Pobieranie
PL EN
A
B
C
Ć
D
E
F
G
H
I
J
K
L
Ł
M
N
O
Ó
P
R
S
Ś
T
U
V
W
X
Y
Z
Ź
Ż

OKO

rzecz.
n
ZALĄŻEK ARTYKUŁU HASŁOWEGO
Notowanie w słownikach
Słowniki notują
Formy gramatyczne
lp M. oko  
D. oka  
B. oko  
N. okiem  
Ms. oku  
lm D. oczów  
C. oczom  
N. oczami  
Ms. oczach  
lpdw M. oczy  
D. oczu  
C. oczyma  
B. oczy  
N. oczyma  
Znaczenia
»narząd wzroku«
Ustabilizowane połączenia wyrazowe

  • argowe oczy:
  • argusowe oko:
  • oczy wykłóć:
Związki frazeologiczne

  • obejrzeć się okiem miłosierdzia:
  • snem śmiertelnym zawrzeć oko:
    • – Arcybiskup Prazmowski Snęm Smiertelnym zawarł oko. PasPam 245.
  • zmierzać do celu okiem serca:
  • »skłaniać się sercem ku czemuś, mieć skłonność do czegoś«
    • – Ma iednak [sc. afekt] swoy cel do ktorego [celu] uprzeymym serca swego zmierza okięm. PasPam 80.
  • bibl. widzieć źdźbło w oku bliźniego, a w swoim oku nie widzieć belki:
  • »widzieć czyjeś drobne wady, a swoich wielkich nie dostrzegać«
    • – A czemuż widzisz źdźblo w oku brátá twego/ á bálki ktora jest w oku twojem nie baczysz? BG Tt Mt 7, 3.
    • – Postrzerzesz dzbła w blizniego oku a w swym własnym Srogiey balki nie widzisz. OpalKSat 103v.
Przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa

  • – Powiedaią kruk krukowi oka niewykole. PasPam 61v.
Związki nieprzyporządkowane do znaczeń
Ustabilizowane połączenia wyrazowe

  • oczów nie rozdziwić:
  • oko boskie:
  • nienasycone oko (sz. zm.):
    • – [Narcyz] pogląda/ leżąc między trawą silną/ Nienásyconym okiem/ ná piękność omylną [...]. OvOtwWPrzem 121.
    • – Piekło y zatracenie, nie bywaią nigdy napełnione; ták y oczy człowiecze nie nasycone. BanHist 18-19.
  • nasycić oczy (sz. zm.):
    • ~ Było i widzieć owo Neronowe Igrzysko z Rzymem głupie i surowe, Gdy Rzym zapalił wpojśrzód ciemnej nocy, Aby nasycił ogniem swoje oczy. BorzNaw 150.
    • ~ Konstanty [...] po rożnych publicznych usługách eo spectaculo oczy swe w Sędziwości swey nasycił, iż pátrzył ná dwoch Synow pospołu w Rádzie z sobą siedzących. DanOstSwada II, 80.
  • ból oczu (sz. zm.):
    • – Największy bol oczu, zazdrość. PotFraszBrück II 399.
    • – Káżdy Szláchcic Xiążęciem, á co z oczu bolem, Sąsiadom: Elektorem, może być y Krolem. PotPocz 38.
Związki frazeologiczne

