Pobieranie
PL EN
A
B
C
Ć
D
E
F
G
H
I
J
K
L
Ł
M
N
O
Ó
P
R
S
Ś
T
U
V
W
X
Y
Z
Ź
Ż

RACYJA

rzecz.
ż
W TRAKCIE OPRACOWANIA
Notowanie w słownikach

Notowany w słownikach:
T, L, SWil, SW, SJP

Nienotowany w słownikach:
SStp, SXVI (?), Kn


Najwcześniejsze poświadczenie: 1634
Formy gramatyczne
lp M. racyja  
D. racyi   || racyjej  
B. racyją  
N. racyją  
lm M. racyje  
D. racyjej   || racej   || racyj  
C. racyjom  
B. racyje  
N. racyjami  
Ms. racyjach  
Etymologia
łac. ratio
Znaczenia
1. »przyczyna, powód«
  • – 40000 Talerow od Posła Francuskiego wziąłes, Ita to iest racyia czemu się WMM Pan boisz ruszyc Pospolitego Ruszenia. PasPam 194v.
  • – Zaciągał tez Filip Piekarski krewny moy z ktorey racyiey y ia tam podiechałęm. PasPam 52.
  • – Z Wielu poważnych racyey Agricultura alias Ziemiańskie Gospodarstwo wysokie ma swoie zalecenie, a Naprzod z Dawności. HaurEk 1.
  • – […] z tey i z inszych wielu racyi żaden ex bene favetibus Oyczyznie nie życzył tey woyny zaczepiać […] OtwEDzieje 35.
  • – Ze Zas Cesarzowi Rzymskiemu imputabatur jakoby umyslnie na to przez Spary patrzał, więc racyą woyny Z tey przyczyny niesłuszney wynaleziono. IntrHist 126.
  • – Z racji tej tedy będąc u nich w Białachowie, gdziem zupełnie urekreowany nienasyconym słuchaniem niesłychanych w mężczyźnie, a dopiroż w damie, tak chwalebnych przymiotów i sciencji, został na świat, wspak one obracający, głosicielem. RadziwHDiar 126.
Ustabilizowane połączenia wyrazowe

  • z racyi (czegoś):
    • – Mnie Pan Bog zachował Apodobno ztey racyiey zem się schylił po pistolet. PasPam 156.
    • – Drozy[z]na była wielka dla nieurodzaiu Iarzyny z ktorey racyiey y w Warszawie zdrozało bardzo. PasPam 278v.
    • – Wilk nie ma przystępu [...] z tey racyi zwierza wszelakiego wielka tam iest obfitość. PasPam 55.
    • – [Szafarz] miałbyc przytrzymany przez JPana Witanowskiego [...] zracyi iz jakoby miał spalic karczme [...]. SapADiar 19.
    • – Za czasow Fryderyka III rozne Akademie, Z racyi Ze on uczonych ludzi bardzo kochał, jako to Basel, R 1460 w Tubingen R. 1422 w Mayntz, R. 1482 y po innych mieyscach Załozono. IntrHist 205.
    • – Liście zioł, trawy, y drzewa nad temi mieyscami rosnących na Wiosnę bywaią niby Niebieskie y blade á same gałązki czarniáwe, z racyi waporow wychodzących. ChmielAteny I 634.
  • bez racyi:
    • – Seneka [...] naśmiewa się z tych, co bez racyi, ieden na drugiego patrzy y iego przykładem idzie [...] JabłSkrup 85-86.
  • słuszna racyja:
    • – Záłożyć iednak chłopá może, zá słuszną ratią, y własną potrzebą iego, á záłożywszy z nowego odebráć, áby się ná tę drudzy chłopi nie spuszczáli wygodę. HaurEk 65.
2. »dowód, argument«
  • – A Iezeli ná tych Rácyach/ komu máło/ álbo rozumie/ zem iá tylko temu zawzięciu contrarius? przydawam list godny pámięci [...] wteyze máteryey [...]. GrodzPrzes D4.
  • – A gdy w rozrożnieniu Sentenciey (o co miedzy wámi łácniey/ niż o zgodę) przystąpi ábo glupi/ ábo zły y przewrotny vpor ktory zadnym rácyom vstąpić nie będzie chciał/ przyznáć mi to káżdy musi/ ze ábo dobro R. P. szwánkowáć bedzie/ ábo tá/ ktorą się sczycicie głosu wolność. OpalŁRoz F1.
  • – Ozwie się Iewłaszowski Woiewoda Brzeski Litewski obszernemi Słowy y racyiami. PasPam 140.
  • – Iednak pioro pozorne ma Swoie Racyie I Nalezyte własnie wtym Exkuzacyie. PasPam 272v.
  • – Tak znać była wola Boska [...] Mowi krol y to racyia. Ale ia tobie powiem drugą. PasPam 73.
  • – Nie trzymaj się w uporze, bo upor iest nieprzyiaciel rozumowi, nie uwodź się dulcedine privati lucri, strzeż się ábyć złoto więcey niż słuszne rácye nie wyperswadowáło, ktore ma moc do wyperswádowania choć nic nie mowi [...]. DanOstSwada V, 5-6.
Ustabilizowane połączenia wyrazowe

  • dawać racyje:
    • Daią oni racyie ia tez daię. PasPam 168v.
  • mieć po sobie racyją (sz. zm.) || mieć po sobie racyję:
    • Inopinato bárdzo accidit to Posłowi Hispánskiemu/ ktory vsilnie się starał to negotium retractare, máiąc po sobierátią: ze podział ten był (prawdá) od Komisárzow vczyniony/ ále iescze nie ratifikowany ode Dworu/ záczym niemogł haberi pro opere perfecto. MerkPol 202.
    • – Kwestyja u wieczerzy była, nie bez sporu, Który by najgodniejszy członek był honoru. Ten oczy; drugi, język; owo, że na probie, Różnie różni, każdy miał racyją po sobie. PotFrasz4Kuk I 407.
    • – Generałowie ci malkontenci mają wielką po sobie rację. Że komendant dobrze się bronił, poznawamy; ale że by się był nie obronił, gdyby mu byli w sukursie nie przyszli. SobJListy 540.
  • certować racyjami (sz. zm.):
    • – Moskwa nie certuiąc ratiami, temi się zasłaniała ratiami ktorych częste repetowanie iz iuz było omierzło. PiasRel 32.
    • – Ktury roznie znami yRoznemi Racyiami Certowawszy Bliszego Mego wyrostka Uznał zBratem Rodzonym iego starszym Vznał [...]. PoczOdlPam 107.
Przenośnie
  • Pokorą niewskoramy ale racyiami trzeba narabiac Zelaznemi.PasPam 155v
3. »rozum«
  • – Mogł ktory Filozof rácyámi przyrodzonemi mocno to poznáć że iest Bog, mogł też y to sámo mieć z wiáry y powieści iakiey, záczym może kto o tymże rozumieć i wierzáć iż ták iest. TylkRoz 4.
  • – Albo niech mi kto sanae mentis człowiek y nie maiący pokłoconego mozgu, nie pasyą ale racyą rządzący się, niech mi, mowię, kto na świecie pokaże dyfferencyą y da słuszną racyą: czemu Lex cardinalis Anni 1690 mogła dispensari decies, a czemu Lex Anni 1717 una vice, in tanto casu necessitatis niedochodzących Seymow, dispensari nie może? KonSRoz 63.