ESJP XVII i XVIII wieku

Notowanie w słownikach

Notowany w słownikach:
SStp, SXVI, Kn, T, L (XVI-XVIII), SWil, SW, SJP

Formy gramatyczne

liczba pojedyncza

M.		dowód
D.		dowodu
C.		dowodowi
		dowodu
B.	uż. nżyw.	dowód
N.		dowodem
Ms.		dowodzie

liczba mnoga

M.	uż. nosob.	dowody
D.		dowodów
C.		dowodom
B.	uż. nosob.	dowody
N.		dowodami
		dowody
Ms.		dowodziech
		dowodach
W.	uż. nosob.	dowody

Znaczenia

1. »to, co służy do potwierdzenia faktów, udowodnienie, uzasadnienie, potwierdzenie; argument; oznaka czegoś«

Nic tu ná tym mieyscu/ áni w wykłádźie/ o doskonáłym wypełnieniu przykazań Bożych. Bo odnowienie odrodzonych iest tylko poczęśći w tym żywoćie. iákoś w wyższych dowodźiech słyszał/ á skończy się w onym żywoćie. BiskRach 33v.
Nád to mieysce/ coż może być iásnieyszego/ ku dowodowi przedwiecznośći Syná Bożego? KraPos 103.
Iam tego dowiodł pewnemi dowody/ iż iednákoż rozumieią pismá/ przećiw rozumieniu wszytkich Chrześćian: á ták iednákaż świátłość ich/ y iednákoż widzą. SkarMes 37.
A co miłosniczek przydał/ do tego swego Argumentu ábo dowodu pierwszego clausulę onę. SzemGrat 3.
Dowód/ czym dowodzą czégo/ probá/ Argumentum, Cicer. Agumentum est inuentum in rem aliquam probabile aut necessarium. Documentum, Salust. Quarum rerum ego haec maximè documenta habeo. Ratio, Cicer. Rationibus exquisitis disputare. Pro- batio, Seneca. ἡ γραμμικὴ ἀπόδειξις. Quintil. i. demon- stratio linealis, et γεωμετρικὴ ἀνάγκη, Priscian. idem. i. Geometrica necessitas. Ratiuncula, Cicer. Epichere- ma, Quintil. Cicer: ad Attic. τὸ ἐπιχείρημα, πίστωμα, πι- στὸν, ἡ πίστις, ὁ συλλογισμὸς, ἔλεγχος τὸ σημεῖον. Dilem- ma, argumentum ab vtraque parte concludens, Serui. Dowod obostronny/ dwoisty. τὸ δίλημμα. διλήμματον, i. duplex lemma, aut duabus sumptionibus constans. Syllogis- mus coniunctione, Aut iunctis. Cicero vocat Complexio- nem, in qua vtrum concesseris reprehenditur. ‖ Indu- ctio est argumentatio, quae ex pluribus non dubijs po- sitis, peruenit quo vult. ἐπαγωγὴ. Cicer. ‖ Sorites, ae, m. Captiosissimum interrogationis genus, minutatim et gradatim procedens. Acerualis, Cicer. ὁ σωρείτης, ου. Cauillatio, qua ab euidenter veris per breuissimas mu- tationes, disputatio ad euidenter falsa perducitur, Vl- pian. Aceruum vacat Iuuen. quia aceruum interrogationum continet, vt Cicer. ait. Apodixis, Gelli. Quintil. est euidens probatio, Quintil. ἡ ἀπόδειξις. Demonstratio. At ὁ παραλογισμός. Argumentatio captiosa et fallax per falsa argumenta. Amentata hasta, Cicer. de Orato- re. Amentatas hastas oratoris lacertis