Pobieranie
PL EN
A
B
C
Ć
D
E
F
G
H
I
J
K
L
Ł
M
N
O
Ó
P
R
S
Ś
T
U
V
W
X
Y
Z
Ź
Ż

BARWA

rzecz.
ż
W TRAKCIE OPRACOWANIA
Notowanie w słownikach
Słowniki notują
Formy gramatyczne
lp M. barwa  
D. barwy  
C. barwie  
B. barwę  
N. barwą  
Ms. barwie  
lm M. barwy  
D. barw  
C. barwom  
B. barwy  
Ms. barwach  
Etymologia
z niem. Farbe
Znaczenia
1. »kolor, zabarwienie, odcień, szczególnie twarzy, ciała, sierści; cera, wygląd«
  • – Przy wierzchu gałązek miewa knafliczkow popielatey barwy. SyrZiel 367.
  • – Fárbierz náski/ (Boёmicè Bárwierz od barwy.) [...] Zołto fárbuiący fárbierz [...] Brunatno fárbuiący. Kn 173.
  • – Trzebaby mu barwe Czerliena w błocie odmienic połozywszy go trzema kiymi farbowac. TrepNekLib 62.
  • – Wodkami ścierali rany/ a widząc iż barwy nie traciły/ rękawice na ręce iey [Łucji] dali/ ktore kłotkami pozamykali y zapieczętowali. OkolNiebo 74.
  • – Widziałem przez sen niebo przepadziste, W którym obłoki igrały ogniste, Turkusową się przeplatały barwą I smaragdową malowały farbą. BorzNaw 48.
  • – Na zapłonienie. Nie był ci skąpy farby Twórca dobry I szkarłatnymi-ć twarz okrył cynobry, Że nie tak mają, o Jego, zaiste, Wesołą barwę jabłka przezłociste. MorszAUtwKuk 268.
  • – Ziemia kwiatkom z Barwą Wonią dawa/ a wspaniale bujnym Zbożem powstawa. KancPol 207.
  • – Była chorągiew biała na ktorey dwie strzały Pomaranczowey barwy ku Niebiosom stały. DrobOpow 102-103.
  • – Wnidziesz w ogrod, aż stu farb w oczach staną kwiaty; To szarłat, to purpurę, te żywe granaty, Te wyrażają koral, te barwę perłową. PotFraszBrück II 374.
  • – Pić [...] we dwie godziny po iedzeniu y na noc, ma ta woda barwę piękną rumianą. VadeMed 165.
  • – Nieme ściany niezwyczayną barwę przyiąwszy, iawny żal przystępuiącym opowiadaią. DanOstSwada I, 10.
Ustabilizowane połączenia wyrazowe

  • barwę stracić;
  • barwę odmienić;
  • barwę zmienić:
  • »zblednąć; zblednąć; zblednąć«
    • – On wspoł z głosem y barwę Stracił z tey przestrogi. OvOtwWPrzem 105.
    • – Nie wylękłá się [...] Wprawdzie swą własną bárwę odmieniłá/ Y to nie bládą/ ále białą bełá [Zofronia]. TasKochGoff 34.
    • Nie zmienił barwy [Rynald]/ nie westchnął y razu/ Lzy nie vpuścił/ podobny żelazu. TasKochGoff 413.
  • pod barwą [być]:
    • Pod barwą/ vide Jedney maści. Kn 731.
Związki frazeologiczne

