Pobieranie
PL EN
A
B
C
Ć
D
E
F
G
H
I
J
K
L
Ł
M
N
O
Ó
P
R
S
Ś
T
U
V
W
X
Y
Z
Ź
Ż

BATALIA

rzecz.
ż
W TRAKCIE OPRACOWANIA
Warianty fonetyczne: BATALIA, BATALLIA, *BATTALIA
Notowanie w słownikach

Notowany w słownikach:
T, L (XVII), SWil, SW, SJP

Nienotowany w słownikach:
SStp, SXVI, Kn


Najwcześniejsze poświadczenie: 1601-1620
Formy gramatyczne
lp M. batalia   || battalia  
D. batalii  
bataliej   || battaliej  
B. batalio  
batalią   || batallią  
batalię  
N. batalią  
Ms. bataliej  
batalii  
lm M. batalie  
D. batalii  
B. batalie  
Ms. bataliach  
Etymologia
wł. battaglia
fr. battaille
Znaczenia
1. »zbrojne starcie wrogich wojsk, bitwa, bój, potyczka; także dzieło przedstawiające scenę bitewną«
  • – Ta Batalia była pod Kłuszynem. MasDiar 45.
  • – Prezęntowałes się w bataliach o iak to straszne rzeczy [na] chłopa Slepego w Szyku zogolonemi wąsami Szeroką Fioletową Sutanną. Szkapę y zogonem okrywaiącego. PasPam 192v.
  • – Lubomirski [...] Sam w srzodku Battaliey męznie się postawił Z dwonastą Falkonetow dwonastofuntowych. DrobOpow 114.
  • – Obicia.[...] Obicia szpalerowego przedniego, mieyscami ze złotem na którym batalie [...] sztuk ośm. InwWilan 56.
  • – Na batalii pod Kryczborkiem przeciw Moskwie i Litwie byłem. ZawiszaPam 27.
  • – Krol Szwedzki po wygraney Batalii przysłał do Rzptey z Kontestacyą i roznemi Publicznemi skryptami głosił, że iest Protektorem nie Nieprzyiacielem Rzptey. OtwFDzieje 69.
  • – Wojewoda kijowski już w nocy wrócił się do namiotów swoich, nie wiedząc, że batalia do końca przegrana. OtwFDziejeCzech 106.
  • – Pierwsza Batalia Zaszła pod Granson w Helwecyi albo Ziemi Szwaycarskiey R. 1476 Gdzie karol wszytkie Bogactwa Swoje Stracił. IntrHist 199.
  • – Powtorzywszy batalio z niewielo swojch zabity iest pod Warną [Władysław III Warneńczyk]. MikSil 253.
  • – DĄBROWA [...] Z tych był Tomasz Dąbrowa Rotmistrz dwoch set Usaryi pod Weisteinem 1604, gdzie Litwa wygrała batalią. NiesKor II 133.
  • – Taż nauka [taktyka] podáie sposob szykowania woyska do batálii. BystrzInfTak L2.
  • – Krzykiem się niezmiernym animuią do batalii [Tatarzy]. ChmielAteny II 449.
  • – Kopersztychy: [...] Batalia cara moskiewskiego pod Półtawą ze Szwedami, w blejtramkach, sub No 52. ZamLaszGęb 45.
  • – Wygrał 47. Batalii znacznych, pomnieyszych niezliczoną moc [Bolesław Krzywousty]. ŁubHist 21.
Ustabilizowane połączenia wyrazowe

