ESJP XVII i XVIII wieku

Notowanie w słownikach

Notowany w słownikach:
SStp ((świetny) światny; pod: światny), SXVI, Kn, T, L (świetny, *świtny), SWil, SW, SJP

Formy gramatyczne

stopień równy

lp	M.	m		świetny
		ż		świetna
		n		świetne
	D.	m		świetnego
		ż		świetnej
		n		świetnego
	C.	m		świetnemu
		n		świetnemu
	B.	m	nżyw	świetny
			żyw	świetnego
		ż		świetną
		n		świetne
	N.	m		świetnym
		ż		świetną
		n		świetnym
	Ms.	m		świetnym
		ż		świetnej
		n		świetnym
	W.	m		świetny
		ż		świetna
lm	M.	mos		świetni
		nmos		świetne
	D.			świetnych
	C.			świetnym
	B.	nmos		świetne
	N.			świetnymi
	Ms.			świetnych
	W.	nmos		świetne

stopień wyższy

lp	M.	m		świetniejszy
		ż		świetniejsza
		n		świetniejsze
	D.	m		świetniejszego
		ż		świetniejszej
	C.	m		świetniejszemu
	B.	m	nżyw	świetniejszy
		ż		świetniejszą
		n		świetniejsze
	N.	m		świetniejszym
	Ms.	m		świetniejszym
		ż		świetniejszej
lm	M.	mos		świetniejsi
		nmos		świetniejsze
	D.			świetniejszych
	N.			świetniejszymi

stopień najwyższy

lp	M.	m	najświetniejszy
		ż	najświetniejsza
	D.	m	najświetniejszego
	B.	n	najświetniejsze
	Ms.	ż	najświetniejszej
	W.	m	najświetniejszy
lm	M.	mos	najświetniejsi
		nmos	najświetniejsze
	D.		najświetniejszych
	C.		naświetniejszym
	B.	nmos	najświetniejsze