  • kościelna barwa [jest] na kim (sz. zm.):
  • »mieć trupiobladą cerę«
    • – Jako się nie wstydzicie, gdy iuż barwę śmiertelną y kościelną, to iest, siwizny y ostatniey koszule cechę na sobie nosicie? StarPopr 86.
    • Kościelna barwa na kiem. v. Cera zła. Bladość/ Blady. Kn 306.
  • w barwie chodzić z czym:
  • »pasować do czego, być dobrze dobranym«
    • – Jeśli poduszka w barwie ma chodzić z pościelą, Głowy głowie, a ciału trzeba twego ciała; Tak głowa z ciałem będzie zupełny wczas miała. MorszAUtwKuk 354.
2. »tkanina, materiał; uniform, liberia, mundur, strój a. jego dominujący kolor jako element świadczący o przynależności do określonej grupy«
  • – Maią [Polacy] konie dobre [...] y insze szaty abo barwy złotem ysrebrem świetno osadzone/ y vpstrzone roznemi farbami. BotŁęczRel III 47.
  • – Słychać było krzyk y potykanie woysk/ z ktorych żołnierze iezdni w rozmaitych barwach często się pokazowali/ iedni w czerni/ drudzy w czerwieni. SpInZąbMłot 293.
  • – Jch Mc miedzy Dworzany Carskiemi iechali. Za Jch Mciami, Młodzi Jeo Mci Pana Woieewodzica Wilenskie[go] w pułszkarłatney barwie na koniech cudnych y stroyno. PiasRel 27.
  • – Pan ieden daie barwę na 50 Czeladzi Krawcowi iednemu/ ktory ma Krawczykow 6/ci robiąc/ zrobili mu przez dwa dni 4 barwy/ to iest/ na czworo czeladzi. GorAryt 119.
  • – Przybyło mi kozakow chłopow arcy chozych koni 20. na ktorych barwę szyią, takze y na piechotę zgadzaiącą się z barwą WMMPana w colorach. OpalKListy 134.
  • – W barwie się kocham czerwonej, lecz wszędzie, Kędy dowodzę, bez czarnej nie będzie. MorszAUtwKuk 190.
  • – Przywlekli go tedy dway pacholcy w Turkusowey Barwie za nogi o iednym bocie. PasPam 244v.
  • – Tu z radosnych i z pogodney twarzy Pana swoiego barwę na się biorących poddanych iednogłośne vivat. PisMów II 208.
  • – Po barwie Pana znać, siermięga od chłopa, kraszona suknia od Mieszczanina, szybtuch albo paklak od ślachcica, od Pana falandysz, od Panięcia i Senatora bławat, wyższa ieszcze od Krola barwa. MłodzKaz III, 146.
  • – Płochy, że kupuje, co mu się zabaży, Że zalotny i, choć wsi ojcowskie zostawia, Orszakowi sług barwę koralową sprawia. PotFraszBrück I 298.
  • Barwa Liberen. KellGram 221.
  • – Widząc w inszey barwie, bo w zakonney sukience poprzysiężonego sobie sługę, wiadomie się o niego bies iako o swego kusił. NiesKor II 214.
  • – LIVRE’E [...] BARWA tym słowem znaczą się suknie y stroy rożnego koloru dworu zacnych osob [...] Ludzie do Barwy barwiani iako Paziowie albo Izdebni Pokoiowi, lokaie. DanKolaDyk II, 208.
  • – Wszystkie [panny] pod Barwą, w białey chodzą szacie, Jedna robota, ieden model w kroju. DrużZbiór 262.
  • – Każdy żołnierz ma mieć muszkiet, pikę, kulę, proch, lonty, y barwę, tudziesz insze swoie oręże zawsze pogotowiu. ArtWoj 120.
Ustabilizowane połączenia wyrazowe

  • barwę dać komuś:
    • – Krol dworzanom swoim intraty/ barwy daie/ aby w nich y z nimi iego dostoieństwu służyli. BirkNiedz 100.
  • dawać barwę komuś:
    • Dawszy barwę, y po dardzie każdemu, boku mego kazałem pilnować. AndPiekBoh 142.
  • płaca albo barwa || płaca i barwa:
    • – Tak mi miłe wlasne zdrowie Iako Panskie a zacosz wzdy suche dni bierzesz Więc y płacą dorocznią y barwę y wszytko. OpalKListy 35v.
    • – Do Kart ma dosyc czasu dosyc dosyc do piiatyk A niemasz go gdy trzeba wczym Panu Vsłuzyc Mruczy gdy go nie doydzie płaca albo barwa. OpalKSat 36.
  • zjechać z barwą:
    • – Ten Jan [z Predocina] ziechawszy zbarwą do Sieradzki Zięm. TrepNekLib 38.
Przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa

  • (wariant I):
    Insza barwa; insza strawa/ abo potrawa. KnAd 326.
  • (wariant II):
    Insza barwa; insza strawa/ abo potrawa. KnAd 326.
Przenośnie
  • Ustawicznie w odmianie się kocha [księżyc]/ nigdy iednego tydnia w iedney barwie nie przechodzi.BirkNiedz 246
  • W Borach poziumki, czernice, maliny, Ubogą, w Barwę okrywaią Ziemię.DrużZbiór 312
  • Wiosna [...] Które grudzień z urodzonej odarł był okrasy, Wesołą barwę nagie przyodziewa lasy.ZimBSiel 141
  • Abys mi tam piechotę obstalował do tey barwy ktorą wiezie. Zostało sam przy mnie słuzałych kilkanascie barw kilka takze zSzubina nie zwieziono, ale to bendzie tempestiue.OpalKListy 174
  • Dziś barwe rozdaie [szczęście] w purpurowe szlaki Iutro grube kraie kiry y poklaki.MikSil 62
3. »wzór, deseń materiału a. krój stroju«
  • – Tu [w pałacu] się kilka kroc nadzien przebieraią w szaty [...] nie jednem tylko urobione kroiem Roznych barf y narodow roznych roznem stroiem. ArKochOrl 67v.
  • Barwa na szacie sukienney. Kn 15.
4. »kosmetyk do malowania twarzy, róż a. bielidło«
  • – Rugiera męznego [sprośne dziewki] witały Ktory barwą rozaną iagody farbował, Kiedy Pannom za luidzki postepek dziękował. ArKochOrl 61v.
  • Barwa na twarzy/ Częsta twarzy odmiana. Kn 15.
5. »kształt, postać czego«
  • – Złoto w ogniu zniszczeje, jedwab mól zepsuje, Cnota tylko, ta w barwie swojej nie blakuje! VerdBłażSet 11.
  • – Skępstwo to się oszczędnością pieczentuie, okrucieństwo barwę ma sprawiedliwości, utratność chce być szczodrobliwością, Frantostwo roztropnością. MłodzKaz I, 233.
  • – TESTEUS Ryba [...] szuka rzeczney słodkiey wody, gdzie miększey nabywszy skory do Morza wraca się, y znowu twardą widząc swoię barwę, słodkich wod pragnie. ChmielAteny I I, 533.
Przenośnie
  • Z pięknem okiem okazałe czoło/ W barwę śmiałości pospolitą stroi [królewicz szwedzki].TasKochGoff 202
  • Wchodzi Pan na surowy sąd swoy/ aby się mścił/ ubrany w płaszcz żarliwości. Jakiey barwy proszę ten płaszcz? BirkNiedz 4. Niebieskie oko, klejnocie jedyny, Lampo gorąca wyniosłej krainy, Ojcze gwiazd jasnych! Ty [...] Odległej ziemi zdarszy nocną larwę, Dajesz glaus dzienny i pozorną barwęm.ZimSRoks 69-70
Związki nieprzyporządkowane do znaczeń
Związki frazeologiczne

  • w samorodnej barwie chodzić:
    • – Á ty nieboże mężu musisz/ by też dzieciom w sámorodney bárwie chodzić [...] przecie ią stroy/ przecie kupuy. ZłoteJarzmo D.
    • – Sprawcie mi/ takie y owákie od wymysłow száty/ chociáy ich ma pełne skrzynie/ á ty nieboże mężu musisz by też dzieciom w samorodney bárwie chodzić. ProwDachŻona C.
  • w jakiejś barwie chodzić:
    • – Podźciesz teraz Kálwinistowie/ á zowcie się nowym tytułem Ewángelickim/ godniście go bárzo. Skąd ią poczniesz/ to źle; wszędzie nie dobrze: zgołá wam nieprzystoyno w tákiey bárwie chodzić. Dam ia wam przezwisko przystoynieysze/ gdy was z Ewángeliey dzisieyszey kąkolnikámi názowię. BirkNiedz 197.
  • w barwie chodzić z czym:
    • – Jeśli poduszka w barwie ma chodzić z pościelą, Głowy głowie, a ciału trzeba twego ciała; Tak głowa z ciałem będzie zupełny wczas miała. MorszAUtwKuk 354.