Pobieranie
PL EN
A
B
C
Ć
D
E
F
G
H
I
J
K
L
Ł
M
N
O
Ó
P
R
S
Ś
T
U
V
W
X
Y
Z
Ź
Ż

BLISKI

przym.
W TRAKCIE OPRACOWANIA
Notowanie w słownikach
Słowniki notują
Formy gramatyczne
lp M. m bliski  
ż bliska  
n bliskie  
D. m bliskiego  
ż bliskiej  
n bliskiego  
C. m bliskiemu  
ż bliskiej  
n bliskiemu  
B. m żyw bliskiego  
nżyw bliski  
ż bliską  
n bliskie  
N. m bliskim  
bliskiem  
ż bliską  
n bliskim  
Ms. m bliskim  
bliskiem  
ż bliskiej  
n bliskiem  
bliskim  
W. n bliskie  
lm M. mos bliscy  
nmos bliskie  
D. bliskich  
C. bliskim  
B. mos bliskich  
nmos bliskie  
N. bliskimi  
lp M. m bliższy  
ż bliższa  
D. m bliższego  
ż bliższej  
n bliższego  
B. m nżyw bliższy  
żyw bliższego  
ż bliższą  
n bliższe  
N. m bliższem  
bliższym  
ż bliższą  
Ms. m bliższym  
lm M. mos bliżsi  
nmos bliższe  
D. bliższych  
C. bliższym  
B. mos bliższych  
nmos bliższe  
N. bliższemi  
bliższymi  
lp M. m najbliższy  
nabliższy  
ż nabliższa  
najbliższa  
n najbliższe  
nabliższe  
D. m najbliższego  
nabliższego  
ż nabliższej  
najbliższej  
B. m żyw najbliższego  
nabliższego  
ż najbliższą  
nabliższą  
Ms. ż najbliższej  
nabliższej  
lm M. mos najbliżsi  
D. najbliższych  
N. nabliższymi  
najbliższymi  
Ms. najbliższych  
Znaczenia
1. »o przestrzeni«
a) »znajdujący się w niewielkiej odległości, niedaleki, sąsiedni, okoliczny«
  • – Ták w rozdrażnionem własnie widziem byku/ Ktorego miłość bodzie zazdrościwa: Ogromnie ryczy y z onego ryku Ná więtszy się gniew i siłę zdobywa. Y gdy o bliskiem wie społmiłośniku/ Rogi o twárde dęby wyostrzywa. TasKochGoff 180-181.
  • – A Gdy byli opodal od domu Michásowego/ tedy mężowie, ktorzy mieszkali w domiech bliskich domu Michásowego/ zebrawszy się gonili Syny Dán. BG Sdz 18, 22.
  • Bliski/ miéyscem. Propinquus [...]. Propinquum praedium. [...] Vicinus alicui. Proximus alicui, vel ab aliquo, post aliquem. Kn 35.
  • – A máiąc czynić ofiárę Iowiszowi, posłał [Kadmus] towárzysze, dla czerpánia wody, z bliskiego Marsowego stoku: ktorzy od srogiego Smoká tam mieszkáiącego, pokąsáni y pomordowáni byli. OvOtwWPrzem 101.
  • – [...] mają wolność młyn budować na najbliższej strudze przy wsi [...]. OpisKról 450.
  • – Mieszczánin záś káżdy y Przedmieszczánin, iako są naybliżsi vczestnicy tey fortecy, z domu co Rok da funt prochu, y dwa funty Ołowiu, do Cekauzu (żyd záś káżdy, tyle dwoie). FredKon 57.
  • – Chowanski [...] uszedł piechota zas wszystka mało co naruszona oprocz owych kilku set narazie wyciętych została zywcem a było ich 18000 Poszli tedy do bliskiey brzeziny y zasiecz uczynili. PasPam 97-97v.
  • – Dwie liniie mogą bydż sobie co raz bliższe, á nigdy się w kupę nie zeydą, áni przetną. SolGeom I 228.
  • – W rok tąż brámą przy bembnieniu wszystkie z miásta wyprowádził Dzieci ná pagorek bliski y tam znikneli. ChmielAteny II 252.
Ustabilizowane połączenia wyrazowe

  • bliski sąsiad:
    • – Nuże teraz/ piię do was/ á proszę zá to całe towárzystwo/ á osobliwie/ zá bliskiego Sąsiádá waszego. PolPar 37.
    • – Rzecze krol do Oboznego koronnego Chełmskiego Waszec tam bliski Sąmsiad co to za sprawa. PasPam 284v.
Przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa

  • (wariant I):
    Lepszy sąsiád bliski/ niźli Brát dáleki. RysProv E2.
  • (wariant II):
    – Przyjacielá twego/ y przyjacielá Ojcá twego/ nie opuszczaj: á do domu brátá twego nie wchodź w dzień utrapienia twego. Bo lepszy sąsiad bliski/ niż brát dáleki. BG Prz 27, 10.
od przysł.: Bliższa ciału koszula.
  • (wariant I):
    Bliższa koszulá niż kábat. RysProv I, 5.
  • (wariant II):
    Bliższa koszulá niż kaftan. KnAd 26.
  • (wariant III):
    – Koszulá bliższa niż Káftan. ErnHand 459.
  • – Kto bliski Kościołá/ ten ostátni do kościołá. RysProv VII, 9.
  • Dálékie rzéczy vpátruiemy/ á bliskich nié widziemy. KnAd 141.
b) zwykle w st. wyższym »krótki«
  • – Zywność też wszystkim rzeczom idzie z ziemie/ bądź to bliższym sposobem/ iako owoce/ śliwy/ iábłka/ orzechy/ kasztany: bądź dalszym/ iáko żyto: bądź iescze dalszym/ iako mięso. PetrSEk 4.
  • – Y stáło się/ Gdy wypuścił Fáráo lud/ że nie prowádził ich Bog drogą ziemie Filistyńskiey/ chociaż bliższa byłá/ bo mowił Bog/ by snadź nie żáłował lud gdyby ujrzał przeciw sobie wojnę/ y nie wrocił się do Egiptu. BG Wj 13, 17.
  • – Tegoz dnia z podziwieniem naszych oraz y drzewo ieno co ociosane z wiorow na budowanie gotuiąc, a drudzy zaraz wzręby stawiaiąc cztery izby ze wszyckim procz pr[z]ykrycia, piecow a okien, y ganek na gurze dla blizszego przeyscia miedzy mieszkaniem JEo Mci Pana Woiewodzicowym y JMP Kamienieckiego zbudowali. PiasRel 36v.
Ustabilizowane połączenia wyrazowe

  • bliższa droga:
    • – [...] á że ná Bohu żadnych Porohow iáko ná Dnieprze nie masz, snádniey á niemal bliższą drogą niźli Dnieprem, z samey Tureckiey ziemi, áż do Báltyckiego Morzá státki chodzićby mogły. FredKon 113.
    • – Prawda to, że to jest bliższa droga, ale niecnotliwie zła i tylko na konnego albo na pieszego. SobJListy 597.
2. »o czasie«
a) »w niedalekim odstępie czasowym«
  • – Korzeń ma bydź kopány, gdy Słońce y Mars w znáku niebieskim, Lwie. A miesiąc, iesliże też nie w tym, tedy w bliskich, to iest, w Ráku, ábo w Pánnie będzie. SyrZiel 401.
  • Bliski czasem. [...] Vicinus [...] Vicina ad pariendu[m]. Kn 35.
b) »mający wkrótce nastąpić«
  • – Jako żórawie, kiedy bliską zimę czują, Z krzykiem ku morzu lecą: tak Polacy naszy, Przy hetmanie szli z chęcią w one smutne czasy. GrochWiersze 139.
  • – [...] X. Skárgá/ Iáná Kázimierzá syná K.I.M. ręką swą ochrzcił/ gdy śmierć bliska nie dopuszczáłá chrztu dáley odłożyć. BirkSkar 23.
  • – Umilkni przed obliczem Pánującego PANA; gdyż bliski jest dzień PAński: bo PAn zgotował ofiárę/ y poświęcił wezwane swoje. BG So 1, 7.
  • – Jáko spráwiedliwość jest ku żywotowi: ták/ kto náśláduje złości bliski jest śmierci. BG Prz 11, 19.
  • – W szukaniu piniedzy, ita meDeus, nulla per me mora alec to samiednostaine wszystkich zdanieze przed S. Janem bliskim y Contractami iego dostac piniedzy, tak rzesisty Summy impossibile. OpalKListy 64.
  • – Widząc Daulet, ze trudno przysc, do sprawy, Z ostatkiem woyska do Persiey spieszy, bo bliszsza nisz smierć, ucieczka poprawy. PotSyl 102.
  • – Gdy w gorączce wielkiey będzie záwsze uryna czerwona zápalona á potym nagle odmieni się w białą znáczy bliskie szaleństwo. VadeMed 14.
  • – Doszły mie dwa Listy od ImPana Szella przez Poczte ktury oznaymuie iz JPan Sołłohub Został Marszałkiem Tryb. GłłWXL donosi oraz o dwuch aktoratach nayblisżych w sprawie Siestrzana mego Z kompetytorami. SapADiar 65.
Związki frazeologiczne

