Pobieranie
PL EN
A
B
C
Ć
D
E
F
G
H
I
J
K
L
Ł
M
N
O
Ó
P
R
S
Ś
T
U
V
W
X
Y
Z
Ź
Ż

BURSZTYN I

rzecz.
m
W TRAKCIE OPRACOWANIA
Warianty fonetyczne: BURSZTYN, BURSTYN, *BURZTYN
Notowanie w słownikach
Słowniki notują
Formy gramatyczne
lp M. bursztyn   || burstyn  
D. bursztynu   || burstynu   || burztynu   || bursztyna  
C. bursztynowi  
B. bursztyn  
N. bursztynem   || burstynem  
Ms. burstynie   || bursztynie  
lm M. bursztyny  
B. bursztyny  
Znaczenia
1. »także w lm: minerał, skamieniała żywica drzew iglastych dawniejszych epok geologicznych, przezroczysty lub przeświecający, występujący w różnych barwach, najczęściej od jasnożółtej do brunatnej, używany do zdobienia, wyroby przedmiotów ozdobnych, czasem jako środek leczniczy«
  • Bursztyn dziwną moc ma, a w doświadczeniu niemal sobie przeciwną: bo gdy najdzie jakie zaparcie abo zamulenie, ono pędzi i przeczyszcza. DorHipTur 221.
  • – O iáko wielką miłością on [Chrystus] ciągnie do siebie grzeszniki/ nie ináczey iáko słomę bursztyn/ y zsobą ich iednoczy. BirkNiedz 82.
  • – Zwierciadło Iánczár Adze w Bursztynowey ramie/ Y kredence z Bursztynu [pośle Daud]. TwarSLeg 70.
  • – Gdy z drzew płyną Bursztyny [...] ná świetney Iasczorka uwięźnie powodzi; Ktora [...] w krotce krzepnie do kołá w przeiásnem więzieniu. GawDworz .
  • – Widomie skryta w przeczystym bursztynie Zda się, ze w własnym miedzie pszczoła płynie. MorszAUtwKuk 78.
  • – Te mieszkánia gdzie się Pluskwy znáyduią, Burstinem ták nákurzyć żeby dym mogł bydź w kázdym kącie. HaurEk 24.
  • – Dla oddalenia gorączki day proszek táki, weźmi Rákowych oczek, rogu Ieleniego subtelno tártego, Bursztynu, szczeki Szczupakowey, káżdego zárowno. PromMed 114.
  • – Na Wydymanie [...] Należą do tego y kurzenia Bursztynem, Mástyxem, Kádzidłem, etc. VadeMed 68.
  • – AMBRE GRIS [...] Ambar [...] BURSZTYN szary gummá ktorá bardzo wdzięczną wonność wydaie, znayduiącá się nad brzegami morskiemi. DanKolaDyk I, 90.
Ustabilizowane połączenia wyrazowe

  • bursztyn biały (sz. zm.):
    • – Halli Bászy [...] Miednicę z Białego Bursztynu [pośle Daud]. TwarSLeg 71.
    • – Dla dzieci, gdy się uryná zátrzyma. Weźmi Bursztynu białego, oczek Rákowych, oboygá zárowno, utrzyi subtelno, daway [...] w wodce Poziomkowey przycukrowawszy. PromMed 64.
  • bursztyn czerwonawy || bursztyn czerwony:
    • – Wziąć [...] Burstynu/ czerwonego kámieniá/ glinki Ormieńskiey/ Myrtowych iágodek. SyrZiel 303.
    • – Bursztyn/ Czerwonáwy bursztyn. Glessum barbara voce dicitur [...] qui ait esse succum arboris pini, rigore aut tempore autumnali concretum. [...]. Kn 54.
  • bursztyn zamorski:
    • Orientale aliàs anima Gummi. Orientalischer Börnstein. Burstin zamorski. GuldOn 43.
  • bursztyn żółty:
    • – Gdzieby komu kropiá krwie w oko wpádłá/ wziąć puł kwarty tey wodki, á rospaláiąc sztuczkę Burstynu żołtego w niey gásić. SyrZiel 393.
  • bursztyn preparowany:
    • ~ Do tegoż proszku ieszcze mozesz przymięszac bursztynu preparowanego: Korzenia rożowego, albo korżenia piwonii, każdego po cwierci łota. BeimJelMed 23.
Przenośnie
  • Phebus płaczliwie Syna swoiego wołał, ktory nieuczonie [!] Lotne wozy kierował y szalone konie Kędy załosne siostry bursztynem płakały.ArKochOrl 25v
2. »kawałki tej substancji, używane także jako kadzidło«
  • – Łzy ich [Heliad] [...] z gáłązek kápiące, á ciepłem Słonecznym ztwárdzione, w bursztyn są przemienione. OvOtwWPrzem 70.
  • – Dano iednemu Burztynu do roboty niecáłego łb. 90. Cáłego dwá razy ták wiele. GorAryt 105.
  • – Dostoyną wonią przy Boskich ofiarach Bursztyny się paliły w dereniowych czarach. DrobOpow 187.
  • – Łzy z listkow spadáiące, z żałosney przyczyny Z kámieniały, z ktorych dziś widziemy Bursztyny. DrużZbiór 489.
Podhasła

*BURSZTYN


Najwcześniejsze poświadczenie:
1600-1668
Znaczenia
nazwa geograficzna »nazwa wsi na Kresach południowo-wschodnich«
  • – Kiedy by nas nieprzyjaciel pominąć chciał, snadnie byśmy go na wszytkich przeprawach przejmować mogli: bo Popławniki dwie mili niżej Martynowa nad Dniestrem, a w mili tylko od bednarowskiego lasu, którędy Tatarowie uchodzili, od Bursztyna i od Sarnków też w mili. [1624] MalListy 227.

BURSZTYN II

rzecz.
m
W TRAKCIE OPRACOWANIA
Notowanie w słownikach
Słowniki nie notują
Najwcześniejsze poświadczenie: 1641-1653
Formy gramatyczne
lm N. bursztynami  
Etymologia
niem. Büchsring
Znaczenia
»żelazne kółko, obrączka nabijana na piastę koła«
  • – Przes tych chłopow co skrzynię zBursztynami przywiezli nieopuszczam pisania okazÿ. OpalKListy 148.
*BURZTYN p. BURSTYN