torquebit. i. ar- gumenta valida. aliundè sumpta tr. Sic Amentatae sen- tentiae: firmis argumentis nixae, non manipulares, Ambros. et Tertull. Amentare sententiam, i. robur ei addere. ἐνϑύμημα. Enthymema, Cicer. Syllogismus, Quintil. Dowód/ dowodzenie/ dowodem náćiéránie. Argu- mentatio est, argumenti artificiosa: expolitio. Ra- tiocinatio, est oratio, etc. Inductio, oratio rebus non dubijs captans assensionem alicuius, Cicer. ὁ ἔλεγ- χος. Probatio, demonstratio, Budae. Collectio, Senec. Heren. Conclusio, conclusiuncula, Cicer. ἡ πίστωσις. Kn 144.
Wtym mogę kontrować z Rzymskiem Potentatem. O czym iawnych dowodow wywodzic nie trzeba. PasPam 273v.
Tu Autor żyćia Ezopowowego, Miia pomnieysze okoliczność iego; Tylko rozumu ku iego dowodu Powiada: że raz Ksantus do ogrodu Poszedł Mieyskiego, tam gdy śię przechodźi, I z ogrodnikiem dyskursa rozwodźi, Ogrodnik mądrze Filozofa zpyta, Jako człowieka, ktory śiła czyta. JabłEzop B3v.
Już roskoszniś skrzydlásty łuk rzućił, gdy strzáły Bez potrzeby z kołczona ná wiátr wypadáły, Gáni Wielmożność Mátki, Mándat ma zá báśnie Widząc że wczás miłośći pochodnia Jey gáśnie Nieskáżone Małżeństwá, obecność Aniołá, W czyste Dziewictwo zmienia, w dzień wesele zdoła, O Swięte przedśięwźięcia! pieknośći dowody, Pozno skazáne czemum niewiedział was w przody; [...]. JaklWiad 42.
Y iużby nie potrzeba się starać o cnoty, y zachowanie opisaney Reguły, ale o Sukiennika, y Krawca, ktoryby dał kształt prawdziwego Synowstwa, na tak lichym wspieraiącego się dowodzie. KleczKal XXII.
Dowod. 1) Beweis. 2) Schluß-Rede, Argument. [...] 1) le temoignage; marque, preuve, trait. 2) argument, raisonnement; un silogisme. [...] § 1) na dowod przyiaźni moiey; dowod mądrośći, cnoty. 2) naćiera na mnie dowodami; obostronny to dowod; [...]. T III 266.
ZALOTNICKI. Mcia Dobrodziko im są żywsze uczucia, tym trudniey ie wyrazić. Zycie moie poświęcam tym dowodom, żem iest godzien ręki Imć Panny Julianny, łatwości W. Panny Dobrodziki y łaski Wuja y Dobrodzieja mego. CzartAKPanna 130.
Prętkie serca bićie, często śię odmieniający czerwony y blady kolor twarzy, y po gniewie następujące rozlanie żołći dowodem są tego, y ztychże samych okolicznośći dochodzimy, że przy tym Affekćie Krew śię burzy, co odmiennemu zćiąganiu mocnych ćiała częśći przypisać trzeba. WolfTrakt 53.
Lukrecyusz lubo Epikureyczyk, á przeto sprzeciwiaiący się dusz nieśmiertelności, nie śmiał zadać fałszu oczywistym dowodom y świadectwom. Monitor 113.
Druga część zawiera szczegolne zbiianie dowodow pisma Pana Delicourt. GazKor 1800 30 360.

