Pobieranie
PL EN
A
B
C
Ć
D
E
F
G
H
I
J
K
L
Ł
M
N
O
Ó
P
R
S
Ś
T
U
V
W
X
Y
Z
Ź
Ż

CHMIEL

rzecz.
m
W TRAKCIE OPRACOWANIA
Warianty fonetyczne: CHMIEL, *HMIEL
Notowanie w słownikach
Słowniki notują
Formy gramatyczne
lp M. chmiel  
D. chmielu  
C. chmielu  
B. chmiel  
N. hmielem   || chmielem  
Ms. chmielu  
W. chmielu  
lm D. chmielów  
B. chmiele  
Znaczenia
1. »roślina z rodziny konopiowatych, mająca właściwości lecznicze i konserwujące; Humulus; niektóre gatunki, jak chmiel pospolity (Humulus lupulus) są hodowane, a ich owoce są używane do wyrobu piwa«
  • – Mówiliśmy znowu z niemi [ludźmi przystawa Głowienki], że strzelcy z słodem do dworu nie puszczają, a chmielu też przedawać nam nie chcą. NiemPam 238.
  • CHmiel dwoiáki iest/ Siany ábo sadzony: drugi/ dobrowolnie rosnący/ ábo płonny. SyrZiel 1458.
  • – Mięso/ Ryby/ Kiełbásy/ Ptaki/ gdzieby kto wędzić chciał/ dla dalszego záchowánia/ chmielem á pokrzywámi ie podkurzáć. SyrZiel 1460.
  • – Kiedy pies tak chromie że nie znać chromoty, znak to jest, że z gonienia i pracy wielkiej żyły mu schną. Na to trzeba parzenie czynić, na czczo dwa kroć warzywszy chmielu i sionnego prochu, owsa w piwnym occie; wyleczy tak psa do kilku dni. OstrorMyślTur 25.
  • Chmiel/ Lupus salictarius [...]. Lupus salicti, Lupus reptitius. Humulus Acerno. vulgò Lupulus, Iunio. Officin. [...] Bryon scansile, Iunio. Kn 67.
  • – Oktawian Samborzecky zięć Babinski powiedzial. ze pijał takie miodi v Ciotki swey Panj Witepski co do njch trzi niedzielie we dnie y w noci nie przestaiąc chmiel warzono. AktaBab 29.
  • – Na Mole [...] Fiolkowy korzen klasć miedzy szaty ted[y] molow nie bendzie. Tosz drudzy czynią, bagnem albo Hmielem szaty przetrzasajanc. GrodzMisc 127.
  • Wo man nicht Wein hat; trinkt man das Bier: welches aus Maltz/ und Hopfen/ im Kessel gesotten. Gdzie niemász Winá piją Piwo: ktore z Słodu/ y Chmielu/ w Kotle wárzą. KomDobrOrb 141.
  • Die Ruffendung [...] Chmiel der Hoppe/ o Chmielu o du Hoppe. DobrGram 131-134.
  • – Zbożá znowego ábo podczás tániości kupowáć, tákże Chmiele, y inne browárne necessaria, nie czekáiąc drogości. HaurEk 20.
  • – Do intráty iákie wchodzą prewentá [...] z Skor bydłá rożnego rogátego, Owczárne[g]o, koni, y Dziczyzny, z Wełny, z Miodow, Woskow, z Siáná, z Czynszow, z Spow, y z roznych dánin chłopskich, z Chmielow. HaurEk 71.
  • – Powinność [...] Dziakło Żyta dziakielnego korcy 2, owsa korcy 2, a korzec ma być w garcy, chmielu 1/2 korca. PiotBrań 418.
  • – W rzeczách ostry smák máiących nie lęże się robak, iáko w chmielu, piołuniu, rozmárynie, láwendzie, y innych ktore dla molow między suknie kłádą. TylkRoz 160.
  • – Przyday chmielu ná proch utártego tylesz masłá nie słonego, y wosku ile potrzeba. zrob máść, ktorą smáruy ták przełamane dzieci, iáko y rupture máiące. PromMed 161.
  • Chmiel [...] wárząc w winie, álbo w piwie, co raz ciepło przykładáiąc pomaga. CompMed 312.
  • Chmiel. (lupus salictorius) Hopfen. houblon. T III 115.
Ustabilizowane połączenia wyrazowe

  • [Kocioł] do chmielu:
  • kosz do chmielu:
  • tyka do chmielu:
Przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa

  • (wariant I):
    Jako się mocno trzyma chmiel gęsty przy tyce, Tak i panna się trzyma przy swoim panice. SzymSiel 107.
  • (wariant II):
    – Wtenczas więc nie tak chmiel okręca tyki, Nie tak ściskają bluszczowe patyki Buki, jako-ć ja uobłapiam szyję I jako ust twych do woli zażyję. MorszAUtwKuk 271.
2. »napój alkoholowy, zwykle piwo«
  • Chmiel nasz wystały i węgrzyn łagodny Jest znacznego wszytkich nas przywitania godny. Nie wadzi mu gęby dać, komu parno będzie, Tego wnetże za zdrowie dzban pełen dojedzie. MorszHSumSok 164.
  • – O CHMIELU Pytałem was niedawno, szlachetna drużyno, Co też jest mocniejszego: czy chmiel, czy li wino? InAcrSok 361.
  • – Solenniter nas tractował [pan Siemiątowski] y Zawrotną Mazowiecką prawie smołą częstował. Ztamtąd rozszedszy się iachaliśmy do Niemirowa, kędy przyjechawszy niemal, iusz godzin 2 w noc Ich Mście P. Panowie Oleśnickie, bardzo iakoto obłożone maiąc głowy chmielem, discomodowali. GollPam 23.
  • – Gdy najwięcej chmielu w zapustne ostatki Zażywaliśmy, azaż w tenże czas na klatki Wiejskie i na pałace pańskie z wschodniej strony Szturmowny wiatr i wicher wypadszy szalony, Odzierając poszycia, łupiąc domy z dachów, Prędko następujących nie był wieszczkiem strachów? ZimBSiel 154.
  • Chmiel w Piwnicy iest w posiełku. A zálecon z tego bywa Aługi z Pány porownywa: Gdy chwalebnym wizerunkiem Wszyscy iednym piią trunkiem. KochProżnLir 191.
  • – Kędyż chmiel pijanego nie zaniesie człeka? Idę w gorę po wschodku, aż biblioteka. PotFraszBrück II 414.
Użycia metajęzykowe
  • - Chmiel cienkusz czosnek czwartek czynsz dászek [...] in u genitivum terminant. WojnaInst 29-30
  • - Perdunt (e) in omnibus casibus, nomina bez, ceber, chrzest, flader [...] Excipiuntur poiec, bek, [...] przysiek sąsiek wiek áchtel bąbel biel cel chmiel. WojnaInst 32
Podhasła

CHMIEL


Najwcześniejsze poświadczenie:
1653
Znaczenia
nazwa osobowa »skrót od nazwiska Chmielnicki«
  • – O CHMIELU Pytałem was niedawno, szlachetna drużyno, Co też jest mocniejszego: czy chmiel, czy li wino? [...] mocne jest, nader mocne wino, nie prę tego, Aleć w Polszcze więcej nam Chmiel nabroił złego. InAcrSok 361.