Pobieranie
PL EN
A
B
C
Ć
D
E
F
G
H
I
J
K
L
Ł
M
N
O
Ó
P
R
S
Ś
T
U
V
W
X
Y
Z
Ź
Ż

ARKAN

rzecz.
m
W TRAKCIE OPRACOWANIA
Notowanie w słownikach

Notowany w słownikach:
L (XVII-XVIII), SWil, SW, SJP

Nienotowany w słownikach:
SStp, SXVI, Kn, T


Najwcześniejsze poświadczenie: 1667
Formy gramatyczne
lp M. arkan  
D. arkana   || arkanu  
B. arkan  
N. arkanem  
lm M. arkany  
B. arkany  
Ms. arkanach  
Etymologia
tat. arkan
Znaczenia
1. »długi sznur z pętlą na końcu do chwytania na odległość zwierząt lub nieprzyjaciół«
  • – Jednych doganiając, trupem położono, Drugich żywcem do Krymu w arkanach wiedziono. SzlachRokLub 178.
  • – Wziąwszy [Aleksander Morstyn] harcem, na Arkan, zakark Murzę z Krymu Odda Chodkiewiczowi. PotWoj 82.
  • – Rumaki chciwe biegu, arkany mocne targają. LukBarFar(L) 8.
Przenośnie
  • Do żalu, do skruchy, Mocnego trzeba powrozu, arkana.DrużZbiór 198
2. »żelazna obręcz nakładana przestępcom do szyi za karę«
  • ARKAN teraz znaczy karanie Ktore zadaią bankretom y inszym złoczyńcom daiąc im żelazny kołnierz na szyię, y przywięzuiąc ich tak do słupa po ulicach: kuna żelazna. DanKolaDyk I, 257.
3. »przen. więzy, pęta; niewola, jarzmo«
  • – Rzym się dziś ozdobił I niewolnicze wyzuwszy arkany wskrzesił urzędy, prawa, rządy, stany. ChrośKon 7.
  • – Składa Priamowi niewolnicze arkany na rę[ce] obłudna Iuno. MikSil 210v.
  • – Tym niewidomym arkanem [miłości] nie powierzchowna na pozor tylko, ale wnętrzna bez dyssimulacyi słodkie więzy przyimuie wola. DanOstSwada II, 19-20.
  • – Bicz, Arkan, rzuca [miłość] na kark iuż człowieczy. DrużZbiór 365.
4. »rodzaj ozdobnego kołnierza lub naszyjnika noszonego przez kobiety«
  • – ŁANCUCH arkan stare słowo znaczące kołnierz albo łańcuch drogiemi kamieńmi przybrany ktory białogłowy nosili na szyi. DanKolaDyk I, 257.