Pobieranie
PL EN
A
B
C
Ć
D
E
F
G
H
I
J
K
L
Ł
M
N
O
Ó
P
R
S
Ś
T
U
V
W
X
Y
Z
Ź
Ż

BESTYJA

rzecz.
ż
W TRAKCIE OPRACOWANIA
Notowanie w słownikach

Notowany w słownikach:
SXVI, Kn, T, L (XVI-XVIII), SWil, SW, SJP

Nienotowany w słownikach:
SStp

Formy gramatyczne
lp M. bestyja  
D. bestyi   || bestyjej   || bestyje  
C. bestyi   || bestyjej  
B. bestyją   || bestyję  
N. bestyją  
Ms. bestyjej   || bestyi  
W. bestyjo  
lm M. bestyje  
D. bestyj   || bestyjej   || bestyi  
C. bestyjom   || bestyjam  
B. bestyje  
N. bestyjami   || bestyjmi  
Ms. bestyjach  
W. bestyje  
Etymologia
łac. bestia
Znaczenia
1. »także zbiorowo: istniejące realnie lub w baśniach wszelkie żywe stworzenie z wyjątkiem i w przeciwstawieniu do człowieka«
  • – Pływánie też iest sposob ćwiczenia ciáłá młodzi bárzo potrzebne/ bo nie przychodzi ludziom z nátury iáko inszym bestiiom/ ále z ćwiczenia. PetrSPolit II 351.
  • – Bestie nie walczą między sobą w swoim rodzáiu/ wilk wilká nie kąsa/ niedźwiedź niedźwiedziá nie psuie. PetrSPolit II 381.
  • – Szátáństwo też záżywa wielkich sztuk bá y gwałtu áby ich czczono w postaci rozmáitych bestiy. BotŁęczRel IV 140.
  • – Nie pánomby sobie ták poczynáć/ ále bestyam iákim/ przy ktorych nie mász rozumu żadnego/ áni wiáry. Zá tákie okrucieństwá/ nisko pádł ten Lucyfer [Osman] pod powrozy kátowskie. BirkOboz 41.
  • – Muł się rodzi z rożnych bestyey/ nie z swoiego rodzáiu. StarKaz II, 606.
  • – W korytách wodá stoi/ áby szkorpion nie przelazł [...] Te tedy bestyie/ wiedząc że ludzie ták wysoko ná domiech sypiáią/ łáżą do nich po ścienie/ ieden drugiego trzymáiąc się zá ogon. StarKaz .
  • – [Androdus został] Poimany y przywiedziony do swego Pana od ktorego skazany do Bestiiey, Miedzy ktoremi Był tez ten Lew u ktorego 3 [lata] przemieszkał, Lec Obaczywszy swego Cerulika bronieł go od inszych bestey [!]. HerbOr 238.
  • – Ludzie żywe tam rzucano, które już na kilkadziesiąt tysięcy pożarła była ta bestia [smok]. BillTDiar 61.
  • – Na środku piacy była wystawiona przed pałacem wieża na kształt kościoła wysokiego [...] na dole, na ziemi stały zwierzęta różne, jako to lwy, tygrysy, smoki robione. [...] race jeno z owych besti [!] wylatywały na wszytkie strony. BillTDiar 78v-79v.
  • – W rozumie człek ma pazury, y zęby, Przeciwko zwierzom y bestyom srogim. PotSyl 4.
  • – Gdy pierwsze, będąc Dzieciną, syllaby Iął mowić, a rzekczące przeszkodzą mu żaby. Milczcie. nie czyńcie tego bestye hałasu. Rzekł [Chrystus]. PotPocz 6.
  • – O jako taniej my niż cygani chodziemy, Co się z żonami jak z bestyjami rządziemy. MałpaCzłow 261.
  • – Dwoiákie dzieło było wszechmocności Boskiey dnia tego szostego stworzenia światá. Pierwsze zwierzęta nierozumne, bestye, y gádziny czołgáiące się po ziemi. BystrzInfElem Cosm C4v.
  • – BESTES [...] BESTYE się też mowi o robactwie, iáko gąsienicach, myszach, kleszczach álbo muchach co psuią owoce. DanKolaDyk I, 192.
  • – [Mówi Theophrastus] W systema Kartezjuszowym czy bestie są żyjące, czyli nie? [...] Jeżeli żyjące, co mają za formę, która ich ożywia? KowaJRozFil 44.
  • – Iest tam [w sali Ogrodu Akademickiego w Amsterdamie] y THEATRUM Anatomicum, gdzie ludzi, y Bestyę anatomizuią. ChmielAteny I II, 249.
Ustabilizowane połączenia wyrazowe