Ustabilizowane połączenia wyrazowe

rzetelny dowód (sz. zm.):

Wytrwać, że Hiszpánia zá dowod rzetelny Będzie miałá, żem nie mogł szczycić sewgo Domu, Zásłániać się miłością, ktora dokończoná, Z smiercią moią wraz skona. CorMorszACyd 121.
Pokazał z rzetelnym dowodem, iż całość Ojczyzny et incolumitatem civium nad swe własne zdrowie przełozył, gdy przez tak ciężkie wojny nan vicaria potestate. AktaKrak III 151.
Przywodzi w trzydziestu Geniturach tyle innych przykłádow Sixtus ab Hemminga, ktore wszystkie predykcye rzetelnym były dowodem fałszywego skutku. BystrzInfZup 29 nlb.

niezbity dowód:

Dowiodłem tego niezbitymi dowodámi/ że ráczey mowá tey przećiwna iest niepobożna. SzlichJoAntap 133.
Zgadzam się ia nato, i dla tego chcę ci dodać dwa dowody niezbite dla stwierdzenia tego wszystkiego, cośmy dotąd mówili. PinSynag 23v.
[...] widziemy rzetelnie, że zepsowana y osłabiona przez grzech natura, utraciła w nas moc, y iey światła tego nie czynią na rozumie skutku, ktory czynićby powinny: ieszcze raz mowię, Filozofow naywiększych tak grube o Bogu błędy, są tey słabości światła naturalnego oczywistym y niezbitym dowodem. KonSRel 43.

dowód wdzięczności (sz. zm.):

Po tyle krotnie Bogowie nieśmiertelni odebrali dowody od was wdzięczności waszey, ale tak słusznie nie odbierali nigdy. CycNagMowy 76.
Z których uplotłszy Wieniec z mą Rozyną w zgodzie, Damy Królowi chętnie w wdzięczności dowodzie. MarewSiel C10.

dowód miłości (sz. zm.):

Jakoż pewne odmiennej miłości dowody, gdy lepszej w cudzym szuka łóżeczku wygody! HugLacPrag 105.
Toiest istny Syn Boski w czásie spodobány Z stąpił ná świát sposobem w pismách obiecány, Y ludzkie ná się ciało wziął z Pánny Przeczystey Ná dowod swey miłości ku nam oczywistey Nágrodził zá Adámow grzech, gdy nie poznány Przez swoichże według pism iest ukrzyżowány [...]. BrzeżOw K2.
CHWALIBURCA, pod stołem. Luba orędowniczko serca moiego, daruy mi ten raz przypadkowey niewierności, gotow iestem uczynić iey reperacyą w tysiącznych dowodach miłości i attencyi... ShakZabłSam 53.

dowód męstwa:

Trzećią rázą przypadáiącego Acheolusá, porwawszy zá biodrá, rzućiłem w Krolestwá Kálidońskie, ktory zgruchotawszy sobie łeb o skáłę, przemienił się w bystrą ćiekącą Rzekę, vstáwicznie chcąc łzy wylewáć wilgotne, ná wieczny dowod nieszczęśćia swego, á mego męstwá, y tryumfow z wygránego poiedynku. AndPiekBoh 95.
Krysztof trzeci syn Ernestá Woiewody Párnawskiego, Kásztelan Witebski, męstwa swego dał dowody, kiedy ná morzu przeciwko Szwedom woiował. NiesKor II 69.

szukać dowodu (sz. zm.):

Dowodów prawdy kto szuka, otwórz dzieje polskie w swoich i cudzoziemskich drukach pełne, w których tak wiele nieprzyjaznych narodów pisze się dobrowolnie potęgą i rezolucyją Polaków poniżonych, nadwerężonych i uskromnionych, szablą, strachem, beluardem, kopicą, szykiem, dzidą. MałpaCzłow 285.
Jeżeli z Pisma Starego Zákonu szukácie dowodu, że CHRYSTUS miał dwie nátury w swobie, Boską przed wieki, á człowieczą w czasie? KobŚwiatło 39.
Nie daleko tey prawdy dowodow szukać nam trzeba, znaydują sję w tym Kraju, i w tym wjeku, w ktorych żyjemy. RolSzylSpos 41.

zbijać dowód (sz. zm.):

Diogenes wstawszy pocżął przechadzáć się po szkole: á gdy go pytał Zeno coby to cżynił: rzekł: Zbijam twoie dowody. BudnyBPow 40.
Zaczymby dobrze było, ażeby uczeni ludzie u nas, idąc za przykładem Przewielebnych Oycow scholarum piarum, ktorzy w rozmowach wydanych, dowody Deistow bardzo dobrze zbili: ażeby, mowię, takich mędrkow dowody zbiiali, zdaie mi się to, osobliwie teraznieyszego czasu, wielce potrzebną być rzeczą. PatrPol 56.
Dowod [...] zbiiać czyy dowod. T III 266.

Przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa

Ná iédnę się broń/ obronę/ dowod/ przyiaciélá/ nié spuszczay. KnAd 529.