  • być bliskim dołu;
  • być bliskim grobu;
  • być bliskim trumny:
    • – śmierci ábo grobu bliski. Occiduus. Kn .
c) »niedawny, niedawno miniony«
  • – Dawnieysze to rzeczy, niechay bliższe godzi mi się wspomnieć, co Dziad moy czynił dla Rzeczypospolitey, y dla przysługi S.pámięci Oyca Krola I.Mci osobliwie pod Moskiewskie, Inflandskie Expeditie, Orszakámi niemáłymi ludzi stáwiáiąc, Corągwie, Pułki, własnym kosztem záciągnione, ná usługę tego Krolá. I.Mci y Rzeczypospolitey posyłáiąc. LubJMan 5.
  • – [...] ieszcze chłodna rosa Bliskiey nocy pod same ścigáłá niebiosa. ClaudUstHist 151.
3. »o relacji pokrewieństwa«
  • Bliski powinowáctwem/ v. Powinowáty. Kn 35.
  • – Támze kuminy Bliskiey rodziny/ Y zkrewnione wioski. Nákoło stoią Bliskością swoią Własny ogrod Włoski. KochProżnLir 194.
  • Bliski. [...] 2) nah, verwandt. [...] proche, qui touche qu. de bien près, en parlant des parens. T III 57.
Ustabilizowane połączenia wyrazowe

  • bliski krewny;
  • bliski pokrewny:
    • – Niszczą Polskę naszą zbyteczne emulacyje, którymi i bliscy krewni bliskich krewnych swoich rujnują [...] a dla ciągnienia niepotrzebnie zaczętej wspaniałości alegoryi potem i pracowicie od rodziców nabyte dostatki wyciągają marnie. DobraDuchRzecz 78.
    • – Ten Zupełną wszystkich państw possesyą objoł, lubo Maciey miał bliszszego krewnego, Woyciecha Rodzonego brata, a Gubernatora na ten czas Hiszpańskiey niderlandyi. IntrHist 252.
    • – Na stype zaproszonych gosci, wielka frequentia stawiła się, ktorzi się w stołowei izbie nie zmiescili, (a było stołow przigotowanych duzych Pięc) w ddrugiei izbie, a zwłascza naibliszy pokrewni, iako ode mnie uproszeni gospodarze, siedzieli. VorLetSkarb 232.
  • bliskie pokrewieństwo:
    • – [...] wyprawił był król [...] Gałeckiego [...] z oswiadczeniem, że zostawszy Krolem Polskim, nietylko ex nexu vicinitatis, ale zobowiązku pokrewieństwa bardzo bliskiego, iako ofiaruie Szwedowi przyiazń swoię. OtwEDzieje 19-20.
4. »ściśle z kimś związany uczuciami, poglądami; także będący wyrazem takiego związku: serdeczny, miły«
  • – [...] bliższy przecie swoy/ niż cudzy/ zwłaszczá gdy ták/ czásem y lepiey zapłáci/ niż Cudzoziemiec. StarPopr 143.
  • BLiski jest PAn wszystkim ktorzy go wzywáją: wszystkim ktorzy go wzywáją w prawdzie. BG Ps 145, 18.
  • – Ale teraz w Chrystusie JEzusie wy ktorzyście niekiedy byli dálekimi/ stáliście się bliskimi przez krew Chrystusowę. BG Ef 2, 13.
  • – Bądźcie jáko on filozof Aristippus, o ktorym jeden Mąż Uczony świádczy, iż wielką przyjaźń wiodąc z Aeschinem Orátorem, przydáło się mu, że się z nim pogniewał, jáko to często miedzy nabliższymi y naymilszymi Przyjaciołmi bywa. GdacPan 93.
  • – Przypowieść ci iest, ále mądra: z dworem iák z ogniem, nie bądź od niego oddalony/ ále nie bárzo bliski. MłodzKaz IV, 435.
  • – Miłym dziatkom y blizkim przyiaciołom moim w roznych chorobach y cięzkich przypadkach zostaiącym, dodawałem wszelakim staraniem moim pomocy, a naymilszey Matki moiey Oyczyzny nie będę ratował w tak ciezkiey y Srogiey zostaiącey niemocy? SzołHist 12.
Przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa

  • Bliszszy sobie káżdy niż drugiemu. KnAd 26.
5. »o stosunku prawnym«
a) »mający pierwszeństwo dziedziczenia«
  • – Zważywszy, że bliższy jest dziedzicem Kasper pierwszego małżeństwa, bo tylko był jeden syn, aniżeli po wtórnych żonach, tedy nie chcący czynić prawo uszewskie ciężkości duszy nieboszczyka Wawrzyńca pędziwiatra tak ich rozporządziło: co ociec święty pamięci oddał, kożde za swoje trzymaj. ActScabVet 155.
  • – [...] Henryk osmy Elzbietę źle spłodzoną od Krolestwá oddalił, nabliższa bylá Korony Angielskiey Márya, y ták ią tytułował Krol Fráncuski, y pieczętowáłá się nie tylko sz[k]ockim, ále y Angielskim herbem [...] TylkStrom 7.
b) »mający prawo pierwokupu, pierwszeństwo otrzymania prebendy lub dzierżawy«
  • – Jezdził ze mną tenze strij moy X. Opat, y brat starszy na on czas starosta stobnicky (ktorą dzierzawę wtym roku Ociec iemu spuscieł za dobrowolnem ustąpieniem moiem gdy zem ia z wielu miar iei beł bliszszy) więcy zaciągac przijacioł sam P. Podskarbi zakazał beł. OssŻyw 42v.
  • – Przy tymże prawie warują sobie obadwa bracia, Wojciech i Jan Warcholikowie, iż jeżeliby pomieniony Wojciech Wąs te dziedzictwo, które mu oni pod zieloną różdżką oddają, mieli komu inszemu [sprzedać], do tego żadnego prawa nie mającemu jakimkolwiek sposobem do tych dóbr interessującym się, tedy najbliższy do odkupienia pomieniony Wojciech, i Jan Warcholikowie mieliby odkupić. ActScabVet 144.
  • – [...] aiesli by sie Kapłąn trafił z Domu y Rodzaiu Wiecorkow aby bliszy był tey Praebendy, Zapiszem Akt Mieyskich zawarowano, przy ktorym Ogrodzie Nazwanym Sobkowskim Dom Nowy Roku 1681 dla Manssiey Praebendarzow X. Fundator zbudował. KomonDziej 187.
6. »podobny«
  • – Pierwszy [piołyn], który Grekowie Seriphium zowią: A ten iest prawdziwy Piołyn zamorski Dioskoridow, ktory Cyprysowi bárzo iest podobny. Drugi, pospolitemu bliski, lecz liścia bielszego: zapáchu bárzo przykrego: smáku gorzkiego. SyrZiel 358.
  • – Jako miąższy tenor najcięższemu basowi najbliższy, najcięższemu tenorowi najmieższy alt, najcięższemu altowi najmięższy dyszkant. OstrorMyślTur 41.
  • – Bog wszechmogący dał nam byt/ á byt nie táki iáki dał [...] nie rozumny[m] bydlętom. Lecz byt żywy/ rozumny/ Aniołom bliski. BujnDroga 357.
7. »uważny, spostrzegawczy, bystry«
Podhasła

Z BLISKA


w funkcji przysłówka

Formy gramatyczne
Najwcześniejsze poświadczenie:
1623
Znaczenia
»w niewielkiej odległości«
  • BirkNiedz 33.
  • – Ujrzę go/ ále nie teraz: oglądam go/ ále nie z bliská: wynidzie gwiazdá z Jákobá/ y powstánie laská z Jzráelá/ y pobije Książętá Moábskie/ y wytráci wszystkie Syny Setowe. BG Lb 24, 17.
  • MerkPol 87.
  • – Lecz to pewnieysza, ze ia tęn Łep tobie Vtnę, Kasz zaras trumnę robic sobie W tym się Szermierską pod Kogoś szańczuie Sztuką, y rozne sztychy wynayduie, To Kroku umknie, to wnet znowu z bliska, Rapir do Koła pioronowy ciska. OblJasGór 162v.
  • PotFraszBrück II 207.
Ustabilizowane połączenia wyrazowe

  • tak z bliska, jak i z daleka;
  • z daleka i z bliska;
  • z bliska lub z daleka:
  • »ze wszystkich stron; gdziekolwiek; gdziekolwiek; skądkolwiek; ze wszystkich stron; gdziekolwiek; gdziekolwiek; skądkolwiek«

PO BLISKU


w funkcji przysłówka

Formy gramatyczne
Najwcześniejsze poświadczenie:
1639-1643
Znaczenia
»blisko, w pobliżu, w sąsiedztwie«
  • – Nie było w tej mierze [w kwestii znajomości realiów życia w Ingolstadzie] bieglejszych i po blisku mięszkających niemieckich grafów baronów. ŁugowPodr 206.
  • – APTEKA DOMOWA To iest sposoby robienia osobliwszych lekarstw, ktore każdy w domu łatwo sobie zrobić może zwłaszcza gdy Apteki po blisku niemasz. VadeMed 257.