  • jadowita bestyja (sz. zm.):
    • – Vsczknionym y vkąszonym od psá wściekłego. Tákże od Páiąká/ Zaby ziemney y párchowátey/ Nietoperzá/ od Pczoł/ Syrszeni/ od Os/ Mrowek Gąsienic/ y od inych bestiy iádowitych/ iest rátunkiem [miarz]. SyrZiel 116.
    • – Ten [diament] ieżeliby był przywiązány do lewego boku, ma moc przeciw nieprzyjacielom, y szaleństwu, y okrutnym bestyiom y iádowitym y srogim ludziom. AlbSekr 247.
    • – W Zelandyi w niższych Niemcach, żadnego niemasz drzewa […] ani iadowitey bestyi. ChmielAteny I I, 641.
  • bestyja dzika (sz. zm.):
    • Bestyią dziką łátwiey iest uśmierzyć niżeli ięzyk wielomowny. StarKaz II, 419 marg.
    • – Ludzieć […] Okrutniejszy nad tury i dziki bestyje, Zjadliwszy nad jaszczórki, padalce i żmije. ZimBSiel 152.
    • – Potym byliśmy gdzie dzikie bestyje. Lwy ktorych 5. Tygrys barzo piękny. WojszDiar 70.
    • – Był ten, co Cyrulikom z brzytwą nie dowierza, Brodę wąglem opala, sam miasto bálwierzá. Był, ktory Zenie, Synom, od dzikiey bestyie Okrutnieyszy, niewinie poucinał szyie. PotPocz 55.
    • – BESTE Sauvage […] BESTYA dzika zwierz, co nie iest domowe. *przeciwna iest Bestya ogłaskana, chowana przy domu. DanKolaDyk I, 192.
  • niema bestyja:
    • – Rzymiánie y niemym bestyom wdzięczność pokázowáli zá rozmáitemi okázyiámi. StarKaz II, 272.
    • – Mają [zwierzęta] i z ćwiczenia wielkie podobieństwa rozumu i intellektu ludzkiego, i owszem naleźlibyśmy ludzi, których nieme bestye w nauce, nie mówię o szalonych, przeszły. PotWoj III v.
    • – Bestyje nieme i zwierzęta nie mają rozumu, a przecię sława w historyjach ich nie zapomniała. LubSArtDąb 531.
  • bestyja ziemska (sz. zm.):
    • BG Ps 79, 2..
    • – Jeździliśmy [...] mil 3, w górę jakoby od wioski, w której jest jeden Dom [...] Tam godna rzecz barzo jest do widzenia raritates barzo zacne, tak Bestyi różnych morskich i ziemskich, tak ptaków zwłaszcza Indiiskich rzeczy barzo pieknych. GawarDzien 158.
    • – Pismo które […] mowom i myślom ludzkim ginąć i umierać nie da […] nas też samo najosobliwiej od wszytkich bestyj ziemskich i ptastwa niebieskiego dzieli. PotWoj III.
    • – On [Bóg] rozum, on nam umieiętności nádał, Żeby ziemskimi człek bestyimi władał. ChrośJob 135.
  • drapieżna bestyja (sz. zm.):
    • – Ten [Androd] był rodem Wołoszyn, między niewolniki Rzymskiego Proconsulá, dozorce Afriki Kędy wszytkie drapiezne, bestye się mnozą, W puszczách. PotPocz 150.
  • bestyja leśna (sz. zm.):
    • – Beśpieczniey widzę bestiy leśnych pieczy/ A niż obłudzie ufáć się człowieczy. TwarSDaf 102.
    • – Wszytkie ptástwá powietrzne ták się zgromádzą do kupy/ iáko y ryby/ y bestyie leśne. StarKaz II, 604-605.
    • – Onocentauras […] nic więcey nie znaczy, tylko leśną bestyą. NiesKor II II, 367.
  • morska bestyja (sz. zm.):
    • – Obaczywszy Andromedę […] do skały przykowáną, y morskiey bestyey smokowi ku ziedzeniu nágotowáną; krasą y urodą uwiedziony, zákochał się w niey [Perseus]. OvOtwWPrzem 171.
    • – Różne raritates pokazywano nam. Miedzy inszemi krokodyle, więdłe syreny, różne bestie morskie stupenda, lamparta żywego, który jest naturaliter ferocissima bestia. BillTDiar 6.
  • bestyja nierozumna (sz. zm.):
    • – Bestyie nierozumne, po ziemi złozone Wzdychaiące ryczenia wydaią, wzniesione Maiąc pyski do gory. DrobOpow 11.
    • – Bestye nierozumne/ á wzdy ktore się zparzą/ zgadzáią się z sobą. GorzWol 86.
  • bestyja domowa:
    • CHIEN […] PIES bestya domowa. DanKolaDyk I, 303.
  • bestyja główna:
    • – Jedna kobita tak jadowita w swej mierze, Ze jej nie zrówna bestyja główna w cholerze. MałpaCzłow 261.
  • bestyja ogłaskana:
    • – BESTE Sauvage […] BESTYA dzika zwierz, co nie iest domowe. *przeciwna iest Bestya ogłaskana, chowana przy domu. DanKolaDyk I, 192.
  • bestyja polna:
    • BG Tt .
  • bestyja wodna:
    • – Poetowie zmyślili bestyią wodną Hydrę. StarKaz II, 407-408.
  • król nad bestyjami:
Związki frazeologiczne

