Pobieranie
PL EN
A
B
C
Ć
D
E
F
G
H
I
J
K
L
Ł
M
N
O
Ó
P
R
S
Ś
T
U
V
W
X
Y
Z
Ź
Ż

BAS

rzecz.
m
W TRAKCIE OPRACOWANIA
Warianty fonetyczne: BAS, BASS
Notowanie w słownikach

Notowany w słownikach:
SXVI, Kn, T, L (XVII-XVIII), SWil, SW, SJP

Nienotowany w słownikach:
SStp

Formy gramatyczne
lp M. bas   || bass  
D. basu  
C. basowi  
B. uż. nżyw. bas  
N. basem  
Ms. basie  
lm M. bassy   || basy  
B. uż. nosob. basy  
N. basami  
Etymologia
łac. bassus 'niski, głęboki'
Znaczenia
1. »najniższy głos męski, najniższe dźwięki instrumentu muzycznego lub przedmiotu wydającego podobne dźwięki; niskie odgłosy natury, otoczenia«
  • – Tam bąk basem swoim, Zwykł się sprzeciwiać prostym stronom moim; Tam ptastwo drugie. GrochWiersze 304.
  • – Głosy psie, jako wszeliakie od basu się poczynają, a na dyszkancie stawają. OstrorMyślTur 41.
  • – A 1619 29 July Dominus Dauid Mylins zostal Vrzednikiem Babinskiem Znal iednego czo zaras iednem razem spiewal Bas y discant nicz zadnego tactu w zadnem glosie nie opuszczaiacz. AktaBab 24.
  • – Wieleż iest tych tonow? Cztery. 1. Discant [...] 2. Alt [...] 3. Tenor [...] 4. Bas, tęn zaś nayniższy. GorMuz 4bv.
  • – Grzmią bębny wRegimentach, a Kotły tubalne Gdzie zelazny na rzezwych, Jezdziec koniech siedzi To basem to diskantem rozprawuią w Miedzi. PotWoj 77.
  • – Długom, choć z wielkim, trzymał wiatr niewczasem; Chcę kęs uchylić lochtu, aż ten basem Po całym prawie da się słyszeć gmachu. PotFrasz4Kuk I 295.
  • – Zkąd się wnosi dla czego rozmaity w ludziach głos się znayduie: dyszkant, ált, tenor, bas? BystrzInfCosm F1.
  • – GRAVE [...] Un son grave. Sonus gravis [...] Głos nuta poważna, Bass. DanKolaDyk II, 99.
Ustabilizowane połączenia wyrazowe

  • bas drugi:
    • Bas w muzyce [...] bas drugi der andre Bass. basse contre. T III 27.
  • bassy fałszywe:
    • – FAUX - BOURDON [...] terme de Musique (qu ' on appelle simplement Contre-point.) Rudior musicorum concentus. BASSY falszywe w muzyce Kontratony niezgadzaiące się z sobą. DanKolaDyk II, 17.
  • miąższy bas:
    • – Miąższy [...] 2) Musiq. Grave, bas. [...] 2) miąższy bas, alt, dyszkant. T III 816.
  • [Bas] niski:
    • – Iest Bás troiáki/ Wysoki/ Sredni/ y Niski. GorMuz b6v.
  • [Bas] sredni:
    • – Iest Bás troiáki/ Wysoki/ Sredni/ y Niski. GorMuz b6v.
  • bas trzymać:
    • – Básistá by nayprzednieyszy, dyszkántem nie záśpiewa, niech każą dyszkáńciście bás trzymáć, depressu nie ma. MłodzKaz IV, 127.
  • [Bas] wysoki:
    • – Iest Bás troiáki/ Wysoki / Sredni/ y Niski. GorMuz b6v.
  • bas generalny:
    • Bas w muzyce [...] bas gieneralny der General=Bass. basse continuë. T III 27.
Związki frazeologiczne