  • formalna batalia (sz. zm.):
    • – Woysko Saskie Krola Imci Polskiego Augusta, ź Woyskiem Szwedzkiem pod Kijami wWoiewodztwie Sendomirskim, zszedłszy się Batalią formalną dali sobie Woyska. DrobTuszInf 63.
    • – Około Szopy stoiąc ledwie do formalney batalii między wojewodztwami nie przyszło, i zabito tam Szlachcica Wojewodztwa Sieradzkiego. OtwFDzieje 5.
  • generalna batalia (sz. zm.):
    • – Chciał [Szwed] dac naszym generalną batalią ale nasi tego niesłuchali, tylko go Podiazdami szarpali. HistBun 39.
    • – 5 Augusti batalią genaralną pod Kryczborkiem w Kurlandyi wygraliśmy nad Moskwą i Litwą. ZawiszaPam 120.
  • batalia lądowa:
  • wodna batalia:
    • – Chcąc daley rosprzestrzenić granice krolestwa z Sywardem Danij Krolem wodną zwiodł batalią [Wisimir, syn Lecha]. MikSil 233v.
  • bić batalię:
    • – Że się jednak zanosiło, żeśmy mieli bić batalię, zatrzymałem się, prosząc przecię zaraz po potrzebie o permisję. SobJListy 132.
  • dać batalią (komuś):
    • – 21 Maii jp. hetman podjazdem z wyborem ludu 3000 chodził na samego generała Golcza, któremu dał batalią pod Nakwaszą w 5000 jazdy będącemu. ZawiszaPam 145.
    • – Tegoż czasu pod Warszawą na początku téj rady generał Niroth dał batalią sasom i polakom, [...], była ta batalia między Wolą a Warszawą. ZawiszaPam 234.
    • – Zastąpił mu [Conradinusowi] Woyskiem Karol y dawszy sobie batalią [...] niemieckie Woysko zbił. HistŚwież 123.
    • – Gdy Piotr Aragonski Karola wyzwał na poiedynek y on do Burdigali Na Mieysce od Piotra naznaczone iechał Syn Karola tym czasem takze Karol Xiąze Saternitańskie nad Wolą Oycowską dał Batalyią na Wodzie okrętami. HistŚwież 33.
    • – Król August [...] ociągał się jeszcze niechcąc dać batalii. OtwFDziejeCzech 105.
  • batalią wydać komuś:
    • – Pudicus [...] zebrał Woysko i batalią wydał Jadzwingom, których wcale zniósł. ŁubHist 33.
  • zwieść batalią z kimś:
    • – Chcąc daley rosprzestrzenić granice krolestwa z Sywardem Danij Krolem wodną zwiodł batalią [Wisimir, syn Lecha]. MikSil 233v.
Przenośnie
  • Ta, [Matka Boska] ktora słowo zrodziła przedwieczne, Ktora jest straszna, jako batalia Pogańskim ufcom, niech od was odbija [szwanki].TrembWierszeWir II 280
2. wojsk.  »wojskowa jednostka taktyczna piechoty, batalion, albo wojsko w ogóle; rodzaj szyku wojskowego«
  • – Wracam się dodalszego procederu Woyska Kturesię zagoniły Iak wsiedli rozerwawszy namoskwe aotym niewiemy Isz Mosk[wa] nabataliią naszą wsiadła taksię dywizyi Ie[g]oMsi Pana Sapiehy niepofortuniło. PoczOdlPam 23.
  • – Poszło Woysko nasze pod Nieprzyiaciela Niemiecka Batalia za nimi w trop. PasPam 265v.
  • – Sam tedy rozsądek kazał mieć podział wojska, które w piechocie batallonami, w kawaleryjej skwadronami nauka wojenna nazwała, a te we trzy linije albo filary, to jest awangardyją, batalliją i rezerwę zwyczajnie dzielą się. LubSArtDąb 13.
  • – Drudzy [mają to sobie za maksymę] zaś średnią [filatę wojska], to jest batalliją jako najmocniej ubezpieczyć. LubSArtDąb 14.
  • – Iuz się nas Szwedzi Spodziwali, gdzie wyszło Szwedow zkrakowa na błonie pod gorę nazwaną rękawkę kilka Tysięcy tak piechot iako y Raytaryey zHarmatami y Sztukami Woiennemi zgoła z całą Batalią wyszli y formalne dali Pole. DrobTuszInf 7.
Ustabilizowane połączenia wyrazowe

  • ognista batalia:
    • – Jako nieśmiertelnej chwały godne te pułki, bo długo impet szwedzki z wielką szkodą wytrzymywały, a potem kiedy już zewsząd ognistą szwedzką ogarnieni zostali batalią, radzi nieradzi tył ku Wieprzowi podać musieli. JemPam 175.
  • batalia piechotna:
    • – Drągami i spisami nakoło każda batalija piechotna opasała się szeregami zwyczajnymi w przód pikiniera postawiwszy, dość wytrzymywali z ogniem natarcie naszych bezpieczni od rozerwania. ŁośPam 101.
  • Śrzednia batalia:
    • – Filata. [...]. corps, partie de l’ armée. § woysko dzieli się na trzy filaty albo linie. [...] śrzednia filata albo batalia. [...]. corps de bataille. T III 339.
  • zwykła batalia:
    • – Gdy Woyska staną w zwykłej bataliiey Ia niewygodzę swoiey fantazyiey Więc cięszko westchnąc y zapłakac cale, Na cię wspomniawszy moy Dereszu VALE. PasPam 51.
  • iść batalią (sz. zm.):
    • – Czambułów jeszcze żadnych nie rozpuszczali, tylko idą bataliją. Owa zgoła coś dziwnego ten nieprzyjaciel intendit. ZałRelSar 369.
    • – Po dwie mili na dzień bataliją szli [Tatarzy]. ZałRelSar 372.
  • w batalii stać:
    • – Działo Pułkartonie wzieli [żołnierze moskiewscy] zaniesprawą Naszych wbataliy Iazdy stoiącey. PoczOdlPam 23.
  • stanąć w bataliej:
    • – Gdy Woyska staną w zwykłey bataliiey Ia niewygodzę swoiey fantazyiey. PasPam 51.
  • bataliją ustępować:
    • – Szeremet długo z Woyskiem Swoim od Lubara Batalią ustępuiąc, na koniec okopac się musieli pod Czudnowem. DrobTuszInf 9.
  • nastąpić batalią na co:
    • – Tandem gdy już nobilitas uprzykrzyła sobie incommoda zimy, okrzyknąwszy pryncypałów, aby albo się zgodzili, albo nastąpili batalią na wojsko w. księstwa litewskiego. ZawiszaPam 201.
Przenośnie
  • BATTALIJA ALBO SZYK WOJSKA PRZECIW LUBOMIRSKIEMU, MARSZAŁKOWI KORONNEMU [tytuł wiersza].BatRokLub 115
  • Rusznę ksiegi wielkie y malę [...] 1 O Meluzynię, 1 Bataliie muzyczne. [tytuł książki?]SzumInw 72-74
Odsyłacze