  • jak(o) bestyja || jako bestyja bezrozumna || jako bestyja szalona || jako dzika bestyja || jako nierozumna bestyja:
  • »po zwierzęcemu, tak jak zwierzę, w odróżnieniu od tego, co właściwe człowiekowi«
    • – Słudzy Księcia Jego Mości z góry tak dobrze ich [uczestników powstania przeciwko carowi] witali, że pięćdziesiętna liczba na pierwszym wstępie w pobitych wypełniona była. Na to mało jako bestye bezrozumne dbając, przecie na łupy padały […] a na nich potem zabijano. NiemPam 81.
    • – W rzece topili [Szkoci] onego Szkodczę Rzeczypospolitey/ iáko więc bestye szálone topimy. StarPopr 131.
    • Iáko dzika bestya do klatki z kratámi ie[st] wrzucony/ támci vmárł [król duński Krystyernus]. BirkNagr 54.
    • – Iáko bydlę/ iáko béstya/ po béstyalsku. Pecorum modo, […]. More ferae, […]. In pecorum modum […]. More bestiarum […]. Kn 232.
    • – Chrystus Pan tryumphuie iádąc do Jeruzalem z tego/ iż ludzi grzesznych/ iáko bestyie iákie przemienił słowem Ewángeliey swoiey/ w ludzi rozumnych. StarKaz II, 292.
    • Ják bestyje bezrozumne żyjąc nie wierzą [Epikurowie], áby dusze po śmierci żyć miáły. GdacPan 164.
    • – Żyć też samemu, to jak bestya – jako Arystoteles mówi. MatłBabBad 188.
    • – Panowie ławnicy tylko z grzywien pić śmierdziuchę umieją, zgoła wszyscy jako nierozumne bestyje. MałpaCzłow 201.
    • – Obżarty iák bestya, z káżdym się poswárzy, Po pysku, y po bokach, często mu [pijakowi] się zdárzy. PromMed Przemowa, 2..
    • – Krzywo przysięgáć, testámentá, legácye, ukrywáć, upiiáć się iak bestye z utrátą rozumu, drugich do tego przywodzić, […] Niektorym widzą się zá máłe grzeszki. DanOstSwada V, 22.
  • bestyje ze sobą spuszczać:
  • »w starożytnym Rzymie: urządzać walki zwierząt lub ludzi ze zwierzętami podczas widowisk w amfiteatrach«
    • – Była tesz Beatryx Bogini co strzegła, ludzi dziwuiących się na Theatrach, kiedy albo bestye zsobą spuszczali albo, ludzi wyrzano [! zam. wyrzucano] bestiom cosię Chrzescianom barzo często dostawało. PotPrzyp 3v.
  • bestyj ze sobą spuszczanie:
  • »w starożytnym Rzymie: urządzanie walki zwierząt lub ludzi ze zwierzętami podczas widowisk w amfiteatrach«
    • Béstyy z sobą spuszczánie/ Bestiarius ludus. Kn 21.
  • bestyję z siebie czynić:
  • »zatracać cechy ludzkie, zachowywać się jak zwierzę«
    • – Nie popisuję się, opiwszy się, z rozumem i z męstwem, bo się tego strzegę, bywszy z łaski Bożej rozumnym stworzeniem, żebym bestyej z siebie nie czynił dla kufla. JazStadListyCz II 178.
  • być skazanym do bestyjej:
  • »zostać skazanym na pożarcie przez dzikie zwierzęta«
    • – [Androdus został] poimany y przywiedziony do swe[g]o Pana od ktorego skazany do Bestiiey, Miedzy ktoremi Był tez ten Lew. HerbOr 238.
  • gorzej niż bestyja || gorzy niż bestyja:
  • robić jak bestyjami:
2. przen. »człowiek zachowujący się jak zwierzę, okrutny, brutalny, nieokrzesany; człowiek zasługujący na pogardę«
  • – Oto/ mowią/ Bog wsádził ná Polską Stolicę Krolá ieden ogrodziec naświętszey winnice/ Strażniká y obrońcę wszech Páństw Chrześciáńskich/ Tarczą y mur niezłomny od Bestiy Pogáńskich. JurkLut .
  • – Przysłał do nas Wielki Kniaź przystawa […] Ofanasia Głowienkę, bestyą niezwyczajnie grubą i głupią. NiemPam .
  • – Poszła była [piechota] w swą stronę, niemogąc się rzeczy naszych doczekać. I sam P. Bóg wszechmogący, a niepośpiech tych bestyj niekowanych sprawił to, że się ona kupa heretycka nie obłowiła. PacOb 86.
  • – Krzywdy/ despekty ludziom czyniąc/ nie człowiekiemeś ale bestyą. StarPopr 31.
  • – Powiedział niektory z nich własny ich Prorok: Kreteńczycy záwzdy są kłamcámi/ złymi bestyámi/ brzuchámi leniwymi. BG Tt 1, 12.
  • – Gdy woynę do Szwecyey uchwálono/ powiedział ieden Senator/ iż był Bestyą Gustaw, że nas nie poprzedził. PisMów II 288.
  • – Rzekłeś brátu twemu: Bestyia ty, zbeształeś go […] Kto brátá swego zá bestyią ma, iuż ten zásłużył ná piekło. MłodzKaz I, 307.
  • – MAŁPA – CZŁOWIEK W OBYCZAJACH Nie wiem, komu i jako udała się ta moja w cnotach bestyja, boć po te czasy, gdzie prawda bez asystencyi postępuje, trudno dogodzić ludzkiemu jenijuszowi. MałpaCzłow 236.
  • – Któryś ze stojących […] czyta: „Erit Victor Johannes”. Król się odzywa: „Co ty, bestyjo, gadasz?” Czytający odpowiada: „Ja to czytam, co napisano”. DyakDiar 54.
  • – ME’CHANT […] Zła bestya bestyika zła z ciebie. DanKolaDyk II, 245.
  • – Żaden niezáyrzy tey Bestyi [Goliatowi] w oczy, Głos Lwi, uszy przeraża, łeb odstrasza smoczy. DrużZbiór 9.
Ustabilizowane połączenia wyrazowe