  • dobyć basu || dobywać basu || mówić basem || odpowiedać z basu || się basem ozwać:
  • »mówić, odpowiadać, odezwać się hardo, zuchwale«
    • – Chłop srogi [...] Choć jeden tylko za nim, drugi chłopiec, stoi, A za kożdym się razem basem ozwie: moi? PotFrasz4Kuk I 335.
    • – Gdy mu [Piłatowi] się Żydzi przykrzą, odpowieda z basu: "Idźcież, oto macie me segnety. Jako chcecie, niech będzie tamten grób zamknięty, A już mi dajcie pokój, dość tej bałamutnie!". PotZacKuk I 596.
    • – „I na mię – Spyta Włocha dobywszy od żołądka basu ów guzy – wiele wyńdzie takiego hatłasu?”. PotPis II, 112.
    • – Chlubny sam chwali siebie; tchórz dobywa basu, Mężny mało i skromnie – dość szable u pasu. PotPis II, 127.
    • – Dwu poważnych usarzow hetmańskiego znaku, Przyjechawszy, że wioska moja im na szlaku, Z komplementem, jakiej dziś zażywają mody, Jeśli się nie okupię, chcą pisać gospody. Karwasze, naruczaki, sami mowią basem, U każdego pachołka pistolet za pasem. PotFraszBrück I 572.
  • z basem przyjść do kogo:
  • »przyjść, zjawić się u kogo z butą, hardością, pewnością siebie, zuchwalstwem«
    • ~ Turcy [...] z takiem humorem; z takiem do nas basem Przyszli; iakby iusz mieli wygraną zapasem. PotWoj 171.
2. »śpiewający najniższym głosem męskim«
  • BAS, TENOR, ALT My wszytkich rzeczy oraz miłość zawieramy, Gdy w bogáctwách, godnościách, roskoszy szukámy. BanHist 30.
3. w lm  »instrument muzyczny, smyczkowy lub dęty, o najniższej skali«
  • – Nie ciśnijciez się jak bydło, pójdź saw, Cepuch, z twojemi basami, Ty zaś, Jaros, i z Kasperkiem z drugiej stańcie ze skrzypkami! RozPasOkoń 315.
4. »niski rejestr dźwięków w instrumencie muzycznym«
  • – Nie potrzebá więtszey trudności záżywáć około przemieniánia/ [klawiszy] tylko pámiętáć iáko się te litery piszą ktore do Basu, Altu, y Diszkantu należą. GorMuz b2.
  • – Potym gdy równe głosy zordynował, Alt, tenor, dyszkant i bas pomiarkował, Wziął swój instrument w rękę [Orfeusz]. LubSOrfPol 10.
  • – Wnet alt wziął przedsię [Orfeusz] i dyszkant wysoki Zniżał na tenor aż po bas głęboki, Smutne aryje w rożny styl przejmując I w melodyjne figury kształtując. LubSOrfPol 13-14.
  • – Pryśnie cienka stroneczká, gdy w nię ták zárznąć zechcą, iáko w párobkowáty Bas. MłodzKaz IV, 10.
  • – BASSE [...] BASS, terminem Muzyki część muzyki ktora wydaie głosy náypoważnieysze y náygłuchsze. DanKolaDyk I, 176.
Związki frazeologiczne

  • w kwinty się obrocieły basy:
  • »pycha, pewność siebie ustąpiły miejsca pokorze«
    • – Narody całe Ktore pod stem bonczukow do nas przychodzieły Ledwie zesię dzis, iednem znakiem nie okreły Zgoła wszytkie ozdoby, spadły znich y krasy A w kwinty się drobniuchne obrocieły basy. PotWoj 202.
Przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa

od przysł.:
  • (wariant I):
    – Zabił mu [Bóg faraonowi] syna, a ten zaraz spuścił z basu, Każe żydy co rychlej wyganiać z tarasu. MorszSŻaleBar II 114.
  • (wariant II):
    – Wałach i kapłon, chociaż się zawiedzie, Pocznie coś basem, a kwintą dowiedzie. PotFraszBrück II 367.
  • (wariant III):
    – Gdy z basu kwintą spuścić nie chce się paniątku, Gdy do wielkiej postawy nie stawało wątku, Przyjedzie do mnie szumno, żebym mu pieniędzy Z jego aparencyjej pożyczył tym prędzej. PotMorKuk III 338.
  • (wariant IV):
    – [Mówi Dawid] Nabalowi nastroię Dudy w swoim Czasie, Kiedy kwinta zerwáná, zagram mu ná basie. Zwołał DAWID żołnierzy [...] mowiąc: ruszon iestem gniewem nowym, Hardość Nabala posła moiego zelżyła. DrużZbiór .
Podhasła

BAS


Najwcześniejsze poświadczenie:
1638
Znaczenia
nazwa własna »imię psa«
  • Bas czarny strzałka na czele. ArchRadziw 1638 388, 1.