  • wywrócić oczy:
  • bierzmem w oczach komuś coś jest:
  • »coś komuś przeszkadza, coś kogoś razi«
    • – Które gdy głosem pakta czytają tłumacze, słucha Dziurdzi, co mniemał, że tylko haracze były w nich a daniny, gdy inaczej widzi, swojej zewnątrz potwarzy i dumy się wstydzi. Reiżom jednak swoim przepisać ich każe, co by mu bierzmem w oczach, twarzą nie ukaże, pióra cicho opuszcza i od tej minuty one wyszumiwają we łbie mu trybuty. TwarSLegK 158.
    • – Jeśli o równość idzie i tytuły, Czemuż dawniejsze w tem się nie poczuły Wielki [!] i naszy przodkowie? Ach! my mędrszy dopiero synowie. Tylkoli, tylko bierzmem w oczach komu Cudze te światła i ozdoby domu? Bez książąt, co na to tak biją, Niechaj świętą razem rwą unią. TwarSRytTur 98.
  • na oczy coś komuś wyrzucać:
  • wlepić w coś oczy:
  • strach komuś w oczy puścić:
  • »przestraszyć kogoś«
    • – [...] pod zasłoną wprawienia w rezę rządu domowego, uczyniwszy, co się z kim zda i strach wszystkim dopiero w oczy puściwszy, extremae servitutis iugum na karki nasze snadniej było włożyć. AktaPozn I/1 338.
  • przekładać przed oczy:
  • oczy wypłakać:
  • snem śmiertelnym zawrzeć oko:
  • »umrzeć«
  • zawiązał komuś oczy niewstyd:
  • »ktoś nie wstydzi się swojego nagannego postępowania«
    • ~ Hey komu Bog iest miły y kogo obchodzi Ta nieczesc Chrystusowa? komu się niegodzi Oyczyzny byc odrodkiem? niezawiązał komu Oczu niewstyd? Zabiegay cięszkiemu pogromu Zawczasu. DrobOpow 47.
  • z oka nie spuścić kogoś:
  • »mieć baczenie, pilnować«
    • ~ Iuz tedy mię obadwa z oka niespuscili. PasPam 220.
  • łaskawym na kogoś wejrzeć okiem:
  • strach z wielkimi oczami:
  • »strach, który wyolbrzymia niebezpieczeństwo«
    • – Na to parzchnął od śmiechu, y strach go z wielkiemi oczyma odleciał. KonSRoz 74.
  • oko zaprószyć:
  • oczy zamydlić:
  • oczy czym zarzucać:
  • oko czym zarzucić:
  • nie zamrużone oko:
  • zaigrać oko:
  • oczy wytrzeszczać:
  • pokazać się na oko:
  • z niezamarszczonym okiem:
  • w czyichś oczach mieć powagę:
  • »być poważanym, szanowanym przez kogoś«
    • – Ze zas osoba moia woczach WMM Pana nie ma iako [...] WMMPan mienisz powagi Coz ztym czynić?. PasPam 137v.
  • nie mieć wstydu w oczach:
  • »nie wstydzić się swojego postępowania«
    • – Gdy ten co chce bogatym bydz chce bydz y prętko Dla tego perfas nefas bierze sie do złota Nie maiąc ani cnoty ani wstydu w oczach [...]. OpalKSat 40.
  • kogoś oczy bolą:
  • »komuś ciężko patrzeć«
    • – A zuchwały Koziołek biega iako cyga Co wybornieysze ziołka ząbkami przystrzyga Na co Wilka, z krzewiny patrząc oczy bolą Gdyby nie psi iuszby mu zganieł tą swawolą [...]. PotWoj 174.
    • – [...] na to oczy bolą, Co z boską i z kościelną nie zgadza się wolą, Że nazbyt przestrugując zamierzone fugi, Przenosimy, co Panu należy, na sługi. PotFraszBrück II 9.
  • zawiązać oczy niewstydem:
  • »nie wstydzić się swojego nagannego postępowania«
    • ~ [...] zawiązawszy oczy Niewstydem gmin Krzyzakow oslep się potoczy Na Polską krew slachetną [...]. DrobOpow 77.
  • strach komuś w oczy poszedł:
  • »ktoś się przestraszył«
    • – Wielki by i tej rozbieżały rozpuście strach w oczy poszedł, kiedyby się obyczaj nalazł, jakoby sądy spraw kryminalnych sporzej odprawować się mogły [...]. AktaPozn I/1 405.
  • coś komuś przed oczyma lata:
  • »ktoś się czuje tak, jakby coś widział«
    • – To wezgłowko było Zuzánny oney świętey/ gdy śmierć kámienna przed oczymá iey latáłá. BirkNiedz 119.
    • – Skoro náwet usłyszy trąbę/ mowi: Vah; to iest/ tryumf mu przed oczyma lata na ten czás/ gdy przygody nástępuią. BirkNiedz 124.
  • łaskawym na kogoś oglądać się okiem:
  • mieć na coś pilne oko:
  • łaskawym okiem:
  • obejrzeć się okiem miłosierdzia:
  • gołe oko:
  • »oko bez przyrządów optycznych«
    • – [Szkła powiększajace] naydrobnieysze atomiki, gołemu niewidome oku, odkrywaią. BystrzInfRóżn Y3v.
Przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa

  • (wariant I):
    V stráchá wielkie oczy. RysProv 79.
  • (wariant II):
    – Ale iák mowią, Strach ma wielkie oczy, Większą rzecz widzi, niźli w sobie sama [...]. DrużZbiór 215.
  • Oko wstydu rozsądnik. Gdzié oká niemász/ tám i wstydu. KnAd 782.
  • Ręká gdzié boli/ oko gdzié gwoli. KnAd 238.
  • (wariant I):
    Czego oko nie widzi/ tego sercu nie żal. RysProv 16.
  • (wariant II):
    Czégo oczy nié widzą/ tego sercu nié żal. KnAd 124.
  • Iák oká w głowie strzéżé/ broni/ szánuié. KnAd 292.
  • Práwá brew przyiaciela, lewa opak znaczy, Ieźli go oko swierzbi; mowi, że zápłáczy. DuńKal Qv.