Pobieranie
PL EN
A
B
C
Ć
D
E
F
G
H
I
J
K
L
Ł
M
N
O
Ó
P
R
S
Ś
T
U
V
W
X
Y
Z
Ź
Ż

TRZEŹWI, TRZEŹWY

przym.
W TRAKCIE OPRACOWANIA
Notowanie w słownikach

Notowany w słownikach:
SStp (trzeźwy, trzeźwi), SXVI (trzeźwy, trzeźwi; korpus), Kn (trzeźwi), T (trzeźwi), L (trzeźwy, trzeźwi; XVI-XVIII), SWil (trzeźwy), SW (trzeźwy, trzeźwi), SJP (trzeźwy)

Nienotowany w słownikach:

Formy gramatyczne
lp M. m trzeźwi  
trzeźwy  
ż trzeźwa  
trzeźwia  
n trzeźwie  
D. m trzeźwiego  
trzeźwego   || trzyźwego  
ż trzeźwej  
n trzeźwego  
N. m trzeźwym   || trzyźwym  
trzeźwim   || trzeźwiem   || trzyźwiem  
n trzeźwim  
Ms. m trzeźwym  
ż trzeźwej  
lm M. mos trzeźwi   || trzyźwi  
nmos trzeźwe  
D. trzeźwych   || trzyźwych  
trzeźwiech  
B. nmos trzeźwie  
N. trzeźwymi  
trzeźwiemi  
lp M. m trzeźwiejszy  
lm M. mos trzeźwiejsi  
N. trzeźwiejszemi  
lp C. m trzeźwu  
trzeźwiu   || trzyźwiu  
Znaczenia
1. »nie będący pijanym«
  • Trzeźwi/ Sobrius [...] non temulentus. Kn 1160.
  • – Zasiadalismy tedy w Polu [...] A koło nas Arbitrow konnych zawsze kilka I kilka nascie czasęm Tysięcy iednych trzezwiech drugich piianych. PasPam 242.
  • – My, co trzeźwiejsi, jechaliśmy w pole; on też, lubo się ledwo na koniu osiedzieć mógł, tuż też za nami. SobJListy 485.
  • – [...] nie może spáć, kiedy sobie nie podpiie, záchoruie kiedy tylko trzyzwiem będzie. MłodzKaz I, 310-311.
  • – Więc żeby trzeźwi mogli o ojczyźnie radzić, Wypchnąć, jeśli się nie da pijak wyprowadzić. PotFrasz3Kuk II 589.
  • – [...] gdy się trafiło konwersować z ludzmi nie zewszystkim trzezwiemi, albo ięzyka rozwiozłego, zawsze się starała [Maria Kazimiera], aby miała w ten czas przy sobie ludzi poważnych, albo duchownych, z ktorych by obecności tam ci wstręt iaki mieli [...]. NiesKor II 500.
  • – AMIRON Ryba tey iest natury gdy Człek na nią patrzy, upiie się, y gniewem zapali, gdy zaś iey pożywa, z piianego trzeźwym, z gniewliwego łagodnym się staie. ChmielAteny I 524.
  • Trzeźwi. 1) nüchtern, nicht betruncken [...] sobre, qui n'est pas enivré [...]. T III 2351.
2. »nie nadużywający trunków; przytomny, uważny«
  • – [...] z strony istności samej osoby, na taki [koniuszego] urząd potrzeba upatrować i obierać człowieka umysłu i ciała zdrowego, wiernego, trzeźwego, czytać i pisać umiejętnego [...]. DorHipTur 86.
  • – [...] ktorzy ludzie chcą się vdáć zá świątobliwe/ y bárzo trzeźwie/ tedy częstokroć podkurzáią sobie twarz siárką. SykstCiepl 117.
  • – [...] kogo Wstrzymawáłym zowiemy y trzeźwiem/ nie może być piiánicą. PetrSEt 384a.
  • – [...] lepiey tobie áby ciáło twoie trzeźwie było zábite/ á niż áby duszá miáłá przez piiáństwo umrzeć. BirkNiedz 194.
  • – A jeśli się nikomu nie trzeba dać znać, tedy potrzeba samowtóremu albo samotrzeciemu w pielgrzymski się ubiór ubrawszy, a kostur w ręce wziąwszy, pielgrzymować; acz i tak potrzebaby mądrości wielkiej zażyć, żeby nie poznano między ludźmi dowcipnymi, trzeźwymi [...]. PacOb 112.
  • – Jeśli trzeźwia [białogłowa]/ to iest/ że nic nie piia inszego tylko wodę/ to cię będzie miáłá z rozum. ZłoteJarzmo Bv.
  • – Ale Biskup ma bydź nienágániony/ mąż jedney żony, czuły/ trzeźwi/ poważny/ gościnny/ ku nauczániu sposobny [...]. BG 1Tm 3, 2.
  • – Zony tákże (ńiech máją) poważne/ nie potwarliwe/ trzeźwe/ wierne we wszystkim. BG 1Tm 3,11.
  • – [...] wyrzekł się lenistwá/ w trzeźwey zákochał się czułości/ świátowe obrzydził sobie zabáwy [...]. KalCuda 119.
  • – [...] nabycie czułosci Pilnosci y trzezwego zycia potrzebuie Czemu wszystkiemu brzydki luxus iest przeciwny [...]. OpalKSat 95v.
  • – Ma bydz [inżynier] trzezwy nie wszeteczny skryty y sekreta umieiący zachowac [...]. NarArch 80.
  • – Sowie iaica dziecięciu wárzone do ziedzenia dane/ przez wszytek żywot [...] będzie wstrzemięźliwym/ trzeźwim/ y winá nie rad pijącym. HercBan 41.
  • – Padło Polakow jako pospolitsze rozumienie trzyma około 200. Nauczyli [Szwedzi] Polaków, aby będąc tak blisko nieprzyjaciela, byli na potem trzeźwiejszemi i pilniejszemi. MarkZap 10.
  • – Aby pisać vmieli [urzędnicy], ráchunki porzonnie rozumieli, á z nich káżdy áby według cnoty y dobrego sumnienia wiernie ráchował się, trzyzwym się záchowywał [...]. HaurEk 68.
  • – Panowie niech to pilnie dla swego lepszego dobrá, y pewności obserwuią, áby ná tę Funkcią y vrząd, Oekonomow ábo Áttendentow [...] ludzi trzyzwych, á właśnie do tego sposobnych; y Arythmetyki wiádomych záżywáli [...]. HaurEk 73.
  • – Człowieká przeto sposobnego, vmieiętnego, pilnego, záwsze trzyzwego, y dobrego sumnienia Arithmetyká potrzebuie [...]. HaurEk 75.
  • – Żonyś pozbył. Żem ojciec, nie mogę jej chwalić. To tylko przydać mogę, człowiek utrapiony, Żeś pozbył ciebie z dusze kochającej żony, I dobrej, i powolnej; jeszcze więcej powiem: Wstydliwej, czystej, trzeźwej [...]. PotZabKuk I 538.
  • – Xiądz (Kápłan/ Káznodziejá) powinien Bogu się modlić/ y zá siebie y zá Słuchácze swoje. Tákowa modlitwá musi się trzeźwim sercem dziać. GdacPij 30.
  • – Bá im stárszy, tym by to miał bydź trzeźwieyszy ná dobro pospolite ostrowidz! MłodzKaz I, 214-215.
  • – SEYM każdy záleca Woyská DISCIPLINAM Militarem, ktorą day Boże żeby záchowali, w pokoiu będąc trzyzwi y czyści; podczas Woyny à rapinis abstinentes [...]. ChmielAteny II 409.
  • Trzeźwi [...] 2) nüchtern, mässig [...] sobre, temperant, qui a de la sobrieté [...]. T III 2351.
Przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa

  • Zoná ma być trzeźwa/ ochędożna y cnotliwa. RysProv 93.
Podhasła

TRZEŹWY, TRZEŹWI


w funkcji rzeczownika

Formy gramatyczne
Najwcześniejsze poświadczenie:
1618
Znaczenia
»ten, który nie jest pijany«
  • – [...] u stołuśmy z arcyksiążęciem po familijnemu siedzieli i tak nam gęstemi pełnemi przygrzewano, że mało co było trzeźwych [...]. PacOb 83.
  • – Tak-ci umrze trzeźwy, Jako ów przy czopie [...]. MorszAUtwKuk 97.
  • – [...] taż sama iest dusza [...] w piianym co w trzeźwym. BystrzInfCosm C3v.
Przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa

  • Co ná sercu v trzeźwego/ to ná ięzyku v piianego. RysProv 16.
  • ~ Trunék odmiéni zdánie i mowę trzeźwiego. KnAd 1178.

PO TRZEŹWU, PO TRZEŹWIU


w funkcji przysłówka

Formy gramatyczne
Najwcześniejsze poświadczenie:
1611
Znaczenia
»nie będąc pijanym«
  • – Kufla kiedy dopadniesz, także i śklenice, Choćby było garniec w niej, wywróć ją na nice – Kiedyć się mózg zagrzeje, przydzieć fantazyja, Każdyć po trzeźwiu błazen, także jako i ja. W ten czas nie żałuj gęby, a zostań bełkotem. DzwonStatGrzesz 280.
  • – [...] ktora strona by sie miała kaiąc, izby iakie wymowki były między [nimi] lub po piianu lub po trzywziu [!], powinięn będzie dac do kościoła [...] wosku funtow dziesięc [...]. KsPtaszUl I, 563.
  • – Nazaiutrz wstáwszy iuż dobrze ku południowi Adam [...] przypomniał sobie wczorayszą tragedią/ y bárzo się począł iáko potrzeźwu frásowáć [...]. BanHist 37.
  • – Chciał [książę] mię koniecznie odprowadzać do zamku, alem się mu przecię kształtnie skrył. Ale on przecię po trzeźwiu i po pijanemu mi jutrzejszą grozi audycją. SobJListy 486.
  • – Słysząc, że się żartami kompanija bawi, Jeden humorowaty: "I ja też kpię" - prawi - "Skoro sobie podpiję." [...] Aż trzeci: "To po trzeźwu cały kiep" - odpowie - "z Waszeci." PotFrasz1Kuk II 215.
  • – [...] inkwizycyją czynić kazano, z której się pokazało, że obadwa byli pijani, i tak tego nie aprehendowano, że po pijanu ten eksces zrobili, szpady im oddać kazano, żeby się sami po trzeźwiu pogodzili. SarPam 112.
  • po trzezwiu. im nüchtern Muth. sobrement, n'étant pas enivré; pendant qu'il n'est pas ivre. § po trzezwiu rozumu nie wiele, dopieroż po piianu. T III 2351.