2. »świadectwo na piśmie, pisemne stwierdzenie czegoś, dokument potwierdzający«

Mam te wszytkie dowody, mam vchwały ich, mam Conferencye z Woyskiem Litewskim ná moie y Vrzędow moich bezpráwie, pracą Dworskich, á osobliwie Factiey Pacowskiey robione. LubJMan 58.
Ná ostátek (iż nie wspomnę innych dowodow z Prawa Polskiego) Zygmunt August Roku 1550. y 1556. y w Konstytucij Parczowskiey Roku 1564. RespKor 7.
Potym to przywieść: iż niegdy i mocnemu dowodowi, ponieważ być może fałszywy, można rostropnie nie wierzyć; ale mężowi cnotliwemu i poważnemu koniecznie sędźia wierzyć powinien. BorNauka 78.

Ustabilizowane połączenia wyrazowe

autentyczny dowód (sz. zm.):

Mając tak wiele cierpliwości i zebrania pokoju autentycznych dowodów ad traducendam temeritatem principis, prosequimini coeptam, pewni tego będąc, że superbo victoriae regis processu sieła adherentów pierwszych odpadło. ObmowPrymasCz III 403.
[...] á ieden záraz ná mieyscu zostáł/ Bartholomaeus Przepiorká zPiątku w Mazowszu rodźic: ktory vczywszy się w Collegium Iezuickim wPoznániu/ á Iezuitow áby go do swego zakonu przyięli prosiwszy/ y onym legitimi ortus autentycżny dowod swego vrodzenia od vrzędu Piątkowskiego oddawszy/ gdy go ták prędko przyiąc niechćieli iáko żądał/ tu był nie dawno do Krákowá przyszedł/ y ná szkole ś. Sczepáná mieszkał/ animusz śwoy ku Iezuitom odmieniwszy. SzemGrat 154.
A dla lepszego poznánia Punktow Religiey/ o ktore iest sporká miedzy nimi/ y klątwy ktore ieden przećiwko drugiemu wydáie/ położę tu Dekret Muftego, Vaz Efendy, przećiwko Szachabas Przełożonemu Sary Halife Krolowi Perskiemu/ y wszytkim wobec Persom/ ktory wypisałem z poważney Xięgi w Konstántynopolu/ y ktory może służyć na dowod áuthentyczny nieprzyiáźni/ y nienáwiśći nie vbłagáney/ miedzy temi dwiemá Narodámi. RicWielJMon 148.
Będąc potencją i zawziętością teraźniejszego trybunału [...], chciałem [...] urodzenie moje szlacheckie od wszelkich secuturis saeculis kalumnii i noty ewinkować, i dlatego oprócz wielu autentycznych dowodów i dokumentów, proximiores de linea paterna przed sąd trybunału głównego W. Ks. Lit. stawiłem, to jest JMPana Michała Matuszewica, [...] deducendo jego od Jana Kazimierza, cześnika mińskiego, ojca jego a dziada mego rodzonego, per authentica documenta procedencją. MatDiar 792-793.

3. filozof. »rozumowanie, w którym na podstawie twierdzeń uznawanych za prawdziwe dochodzi się do innych prawdziwych twierdzeń«

