Pobieranie
PL EN
A
B
C
Ć
D
E
F
G
H
I
J
K
L
Ł
M
N
O
Ó
P
R
S
Ś
T
U
V
W
X
Y
Z
Ź
Ż

ADAM

rzecz.
m
W TRAKCIE OPRACOWANIA
Warianty fonetyczne: ADAM, JADAM
Notowanie w słownikach

Notowany w słownikach:
L (XVI – XVIII), SWil, SW

Nienotowany w słownikach:
SStp, SXVI, Kn, T, SJP


Najwcześniejsze poświadczenie: 1623
Formy gramatyczne
lp M. Adam   || Jadam  
D. Adama  
C. Adamowi  
B. Adama  
N. Adamem  
Ms. Adamie  
W. Adamie  
Znaczenia
1. bibl.  nazwa osobowa »pierwszy człowiek stworzony przez Boga, mieszkaniec raju; wizerunek tego człowieka«
  • – [...] Adámowi dano Ray áby go strzegł, y robił w nim. BirkOboz 14.
  • – Abowiem jáko w Adámie wszyscy umieráją/ ták y w CHrystusie wszyscy ożywieni będą. BG 1Kor 15, 22.
  • – Y rzekł Adam/ Toć teraz iest kość z kości mojich/ y ćiáło z ćiáłá mego: dla tegoż będzie názwáná Mężátką/ bo oná z mężá wziętá jest. BG Rdz 2, 23.
  • – Musi tu każdy w tym być twoim [Dębołęckiego] żakiem, Że pierwszy człowiek, Jadam, był Polakiem. WiszDębBar I 591.
  • – Naypierwsze słowo syna, płaczem wyrażone iest: AA, iakoby syn płakał na Oyca Adama, a pierwsze słowo corki płaczem wyrażone iest EE, iakoby corka płakała na Ewę. MłodzKaz II, 58.
  • – Znać, że w nocy, bo w ten czas spał, rzecz mowi sama, Dobył w Raiu niewiasty z boku u Adama, Z tąd, nie Słońce przyczyną, ale Miesiąc kładę, Ze człowiek ma przed bydłem, rozum, mowę, radę. PotPocz 66.
  • – [Misa biała auszpurska] na której Adam z Ewą pod drzewem siedzą. RejKierPoś 78.
  • My to Polacy iedni zdamy się bydź nayprawdziwszemi Adama Synami, że co Polak, to Brat. JabłSkrup 23.
Ustabilizowane połączenia wyrazowe

  • od Adama:
    • – Nie od Noego? niech Herb, kładzie od Adama. Lepszy nowy, komu go Cnota nada sama. PotPocz 51.
    • – Brykamy pyszno i rezolutnie [...] w pretensyjach Bóg wie jak dawne, ledwo nie od Adama układamy zasługi. MałpaCzłow 283.
  • do Adama:
    • – Kiedy bysmy mieli Do Adama samego przodkow naszych szpyrac Od nas wspak poczynaiąc znalezlibysmy tam szewcow krawcow Stelmachow y Garbarzow ba y Co gorszego. OpalKSat 73.
Związki frazeologiczne

  • jabłko Adama:
  • »wypukłość na przedniej stronie szyi«
    • – [...] powierzchownie pokáziue się máluczki págorek álbo goreczká alias ugryzek [...] á to zowie się pospolicie iábłko Adamá. KirchFac 44.
Przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa

  • – Y nam ma być wdzięczne to magnificat, to fiat; było wszytkim Swiętym záwsze/ miánowicie Woyciechowi ś. ktorego słuchamy co dáley śpiewáć będzie. Adámie/ ty Boży kmieciu/ Ty siedzisz u Bogá w wiecu/ Domieść nas swe dzieci/ Gdzie kroluią iuż święci. BirkOboz 14.
2. przen.  »o Chrystusie«
  • – Ale wierzę/ iż miała ná oczách swoich y nowego Adámá/ Chrystusá Páná/ Adámá niebieskiego/ názwánego tákże kmieciem od Proroká [...]. BirkOboz 15.
  • – Tákci też nápisano: Stał się pierwszy człowiek Adam w duszę żywą; ále pośledni Adam w duchá ożywiájącego. BG 1Kor 15, 45.
Ustabilizowane połączenia wyrazowe

  • adam niebieski:
    • – [...] przez Máryą Pánnę naświętszą/ przyszedł Adam on niebieski ná ziemię. BirkOboz 17.
  • adam nowy (sz. zm.):
  • »Jezus Chrystus«
    • – Ieszcze nie puścił się świata ktory ustawicznie trapi pokusami swoimi. Ale wierzę iż miał na oczach swoich y nowego Adama Chrystusa Pana Adama niebieskiego. Adam nowy Chrystus. nazwanego także kmieciem od Proroka: Czemuż to Panie, będziesz iako kmieć na ziemi? BirkOboz 15.
  • wtóry Adam (sz. zm.):
    • – Bo jako z boku Swego otroku Ewa jest wzięta, Tak też z wtórego Adama tego Cerkiew prześwięta. KochChrysTur 102.
    • – Przez łáskę Páná Christusowę, y zásługę śmierći iego, bywamy wyáwieni od grzechu pierworodnégo, á iáko śmierć przez pierwszégo Adámá pánowáłá, ták przez wtórégo żywot, y spráwiedliwość. BW Rz 5 streszcz.
3. przen.  »o człowieku«
  • – Czemu nie ma Adam ziemski przez tęż Maryą/ iako drogę nieiaką z ziemie do nieba wstąpić? BirkOboz 17.
a) »o mężu, małżonku«
  • – Niech Gospodarz będzie Gospodyni Adamem [...] Nie porywaj się do kyia, do kińczuga Mężu [...] zony nie łay, nie besztay. OpalKSat 73.
4. nazwa osobowa »imię męskie«
  • – Oddał [Stanisław Kazanowski] na swe mieisce Brata swego Adama Krolewicowi. OssŻyw 39.
  • Adam Maciei Sakowicz Starosta Osmianski Skarbowego Tribunału Deputat. VorLetSkarb 226.
  • Adam Pawluskowic [...] otrzymał te zasługe. KomonDziej 169.
  • – Tegoż był umnie ImPan Adam Szumski reasumował konferencyą wCzorayszą. SapADiar 166.