ESJP XVII i XVIII wieku

1. »pozbawiony zawartości, pusty«

Aczći niektorzy Włoscy Káwálkátorowie rozkázuią/ áby dwánaście godzin wolno chodził/ á to ná czczo (rozumieiąc sperma być doskonálsze nie iádłszy.) Lecz zda mi się iż nie czytáli tego [...]: Bez iedłá y trunku mdła miłość: bo więc táká robotá iákoż y káżda ze czczym brzuchem bárzo wątła [...]. DorHip I Cjvv.
Jedzmyż już teraz, a gdy obrusy zejmą, znowu się język nasz ruszy, bo głód nie rad się zabawi uchem i czczy brzuch (dawno mówią tak) głuchem. MiasKZbiór 188.
War auch viel Volcks in der Kirchen? [...] Die Stule waren sehr ledig. A było też ludźi dosyć w Kośćiele? [...] Ławki były bárzo cżcże. VolcDial 26r.
Tak się obchodzi z nimi/ jako z skurzanemi flaszami: pełne wiesza/ a tszcże pod ławę rzuca. BudnyBPow 37.
Koń wymorzony w drogę/ Chárt ochromiony w pole/ Czcży mieszek do tárgu. Wszyscy nie wiele spráwią. ŻabPol A4v.
Pisarz wiele kartek czczych ma także nagotować [...] na których nic ni ma być pisano. AquaPrax 467.
A porwawszy go/ wrzućili go w studnią/ ktora studnia była czcza y nie było w niey wody. BG I Mojż. XVII, 24.
Czczy/ próżny/ Vacuus lectus, [...] Vacuum praedium, [...] Inanis nauis, vas, [...] Cassum et et (sic) inane granum, [...] Cassa nux, [...] Vanus, [...]. Czczym czynię/ Exinanio, [...] Exinaniri sale oua creduntur [...], v. Wypróżniam. Czczym śię stáię/ Vacefio [...]. Kn 98.
Czczy/ aliter, v. Dęty [...]. Kn 98.
Kółko czcze wewnątrz/ iáko cyrklem nápisáne/ ábo obręcz/ etc. [...] circulus paruus. krążék/ krąg máły. v. Koło 1. [...] Koło/ figurá okrągła czcza wé wnątrz. Circulus, [...] duae formae praestantes sunt, etc. ex planis circulus. Orbis, [...] Stellae circulos et orbes conficiunt. [...] Circus est omnis ambitus, vel gyrus [...]. Kn 291.
Strąk czczy/ strączyná/ łuská strąkowa. [...] Siliquae caulesq́ue (fabarum) gratissimi sunt pabulo pecori, videlicet excussis fabis, et vacuae [...]. Kn 1072.
Ale Pháeton/ ná ten woz był ćiężár máły/ Ktorego y słoneczne konie nie poznáły [...] Ták z niezwykłym ćiężarem prozne wyprawuie Skoki woz/ y podobny czczemu podlátuie. OvOtwWPrzem 61.
Wzruszona tedy memi/ Bogini/ prośbámi/ Porwawszy iednę/ między gęstemi chmurámi/ Wrzuciłá ná mię. [...] Rzeká/ wszędźie swym bystrym upátruiąc okiem/ Niewiadoma/ około czczych chmur ná mię godzi/ Y dwá kroć/ gdźiem ia była/ to mieysce obchodźi: Y dwá kroć/ Aretuzo/ Aretuzo/ woła. OvOtwWPrzem 210.
A iuż też był y Hektor/ z bráćią swą rodzoną odpráwił pogrzebowy akt/ grobowi czczemu/ napis tylko Ezakow/ z wierzchu noszącemu. OvOtwWPrzem 468.
Scylla [...] Maca po vdách/ nogách/ y goleniách mięsá/ Lecz go iuż/ na tych częściách/ nie było y kęsá: Tylko pászczeki/ ná kształt Cerberskich/ otwárte/ Osiádły bowiem one/ pśie gęby záżarte: Y źwierzętá/ grzbietámi przyrosłe do czczego Loná/ y do żywotá wzgore wypiętego. OvOtwWPrzem 556.
Obok tego meczetu drugi mniejszy, blisko, jakoby kaplica wielka, w którym groby są, a na wierschu czcze trunny kosztownemi aksamitami nakryte [...]. MiasWLeg 69.
Czczy. Vacuus, inanis et cassus, vanus. Tusćiás. Czczym czynię. Exinanio. (is ire.) Iztusśīnu. SzyrDict 40.
Vannus proznÿ/ czczÿ. SłowPolŁac 139.
[...] oborę, która do szczętu zgorzała i gumno ze wszystkim zbożem i cokolwiek jeno było, czcza stodoła została. ChrapDiar I 212.
Tam przeciwko zdaniu memu ruszył się z okopu graf Waldek w ten czas, kiedy już Orda następowała, która o tym nie myśliła nas atakować, ale skoro nasz tabor z obozu wychodzący obaczyła, rzuciła się na nasz okop i czczy opanowała. RadziwBAut 163.
I tam widzieli [...] rzeczy [...] po robotnym Janie [...] pozostałe. To jest woły 4 robotne, para krów, para koni, pług [...], radło [...], brony 2, kapusty sądek i drugi sąd czczy, [...] grochu wiertel jeden. InwKal I 120.
Jako czcza beczka dzwoni, krowa, która ryczy, mało doi. PotSielKuk I 122.
Aehr ist leer / Kłoss cżcży. ErnHand 36.
Hohl ist der Stab inwendig, cżcża wewnątrz tá Laská. ErnHand 511.
Hol czczy. KellGram 56.
Chmury białe są czcze, iż więcey waporow suchych w sobie zamykáią á niżeli chumorow y exchalacyi. Dla czego wyżyi nad inne po powietrzu się unoszą. BystrzInfElem T4v.
Cżcży, proźny, ledig. BierSłowa 15.
Iż w tym przyidą poddani chłopkowie z suppliką vkrzywdzeni od iednego potężnieyszego ná siebie; do ktorego z płáczem wołali o miłosierdzie prosząc y żebrząc/ y pokazuiąc supplikę zdáleka/ ktorą on w iedney ręce wytrzymawszy/ á drugą tszczą/ kazał y tych wypchnąć; á czeladzi dobrze się dostało po grzbiecie/ że tego nie postrzegli/ dopuszczáiąc im przystępu. BanHist 25.