  • nierozumna bestyja:
    • Nierozumne bestie z mestwa tylko maią Swą pochwałe y z rzatkich swych doskonałości. OpalKSat 71.
Przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa

  • Każ temu smrodowi ábo béstyiey gębę pieniędzmi zátkáć. KnAd 242.
3. przen. »szatan, diabeł, antychryst, kusiciel; alegoryczny wizerunek przeciwników w polemikach religijnych«
  • – Otworzyłá bestya siedmiogłowna y dziesiąciorogá ustá swoie ku bluźnierstwu/ przeciwko Bogu. KalCuda 243.
  • – Ukazał się iey [błogosławionej siostrze Osannie Katarańskiej] raz Szátan w postáci Spowiedniká iey […] Drugiego czásu/ pokazáłá się iey táż bestya w postáci białeygłowy z dzieciątkiem mowiąc: Niepodoba się Synowi memu/ że ták się zábiiasz ná zdrowiu postámi. OkolNiebo 94.
  • – Kiedy Rzym katolicki Babilonem czyni, Łże Luter, łże i Kalwin, kłamają Socini, Co do siedmi stosują jego siedm gor rogow Bestiej onej, ktora zje tych teologow. PotFraszBrück II 146.
  • – Przybytek Troycy Przenáświętszey w brzydki chleb bestyi piekielnych obráca [grzech]. BujnDroga 43.
  • – Ta bestya, to iest PseudoPapa. Pierwszey bestyi, to iest Antychrysta, wszelką władzą czynić będzie w obecności iego. BystrzInfElem Cosm H2.
  • – Diabeł wrzucony iest w iezioro ogniste y siarczyste gdzie bestya y falszywi Prorocy męczeni będą dzień y noc. BystrzInfElem Cosm A4.
4. bibl. »symbol doczesnej potęgi, wrogiej Bogu i Jego wyznawcom, przedstawiany w Starym i Nowym Testamencie za pomocą wyobrażeń zwierząt«
  • – Przypátrowałem się áż byłá tá bestia zábita/ y zginęło ciáło jey, á podáne było ná spalenie ogniem. BG Dn VII, 11-12.
  • – Tákże y pozostáłym bestiam odjęta jest władza jich: bo długość żywotá dána im byłá áz do czásu/ á to do zámierzonego czásu. BG Dn VII, 12-13.
  • – Te bestie wielkie ktorych są cztery/ są czterej Krolowie/ ktorzy powstáną z ziemie. BG Dn VII, 17-18.
  • – Tu jest mądrość. Kto ma rozumu niech zráchuje liczbę oney Bestyey: ábowiem jest liczbá człowieká. A tá jest liczbá jey/ sześć set sześćdziesiąt y sześć. BG Ap XIII, 18.
  • – Potymem widział/ á oto inna bestia podobna lámpártowi/ ktora miáłá cztery skrzydłá ptásze ná grzbiecie swym: cztery też głowy miáłá tá bestia. BG Dn VII, 6.
  • – A Gdy dokończą [prorocy] świádectwá swojego: bestya ktora występuje z przepáści/ stoczy z nimi bitwę/ á zwycięży je/ y pobije je. BG Ap XI, 7.
5. przen. »cokolwiek złego, szkodzącego człowiekowi, np. choroba, wada itp.«
  • – Litwa winco, a Węgrzy egetbor zgadzają, Inszym ludziom palonym winem nazywają. A kiedy sie popiją, to przykro jej [wódce] łają, Bestyja curva lelex, dziwnie nazywają. WodGorzBad 17-18.
  • – Pátrzay pilnie Synu Koronny skąd tá iádowita gádziná [wojny domowe]/ y zárázliwa bestya się rodzi. KunWOb F4.
  • – Rozumieią [ludzie] o tey chorobie [gośćcu]/ iáko o nieiákiey bestiey/ ktorey kiedy się czego zábáży/ tedy iey potrzebá dodáć/ áby iákiey szkody nie vczyniłá. SykstCiepl 201.
  • – Hárdość przeklęta z tego Bogu nieprzyiacielem iest/ iż nader szuka wysokości: […] żadna ina rzecz znieść tey bestyey nieumie/ áni może ták łatwie/ iáko pokorá przy tákim posłuszeństwie. BirkNiedz 78.
  • – Dałbym połowę swey substáncyi, Bym iáko pozbył tey zły bestyi [podagry]. CompMed 388.
6. przen. »rodzaj naczynia do picia«
  • – Piie ieden zá zdrowie Kieliszkiem, drugi Kielichem, trzeci czaszą, albo bestyią, wilkiem, zpełnić to, zdrowiu ciężka! MłodzKaz III, 71.
Związki nieprzyporządkowane do znaczeń
Związki frazeologiczne

  • gorzej // gorzy niż bestyja:
Użycia metajęzykowe