInfElem Q3 v.
  • – Moy Satyr wziąwszy wáchlarz w grube ręce Jak iął wáchlowáć niby kowál miechem [...] złamáł kość słoniową. DrużZbiór 534.
  • Wind machen, fächeln. [...] powiewać co (na co) wachlarzem. T III 1581.
Ustabilizowane połączenia wyrazowe

  • wachlarz białogłowski:
  • »ozdoba kobieca, służąca do chłodzenia ciała«
    • Wachlarz białogłowski. Wachlarzyk. ein Weiber-Fächer. une éventail. T III 2474.
  • przen. wachlarze pektoralne:
  • »płuca«
    • – Już co raz duchy życia ustáią, słabieią, Wáchlarze pektoralne co raz wolniej wieią. [o starości Dawida] DrużZbiór 137.
2. »narzędzie służące do wzniecania ognia«
  • – Syp to proso w rynkę i nad węglem trzymaj, W drugiej ręce miej wachlarz i ogień poddymaj. SzymSiel 128.
  • – Wachel/ wachlarz, Flabellum. Dumtuves. SzyrDict 467-468.
  • Wachlarz, der Fachel BierSłowa 285.
  • – Wachel. Wachlarz. Küchen-Fächer, Feder-Fächer. évantoir, plumasseau [...]. T III 2474.
Ustabilizowane połączenia wyrazowe

  • wachlarz kuchenny:
    • Wachlarz, un evantail, wachlarz kuchenny i ekran KulUszDyk 213.
Przenośnie
  • Wáchél/wáchlarz. Flabellum, [...]. Non rectè reddes: iáko ogánką/ sed iáko wáchlem/ ábo poddymáczką buntów/ rozruchów. aliter Terent. v. Oganka.Kn 1219
  • [marg. Nágość Piersi] Chybáby to/ misterne wachlárze bydź miáły/ Ktoreby/ w sercách ludzkich/ ogień rozdymáły?ŁączZwier D3
3. »narzędzie służące do oganiania się od owadów, zwłaszcza od much«
  • Wachlarz, oganka na muchy DanKolaDyk Dan Dict I 559.
Ustabilizowane połączenia wyrazowe

  • wachlarz skórzany:
    • wachlarz skorzany do oganiania ArchRadziw 1638 46/7.
4. »pęk piór, ogon«
Przenośnie
  • Y skrzydlasty Perseusz niespierzystym opierzeje wachlarzem kiedy mu fluctuantes affirici zwykle pomieszaią szyki.MikSil 156
5. »rodzaj zawodu, rzemiosła (?)«
  • – Siłá w Rzemieśle máchlerzow bá y czyści Łgarze/ Szewcy/ Kráwcy/ Kuśnierze/ Kowale/ Wáchlarze. NowSow A4.
6. »szufla do ziarna«
Odsyłacze