Nie ganił tychże Tytułow et Illustris Author libelli PRZESTROGA O TYTVLACH, etc. ábowiem w dowodźie 40 ma te słowa. BielejObrona Cv.
To dowodu rozłożenie dwoiakie być może u Krassomówców; raz kiedy tym porządkiem kładźie propozycye; pierwey pierwszą, potym drugą, toż trzećią. [...] Drugi raz, kiedy pierwey drugą, potym pierwszą, nakoniec położy ostatnią. BorNauka 32.
A wszystko dowod po dowodzie, przyczyna po przyczynie, właśnie iak gdyby byli starego wieku ludzie! inny wiek podobnoby tych wywodow ciekawie słuchał, y podobnoby w nich sobie smakował, ale nie nasz. Wywody gruntowne! Ah! AbrasWszyscy 84.
Reguła 3cia. W dowodach, y zdaniach przyrodzony zachoway porządek, z pewnych, y gruntownych zdań poprzedzonych, czyń twoje wnoszenia. Tym sposobem umiarkujesz myśli ucznia, y do porządku przyzwyczaisz, ktory naybardziey w naukach jest potrzebny, y ktory naywiększe ułacnia trudności. NarbuttLogika 129.
Więc przestać na tym obowiązany iestem zdrowym rozsądkiem, że dowod ktory brałem z porządku fizycznego, nie może bydź przeciwnym dowodowi temu, ktory mi podaie porządek moralny. BonLinBadania 28.
Toż samo trzeba sądzić o czwartym natury dziele. Po dowodach, któreśmy wyrazili gdzie indziey, że ciała składaiące naszą ziemię, są gatunku szkła; grunt kruszcow, latorośli, i ciał zwierzęcych iest w szkło mienny; gdyż ich ułomki, okruszyny, i ostateczne prochy można w szkło obrocić. BuffonStaszicEp 16.
Na ostatek należy wszystkie zdania według reguł Logiki rozebrać po części, i niemniey miedzy praedikatum iako też subiektum, Nauką a iey dowodem; przyczyną i z niey idącą konsequencyą iak naydoskonalszą rożnicę uczynić. GottPrawdy 173.
Dochodzić więc z tym większą usilnością potrzeba utaioney prawdy, iż z obu stron rzecz cała wsparta iest na świadectwach, z naszey na pewnych, z przeciwney na wątpliwych, a raczey na samym domniemaniu, niżeli gruntownym dowodzie. ŁoyWyw 4.

4. prawn. »postępowanie dowodowe w sprawie sądowej«

Siedm srogich plag ciężkich i sromotnych na nas kładą i skazują. Niż na każdą odpowiem, spytam ich o kila rzeczy, z rozumem i wszytką sprawiedliwością w tym karaniu walczące, jako się w nich poczuć nie mogli. Naprzód, jako tych karzą, o których sądu ani wypytania ani dowodu mieli? SkarArtykułCz III 106.
A mój miły kauzydyku, któż ewazyą otrzymać mógł, kiedy na nikogo nie dowodzono? Na kimże ewazya otrzymana być miała, kiedy nikt nie stanął do dowodu? RespCenzCz III 323.
Sprawa szosta — Stanąwszy przed sąd teraznieyszy Maciek Kubowic skarzył się na Iaska Swierczaka, iakoby się nie chciał zgadzac w spolnictwie, więc sąd, zwazywszy obie strony, naznacza Swierczakowi plag 30, Kubowicowi 20, niewiescie Swierczakowyi 50, iezeliby się zas niezgadzali, za dowodem, stronie strona, powinna winnieysza strona od wszytkiego odpadac, za oddanięm wszelkich kosztow, y to się naznacza, aby godnego komornika chowali dla swiadectwa. KsKasUl 403.
Ztąd na fałszerza w samym przedawaniu napadaią, i kiedy iest naymnieyszy iaki pozor przeciw niemu, zaraz go bez żadnego obżałowania, dowodu Sądu, wieższaią, a to na czym kupcząc oszukiwał, zawieższaią mu na szyi dla postrachu innych. OdmObycz 162.