Znaczenia

1. »związany ze światłem, jasny, błyszczący«

Vmárł tedy iákoby mile zásnął: A oto dniá śiodmego wroćił sie vmárły z wdźięczną y świetną twarzą mowiąc: Namilszy bráćie Henryku. Iákosmy słyszeli tákechmy widźieli w mieśćie Páná zastępow. ZwierPrzykład 78.
Anyoł odpowiedźiał Ci ktorzy są świetni y wesołey twarzy: w trzeźwośći/ w czystosći/ y sprawiedliwosći żyią/ są skromni/ vżalenie y miłośierdzie máiący. ZwierPrzykład 123.
A ći dwá nád ine świetnieyszy co są? Odpowiedźieli. Ieden iest ś. Fránćiszek/ á drugi ś. Antoni. ZwierPrzykład 153.
Zna po herbie, po szacie drogo haftowanej, Po najświetniejszej zbroi, jasno hecowanej, Że nie jest Bulgarczykiem, choć Bulgarom daje Dziwną pomoc, w opiekę swą wziąwszy ich kraje. ArKochOrlCz III 331.
Iásny/ propr. świetny. Clarus sol, clarum lumen, stellae, etc. [...] Splendidus candor [...] Claror merus [...] Splendidus sol [...] Splendidum lumen solis [...] Illustris nox [...] Illustris visus [...] Lucida gemma [...] Candidus candor [...] Liquidus color [...] Liquidum lumen, liquidissima caeli tempestas [...] Purus àér [...] Pura luna [...] Praenitens luna: praelucidus candore circulus lunae [...] Dilucidus color [...] Nitidus sol, praeclarus sol [...] Oculatae dies [...] Oculatissimus locus [...] Veri luminis purpura [...]. Kn 237.
Świetny/ propriè. vide Iásny. Kn 1090.
Świétny/ [...] tr. Illustris [...] Praelustris [...] λαμπρὸς, πομπικὸς, στιλπνὸς, φανὸς. ὁ, ἡ ἐπιφανὴς, έος. Luminosus [...] Luminosae partes in oriente. Kn 1090.
Sam złoty/ co z szyszaká świetnego/ blásk biie/ Chyláiącego wydá/ y zdraycę odkryie. OvŻebrMet 318<308>.
Zyczliwy Kśiężyc Niebieski źiemskiemu kśiężycowi, iáko swoy swemu, lubo w iásnośćiach świetnieyszemu, y ná miłość ná świećie bárźiey robiącemu. HinPlęsy 13 nlb. .
[...] nie wiele zgołá ludźi vbiegało się do Bogá/ choć był istotną świetną iásnośćią/ y choć y słońce/ y gwiazdy z mieśiącem w rękach potężnych iego były; nie wiele iednák w ludźiach spráwiły/ áż gdy ná krzyżu ozdobił gwoźdźmi ręce swoie/ ták się sstał świetnym/ że świetnieyszego wymyślić duszo nie możesz. HinPlęsy 28.
Dway co ná samym wierzchu stoią Anyołowie/ trzymáiący świetny krzyż w rękách/ cośći ná pozor świetnego pokazuią/ ále się ná to świátło nie vwodźić; przećię krzyż wszytek boleśći pełen/ choćby go vzłoćili. HinPlęsy 697.
Godna jest przedniego pienia Zacność wiecznego płomienia, By jej serdeczne zapały Z jutrzenką równo gorzały. Nie tak zorza z jasnej kosy Rozpościera świetne włosy, Nie tak wargi swe szarłatne Wystawia światu udatne, Jako młoda Telegdona Pięknym ogniem rozpalona, Od zatajonych płomieni Oblicze wstydem rumieni. ZimSRoks 47.
[...] — Wy, świetne nieba, wy, jasne obłoki, Wy, co świat słońcem zdobicie szeroki, I wy, niewiasty, co teraz tłumami W tej procesyjej idziecie z ogniami, Przez ten fest — prosim — który teraz macie, To nam u świętej Anny wyjednajcie, Żeby nas w trwodze ustawnie chwiejących Nie przepomniała na wodzie będących BorzNaw 48.
Otwórzże okno, uchyl okiennice, Rozśmieje się noc, jako gdy z łożnice Rumiana Zorza od Tytona wstaje I świetną barwę brudnym cieniom daje; W dzień się opalisz, ale nocy chłodnej Nie kryj mi, Jago, twarzy grzechu godnej. MorszAUtwKuk 183.
am skoro tylko gnuśna zima minie A wiosna śliczny warkocz swoj rozwinie, Kiedy się śmieją kwiatkami upstrzone Łąki zielone, Sam świat i samo rzeczy przyrodzenie Radość wydaje przez swe odnowienie I samo nawet światło najjaśniejsze Zda się świetniejsze, Jako koluber gdy z nowymi roki Nowe na stare odmienia powłoki, Blaskiem promieni południowych bity Lśni się nieskryty. MorszZWierszeWir I 348.
Stan iey był wysoki, ruszenie wspaniełe, á pełne státku y wdźięku, oczy czarne, wielkie y świetne, ták, że trudno było wytrzymać, gdy ná kogo oko w oko patrzyłá, ustá małe, kolor rubinu naypięknieyszego maiące, zęby podobne do pereł, płeć iey miałá wszytkę białość, ktora się może imaginować: tá białość byłá przytuszowána rumieńcem nayświeższey roży; włosy iasne, á náturalnie w pierśćień wiiące się, wiele iey wdźięku przydawały. AulRaczHip 8.
Świetny. 1) licht, hell, gläntzend. [...] 1) luisant, éclatant, brillant, clair. [...] § 1) świetne słońce. T III 2218.
Widziana w Arabii w bliskości znaku strzelca, figurę miała koła świetnego. BohJProg I 4.
Iż rożność postaci istot niebieskich, nie iest dowodem rożności ich natury, ta bowiem zawisła od różney od nas, y od slońca odległości, od gęstości ich massy większey lub mnieyszey, y od innych przyczyn: księżyc nierownie większy y świetnieyszy wydaie się, Saturnus sam tylko pierścieniem szerokim w koło przepasany osobliwszą nad inne planety ukazuie figurę. BohJProg I 63.
Patrząc osobliwie przez perspektywy, upatruiemy na powierzchności słońca mieysca niektóre iako wągl czarne: na powierzchności zaś innych Planet mieysca iedne świetnieysze, drugie ciemnieysze, ktore plamami Astronomowie nazwali: Te nie trwaią na iednym mieyscu, ale ustawicznie położenie odmieniaią, od iednego brzegu idą do drugiego, potym za Planetą przez czas nieiaki ukryte zostawszy, powracaią, y ukazuią się na pierwszym brzegu. BohJProg I Wstęp 31.
12 Lutego Zorza pułnocna: 6 Marca miedzy 7 y 10 wieczor: w Berlinie, y w okolicy ukazała się zorza pułnocna, ktora składała się. z dwoch obłokow świetnych prosto obroconych ku pułnocy, końce ich rowną miały odległość od horyzontu. BohJProg II 161.