Ustabilizowane połączenia wyrazowe

anat. kiszka czcza:

Kiszka czcza/ [...] Intestinum ieiunum , [...] secundum in ordine, sic dictum, quia parum in eo humoris est , [...] duodeno contiguum est, sed obliquum [...]. Kn 276.
Jelita lubo są ciągłe y nieprzerwane iednakże się dzielą na széściorakie, ktore są kiszka álbo ielito cienkie, kiszka, kolkowa gdzie kolka choroba bywa miąszsza tłusta, kiszka czcza, słabizna, kiszka kątna albo kątne ielito, y kiszka ostatnia dolna odbytowa albo stolcowa, pierwsze trzy názywaią kiszeczki drobne, á drugie trzy ielita álbo kiszki miąższe, wszystkie iednym słowem zowią po polsku Trzewa wnętrzności, á drobne zowiemy flaki. DanKolaDyk II 169.
Le gros boyau, le boyau culier. [...] Jejunum intestinum, i, n. [...] Kiszka czcza, kątna, ostatnia, dolna, odbytowa. DanKolaDyk I 225.

bot. mak czczy:

PAVOT sauvage. Papaver erraticum, n. [...] MAK polny dziki czczy. DanKolaDyk II 338.

bot. kokornak czczy:

Kokorycz więtsza/ kokorzyk/ [...] Kokornak czczy. Fumaria, [...] Capnos, [...] Fumaria bulbosa, [...] Capnos Chelidonias, [...] Pes gallinaceus, idem quod Capnos [...] Radix concaua [...]. Kn 286.

Przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa

Bogátego nié vczyni Ccze sércé/ choć pełno w skrzyni. KnAd 33.

a) »pozbawiony pokarmu, głodny«

Czczy/ aliter, v. [...] Ná czczo. Kn 98.
Ná czczo przyszédł/ Ieiunus in scenam venit, [...] Ieiunus et abstemius, [...] Impransus [...] Czczy/ łáknący [...]. Kn 441.
Ungessen trzezwy/ ćcźo/ ćcźy jejunus. KusWeg M4v.
Czemu choc komu dym z tabaki z stąpi do zołądká táki czczy? Dymu nikt nie ie choćby do żołądka zapadł, bo ktorzy mięszkáią wdymnych izbách nigdyby czcemi niebyli y komunikować by nie mogli, bo się tacy wprzod dymu napełnią. TylkRoz 230.
Nüchtern czczy. KellGram 57.
czczy/ na czczo nüchtern. KellGram 232.

Ustabilizowane połączenia wyrazowe

czcza ślina:

Ná martwą kostkę. [...] Jesli też palić nie będźiesz chćiał/ ogol śierść ná kostce co naylepiey: weźmi płotno surowe/ trzy onym tę martwą kostkę/ áż się dobrze záczerwienieie/ przyłożże ná to mieysce zárázem Gorczyce tártey ze czczymi ślinámi/ rozmázawszy hrubo ná chustce/ czyniąc to do trzech dni/ żeby przegryzło áż do świeżego mięsá [...]. DorHip II O4r-O4v.
Oto bábká/ bądź ćiotká/ wierząc w zabobony/ Z kolebki wźięłá dźiećię/ czoło/ i zmoczony Wierzch ustek/ srzednim pálcem/ y czczemi ślinámi Wprzód czáruie/ máiąca moc nad urokami. PersiusSłonWiersz 6.
A na cóż w kącie zazdrość czcze połyka ślinki? Wszytkim droga otwarta i gościniec bity, Nie wszyscy jedne mają sławy apetyty [...]. PotSielKuk I 111.
Ná Liszáie. Ktore się zowią Impetiginos, śliną czczą náćieray ie. Item. Wodká złotnicza zielona, ostrożnie nią náćieray, bo gryźie, lepiey zmięszáć wprzod ná poł z wodą prostą. CompMed 86.

Przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa

Lépsza rozmowá/ gdy nié czcza glowá. Est melior pleno ventre consultatio. [...] γαστρὸς ἀπὸ πλείης βουλὴ καὶ μῆτις ἀμείνων. Consultatio tum melior cum expleueris aluum. [...] Consilium melius capietur ventre repleto. KnAd 447.

2. przen. »pozbawiony wartości, funkcji, treści, bezwartościowy, powierzchowny«

O cżym ponieważ iáśnie wiedzieć się dáie/ że tu Błogosłáwionym onym Oycom/ nie o imię gołe/ álbo názwisko tszcże/ ále o władzą zwierzchnośći/ y iedynoctwá/ álbo oddźiału/ idźie [...]. SmotLam 57.
[...] nieprzyjaciel [...] i tam i sam wojska J. K. Mości powłaczać może, choćby tylko czcze żagle ostentował. RadziwKSprawy 483.
Niechajże będą i cali, i zdrowi, Trudno ich przecie tak bardzo kapłonić. [...] Lepiej, że cały pójdzie w procesyi Ksiądz [...], Niż żeby, mając czczy galas na szyi, Wstyd przed białą płcią nosił zawsze w oczach [...]. MałpaCzłow 236.
[...] ci co nadprzyrodzonych rzeczy naukę subtelną i duchowną przekładali nad naukę czczą rozsądzania, a uroienia powabne nad błędy rozumne; ci nakoniec, w których umysły, dziwaczne nawet wyobrażenia doskonałości, porządku, i piękności, słodko i głęboko wpaiały się; nie zaniechali przenieść filozofii Platona. ThomZdanie 70.

