Pobieranie
PL EN
A
B
C
Ć
D
E
F
G
H
I
J
K
L
Ł
M
N
O
Ó
P
R
S
Ś
T
U
V
W
X
Y
Z
Ź
Ż

AKCYZA

rzecz.
ż
W TRAKCIE OPRACOWANIA
Notowanie w słownikach

Notowany w słownikach:
L (XVIII), SWil, SW, SJP

Nienotowany w słownikach:
SStp, SXVI, Kn, T


Najwcześniejsze poświadczenie: 1658
Formy gramatyczne
lp M. akcyza  
D. akcyzej  
akcyzy  
B. akcyzę  
Ms. akcyzie  
lm D. akcyz  
B. akcyzy  
Etymologia
śr. łac. accisa
Znaczenia
»podatek nakładany na towary, wliczany w ich cenę«
  • A że praesidium krakowskiemu na dalsze miesiące [1658] żadną miarą akcyza, czopowe i inne naznaczone podatki wedle dostatecznego porachowania wystarczyć nie mogą, a ubodzy mieszcznkowie i rzemieślnicy dla ubogich serwisgieltów z Krakowa ustępować muszą, żąda J. K. M. wm., abyście sposób jaki naleźli, którym by się dalej to praesidium sustentować mogło i tak ciężkie serwisgielty z ubogich mieszczanów zniesione beły. AktaKrak II/2 611.
  • Accyzá stałá się płáczem vbstwa, zyskiem niewielu wybieráiących á z szkodą wszystkich dawáiących. FredPrzysł F1.
  • Eodem anno [1673], die 1 Maji sejm się zaczął w Warszawie. Na którym uchwalono pogłówne: od szlachcica po trzy Złote - a senatorowie i księża jako zwyczaj. Podymnego dwanaście. Akcyzéj od złotego groszy dwa: ten, co przedaje – i kupuje. WierzbKon 140.
  • In Julio był sejm walny w Warszawie na którym stanęła accisa od wszelakiego towaru od każdego złotego utargowanego g/2 [2 grosze] oddając na każdy tydzień. MarkZap 41.
  • – Bá mogłoby tyle dwoie/ álbo troie być kwárciánego Woyská/ gdy by Generálne czopowe w ryzę wpráwione: Akcyzá záś dawna od napoiowych/ y pokármowych rzeczy/ przywrocona byłá/ gdyż raczey do Miast y tárgow/ insensibiliter ciężar podatkowy przenieść/ niżeli rem agrariam velut Patrimonium et fundum Reipublicae/ contra maximam wszelkich státistow/ Poborámi do ostátku zniszczyć. FredKon 50.
  • – Panowie Administratorowie cła nowego takze Akcyzy [rationem] Reddant swoich expensow. PasPam 218.
  • – Co u tego ceł, podatkow, zkładek, Akcyz, chlebow, stáciy Bráczá niespráwiedliwego, wárzy się w-garnku? co gotuie się ná stoł? [...] podatki, w-ktorych lud pospolity ukrzywdził. MłodzKaz I, 265.
  • – Kto by rzekł, że Jarosław będą Proszowice, Gdzie nie konie, nie woły, nie safijan kozi, Ale wolne na przedaż szlachta głosy wozi. Ten, żeby milczał, ów mu, żeby gadał, płaci; Diabłaż tak nie mają być kramarze bogaci. We dwoje zarabiając, biorą drudzy fryzy; Czemuż by, pytam, płacić nie mieli akcyzy? PotFrasz1Kuk II 200.
  • – Nie dają, Mości Panie, dziewki za to płatu, Jeszcze im trzeba drogo płacić od warsztatu. Ale nas niepocieszne dochodzą awizy, Jakoby to należeć miało do akcyzy; Jeżeliby poborcy z nami [chcieli] swaru, Pewnie byśmy też swego podniosły towaru. PotFrasz3Kuk II 538.
  • Akcyza od wódki przewoźnej, od beczki a fl. 3 circiter [zł] 120. InwChełm 135.
  • – Generał Cesarski pretendował exempcyi od Akcyzy na to wszytko, czego by generaliter Woyska Cesarskie potrzebowały dla swoiey Substancyi. MerkHist 344.
  • – Monopoliów, cłów, Kontrybucyi, Akcyz, ani żadnych podatków stawić może [król] tylko seym. ŁubHist 147.
Ustabilizowane połączenia wyrazowe

  • akcyza generalna:
    • Akcyzę generalną na samą zapłatę woysku […] postanawiamy [My Sejm]. VolLeg V 71.
  • akcyza kozikowa:
  • »podatek od uboju bydła«
    • – Gdyby kto ważył się z Żydów i rzeźników tutejszych skupować bydło [...] tacy powinni kahałowi łaskiemu do karbony płacić akcyzy kozikowej przez połowę. JewPriv II 15.
  • akcyza powszechnia:
    • Aby akcyza powszechnia a comestibilibus et utensilibus od tych rzeczy, które się u nas rodzą i tu consumuntur, pozwolona była. AktaKrak II/1 706.
Przenośnie
  • Byłoby to z większym twoim dobrem, Pierwej sobie zębami ugryźć jajca z bobrem, Nim ci je, czego blisko miłości w akcyzie, Franca, egzaktor tego podatku, ugryzie. Albo jeśli żal zębów, nożem owałaszyć; Pierwszy poczniesz z balwierzem na jajca rubaszyć.PotFrasz2Kuk II 357-358