2. »cechujący się doskonałością, wspaniałością«

Świétny/ tr. Illustris [...] Illustre factum [...] illustris et plena pompae petitio [...] nomen splendidum [...] Speciosa miracula [...] Speciosum et illustre [...] Praelustris [...] Praelustris vita et praelustris arx. Kn 1090.
Wdzięczność iest iedną z cnot nayświetnieyszych: nic niecnotliwego z tak czystego źrzodła, (nawet pod imieniem hołdu iey złożenia,) płynąć nie powinno. CzartAKDef 126.
Angielskie rymotworstwo w powszechności, nigdy pewnie nie miało świetnieyszey epoki iak teraz, tak co do liczby natchniętych, iako téż co do ognia prawdziwie nad ludzkiego. Hayley, Cowper, i Hoole słyną teraz przez swe poważne rymotworskie dzieła pełne gustu i erudycyi. ForStan 21.
Słyszy co dziennie iuż drugi rok nadaremnie powastaiący krzyk przerażliwy przesądów, przeciwko silnemu głosowi rozumu, a dekreta, które wypadaią nakoniec z tych ustawicznych utarczek, i których iest świadkiem, pokazuią zawsze naypożytecznieyszą dla niego naukę: iest to świetne zwycięztwo prawdy nad błędem. GenlisZnies 77.

a) »w odniesieniu do człowieka: cechujący się znakomitością, zacnością, sławny«

Heliogabalus niekiedy Cesarz/ gdy chćiał być widźian zá dużego ieduná/ y świetnego bieśiádniká/ powiádáią/ że sześć set głow struśich przed gośćie swe stáwił/ áby mozgiem struśim nákarmił. WolanDubinWol 64.
Świétny/ tr. Illustris [...] homo illustris honore ac nomine [...] Splendidus eques [...] Praelustris [...]. Kn 1090.
Ták wiedz cna duszo żeś wnaypodleyszey postáći świetnieysza niebu; nic ták twey duszy nie ozdobi/ iako gdy one iák napodleyszą szmátą przykryiesz. HinPlęsy 42.
Ludźie naywzgárdzeńszy, naświetnieyszy. HinPlęsy 697.
Świetna Cyntyja, Dyjano, Latony Córko, a siostro słońca, skryj złocony Od brata promień! MorszAUtwKuk 249.
Jak sobie dobrze już zagrzali głowy, Apollo naprzod ze wszech najświetniejszy Uderzył w słodkie dźwięki lutnie złotej I już nie dumę, ktorą po swym synie Grając, teskliwe uśmierzał kłopoty, Ale te, ktore przy niebieskim winie Tak wesołemu służyły czasowi Grał wdzięczne pieśni. MorszZWierszeWir I 460.
Świetny. [...] 2) herrlich, prächtig, erlauchtet. [...] 2) splendide, magnifique, éclatant, illustre. [...] 2) [...]; prześwietny Senat. T III 2218.
Nic wam Obu, Kastalskich wód świetne piiaki; Was za cedry, mam innych za mirtowe krzaki, [...]. EysKonc 12.
Wy cnót obywatelskich náyświetnieyszé wzory: Waszé práce i trudy dlá dobra Wspołziomków, Dlá wás były zaszczytém, bodźcém dlá Potomków: Teráz się nieśmiertelni z grobów podnosicie, Byście wiecznie szczęśliwé odtąd żyli życié. YoungDmochSąd 45.
Jedni mowią: że cię do tego zamysłu sama miłość własna pobudziła abyś tym samym świetnieyszą w oczach, świata uczyniła z siebie ofiarę. GenlisCzermAdele 9.

b) »w odniesieniu do artefaktów (np. ubioru, budowli), instytucji, stanu: cechujący się dostojnością, majestatem, sławą«