a) prawn. »potwierdzenie faktów w procesie prawnym«

K temu spytam: jako się oni na absolutum dominium, które się pospolicie w tyraństwo obraca i bez prawa i bez sądu zabija, mówiąc: »Sic volo, sic iubeo«, wzdrygają, aby go nigdy nie było, a króla JM. do niego wiodą, gdy bez sądu i prawa i dowodów nas karać każą? SkarArtykułCz III 106.
A práwo powszechne/ Iudex secundum allegata et probata debet iudicare, to iest według skárgi popartey dowodámi ma sędzia sądzic. WisCzar 63.
[...] jako też do przerzeczonej statuicji wyniesionym, ma w teraźniejszym subsequi trybunale et in continenti in eodem termino ad convictionem tejże pracowitej Szymczychy de eadem od niej illata calumnia, procedencja familii WIchMciów Panów Matuszewiców iuxta documenta de data et actu specificanda, tudzież dowody i jurament IchMciów Panów szlachty, czyją jest taż Szymczycha córką, mają być w tymże dekrecie wyrażone. MatDiar 751.
Dowod. [...] 3) Beweis in Gerichten. [...] 3) un acte judiciaire; preuve; moïen. § [...] 3) sąd odrzućił, przyiął dowod na piśmie. dowod przez świadki. Beweis durch Zengen. récord. T III 266.
Na mocy tych dowodów, stanął Dekret na Kommissyi w Krzemieńcu Roku 1775. przez obostronnych Kommissarzów, z wzaiemnych wsporow ferowany Przedmieścia te pod Juryzdykcyą Starościńską, determinuiący. Mimo tych wszystkich Praw y dowodów, Dekret Sądów Assessorskich, uznawszy grunt za naléżny do Starostow, nietylko Onemu Juryzdykcyą z Praw przed Uniowych, y z Dekretu Assessorskiego Roku 1643. słuzącą, odiął, y za Mieszczan ich deklarował, ale też od płacenia y pełnienia należytości, dla Starostów Lustracyami zabespieczonych uwolnił, [...]. PrzełożInteresSang A2.
Beśpieczeństwo wolności Szlacheckiey Statutem Władysława Jagiellona, i poźnieyszemi Konstytucyami, dostatecznie obwarowane, potwierdza się odnowieniem dawnego prawa: że żadnego osiadłego Szlachcica nie będzie wolno imać o występek, chyba, że pierwey w przyzwoitym sądzie przez należyte dowody zostanie. SkrzetPrawo 46.
Jeżeli zaś podane nowe fakta albo dowody przez Sąd za nie ważne i nic niestanowiące są poczytane, albo ieżeli appelluiącemu na takowych zbywa; wtedy tylko prawny wywód zażaleń i odpowiedź na nie, które do Protokułu albo w pisaney dedukcyi podane bydź mogą, maią mieysce. SuarNauka 97.
Kampegius, gdy zważył że iego wymowek Krol nieprzyimuie, y że przeciw oczywistym dowodom że práwne iest Małżeństwo Kátarzyny y przeciw woli Pápiezkiey, y przeciw słuszney appellacyi Krolowy, nie godziło się zá Krolem skazać: ná koniec odwáżnie y śmiáło rzekł: [...]. SandNPoszakHist 90.
Sąd wyciąga dowody iawne, z ktorych oczywiście dochodzic czyli są prawdziwe czary iest obowiązany. ZałJAObjaś 65.

Ustabilizowane połączenia wyrazowe

dowód prawny (sz. zm.):

Bo gdy się strony zetrą z dowody práwnemi/ To tám drugi rozumie/ że Cudzoźiemskiemi Językámi coś mowią, y ták obie strony/ Ten tego/ ten owego odćina obrony. PaszkMrDzieje 114.
Strony z kontrowersiej oczywistej obie Miały dowody słuszne i prawne po sobie. NaborWierWir I 330.
Questia tedy byłá. Ieżli ten Sąd może subsistere? Powiedźiano, że niemoże; bo bez práwnego fundámentu. Perspektywá Dowod práwny niedobrego fundámentu Sądu tego. PersOb 2.
Sędzia tu przerywa Pieniackiemu mowę: Jużem słyszał na dniu onegdayszym wszystkie prawne dowody, onych, więc powtórzenie byłoby daremne. GoldDmochMec 114.

5. »motywacja do działania, powód«

Słyszałeś iż ná tym przyznawániu ktore przez ćiągnienie bywa/ przestáwáć niechcę/ coż tedy zá insze przyczyny ábo dowody te[g]o przynośisz? SpInZąbMłot 397<400>.
A tak gdy śię ztąd przyczyna, ztamtąd dowod przywodźi, staie śię spor dwu stron, i czyni sprawę godną sądu; nim zaś przed sąd śię rzecz wytoczy, rozważyć należy, co w niey godnego sądu, i o co właśnie w oney idźie. BorNauka 68.
POspolita lubo niesie przypowieść: czoło, oczy, twarz często mylą, z tych iednak y inszych ciała części dobrą lub złą człowieka namiętność iż poznać możemy wiele iest ná to dowodow y przyczyn. PawluśUwagi 172.

Więcej cytatów w Korpusie Barokowym

Odsyłacze

Patrz: DOWODZENIE, ARGUMENT.

Informacja o "ciasteczkach" i przetwarzaniu danych osobowych

DOWÓD