Nie upijajcie się na to, że na koniech cudnych, w rynsztunkach świetnych siedzicie, ludźmi się rycerskiemi zowiecie; rad wam tego każdy pozwoli, że siła przed inszemi macie, ale przyznajcie mi się, jeśli mimo gumno ziemiańskie, pełne brogów, jadąc, nie westchnie każdy z was, i jeśliby się w nim nie wolał, kiedyby jego było, przechadzać, niż na nachodziwszym siedzieć PismoPotwarzCz II 368.
A jeśliby umarła, czego Boże zawaruj, powinien uczciwy pogrzeb sprawić, na grobie trzy godziny płakać, rok piątki suszyć, na pościeli nie legać, wesela żadnego nie zażywać, w świetnym odzieniu nie chodzić a o inszej nie myslić. SejmBiałBad 78.
Świétny/ [...] tr. Illustris [...] illustrissimum orbis terrarum monumentum [...] Praemicans nitore galea [...] Praelustris [...] Praelustris vita et praelustris arx. Superbus ornatus [...] Nihil pompabilius visum [...] Vestis ex arcula prolata [...]. Kn 1090.
Czy wolno zdobić siebie odźieniem iák naświetnieyszym? HinPlęsy 264.
A to co za ptak, co świetnymi pióry Roztoczył ogon i zadarł do góry? MorszZEmbWyb 301.
Po tak bucznych sobolach, po tak świetnej lamie, Kiedy głód każe, przyjdzie wdziać górnicę w jamie. PotFrasz1Kuk II 102.
Dla czego ná jásny dokument propensyi mojey, z nietáyną wielkiego Gośćiá witám oobligácyą, tę wnosząc konsekwencyą, że wźiąwszy lumen od świetney jego prezencyi niewygásłą obligácyi świećić gotow jestem sátisfakcyą. BystrzPol G4.
Świetny. [...] 2) herrlich, prächtig, erlauchtet. [...] 2) splendide, magnifique, éclatant, illustre. [...] 2) świetny oboiey płći orszak; T III 2218.
Talent ich tworczy woli się passować z nowemi i cięższemi przeszkodami, áby tém świetnieyszy miał tryumf; á zapały Geniuszu podsycone raz pomyślnością niszczą pierwsze w nich żądania i same nawet przedsięwzięcia do ułatwienia wstępu poczynaiącym. ŚniadJanProsp 4.
Rzućmy okiem na nayświetnieysze dzieiow Greckich czasy, obaczemy, że pozostała cząstka prostoty obyczaiow, przyprowadziła Grecyą do tego stopnia potęgi, z którego się wszystkie dzisieysze dziwuią narody. MaleszZwiąz 90.
Mężu! co sławy chęć wyssałeś w mleku Zamoyski twoie przepowiedział cnoty Pod Jego znakiem w wiosny ieszcze wieku Siałeś mord srogi w liczne Szwedów roty, Cóż gdy Hetmanem zostałeś z Rycerza Y świetnym Pułkom przywodzić zaczołeś, Granice Polski ręka twa rozszerza Podbiłeś Państwa, y iuż Moskwę wziąłeś A gdy się walą wieże niebotyczne, Dawnego grodu, oręż twóy gotowy Woyska Moskalów rozproszywszy liczne Wkłada na Carów zwycięzkie okowy, Hetmanie pełen nieśmiertelney sławy! NiemcŻółk 5.
Nadto: gdy zewnętrzne Mocarstwa, gdy Europy Despoci obronę Kraiow, i sposob woiowania, zasadzili na samey sztuce, dla którey pouczenia stało się wszędzie potrzebne gotowe woysko; natychmiast Polski Narod stracił swoią obronę: bo stracił użyteczność nayświetnieyszego Stanu Rycerstwa. StaszicPrzestrogi V.
Swietny Narodu Polskiego Stanie! w początkach teraźnieyszego Seymu upominałem cię. StaszicPrzestrogi XII.
NIE mogły prędzey ani nauki zakwitnąć, ani niebezpieczeństwa skrycie kowane, bydź wyiaśnione, ani wolnóść w świetnieyszey okazać się istocie: iako gdy Prawo Kardynalne, w czasie chwalebnego tego Seymu zapadłe tamy krępuiąc wolność pisania, zerwało, i nieznośny przemocy, zniosło monopol. KurierPet 9.
Potwierdzenie tey prawdy, że ten dwór między wszystkiémi Europeyskiémi iest nayświetnieyszy. GeorOpis 42.

4. »związany ze światem, świecki«

Synu/ ábo tego niewiesz/ że násze pánowánie iest świetna niewola. BudnyBPow 104.

Więcej cytatów w Korpusie Barokowym

Informacja o "ciasteczkach" i przetwarzaniu danych osobowych

ŚWIETNY

Jak cytować artykuł hasłowy