Związki frazeologiczne

czczy śmiech:

Filon, ow moy Przyiaciel, ow moy doświadczony Raź mię pytał strwożony? Czego tak smutny chodzisz? y za iaką stratą Nudzisz? Jam westchnął nato. Nie Jesz (:mowił:) nie sypiasz? Ey czynie Justyna Tego smutku przyczyna? Płakać potrzeba było; ia czczym śmiechem zbyłem Przyiaciela zdradziłem. KarpińFZabawki 9.

czcze słowa:

Słowá czcze/ płonne/ prozne. Słowká piękne/ iédwábne/ á dáley nic. Verba sine penu et pecunia. [...] Prozna mowá/ gdy nié brzmią słowá. οὔτε βαλανείου οὔτε λόγου μὴ καθαίροντος ὄφελός ἐστι. KnAd 1051.
Bo ieżeliby się chciał podnieść wspaniałością wyrazow swoich, zawszeby ie pomięszać musiał, z zwyczayną sobie pogardą powszechną ludzi, i z tą nieprzebłaganą nienawiścią, do iakiey tylko okrutne serca skłaniać się mogą; ieżeliby do politowania poruszyć chciał, on by to tylko czczemi wyraził słowami, do czego i serce należeć miało [...]. KarpińFWymowa 20.

a) »pozbawiony czegoś, nie posiadający czegoś«

Ale kiedy go lata ujźrzą mężem, nie tylko żołnierz znidzie z pól z orężem, ale i żeglarz, i ciosane łodzi towarów czcze, bo grunt je każdy spłodzi. MiasKZbiór 61.
Skąd to znać/ że ci którzy wiarę mają/ a źle się sprawują abo od niej odstępują/ barziej karani będą/ niż ci którzy jej tszczymi są/ a tszczymi ztej miary/ że abo okazjej i powodu do niej nie mieli/ aboli jej niezrozumieli w pewnych rzeczach/ jak potrzeba. Bowiem o ludziach którzy są bez takiej wiary/ tu mowa jest. GizAntap 21.
Czczy/ próżny/ [...] Inanis prudentiae: inanis aliqua re vtili, [...]. Kn 98.
Trzecia, Podobniejsza Żydom Bogoubijcom z swoją Paschą Błądzić (którzy po zamordowaniu Mesjasza łaski Bożej tszczymi / i znauk obnażonemi zostali). A niżeli dobrym Chrześcijanom i Katolikom. SakKKal D.
Ale czegoz się zábawiam z Historyą cudzych i dálekich kráiow, i niemi kopii slawę ozdabiam? nie czcze i prożne są kráie Polskie od tákiey sławy, bo swoiemi Husarzámi i kopiynikámi, ktorych czasem gárść ieno mieli, wielkie woysko nieprzyiaćielskie zruinowáli [...]. KampChwał 30.

b) »pozbawiony spodziewanej nagrody, korzyści lub zdobyczy, pozostający z pustymi rękami«

W ten czas wywyzszyło się Królestwo Nabogdonozorowe, y serce iego wyniosło się, y posłał do wszystkich ktorzy mięszkali w Cyliciey y Damasku y Libanie etc. Ktorzy wszyscy iednomyślnie sprzeczyli, y odesłali ich czczych (to iest bez podarkow ábo hołdow po ktore beli wypráwieni) y beze cći odrzucili. DembWyw 102-103.
W łáźni się nie myć, nie mieć paćierzá na pieczy w kosćiele, z tárgu przyść czczem, barzo to niegrzeczy. ŻabFor B4v.
Ztrąćił z Stolice pysznego/ Mocarźa hárdomownego/ á te záś wywyższyć racżył/ w ktorych ćiche Serce bacżył. Łáknące násyćił swymi/ Dobry nieprźepłáconymi/ á Bogacże cżcże odpráwił/ ni im Skárbow swych objáwił. KancPol 32.

3. »niewydający plonu lub potomstwa, niepłodny, nieurodzajny, jałowy«

Czczy/ próżny [...] Vanae auenae, Obinane ouum [...]. Kn 98.
Buynorodna źiemiá ktora pod czás następujący Wiosny wspaniałymi drzewámi/ y źielonymi pokrywa się łąkámi [...] przez ćiężką suszą abo iednodźienną grádowiznę/ staje się czczą y niepłodną. KowalFWŁab A3v-A4r.
J dla tegoć to Moyżesz nápisał o ziemi, iż dnia pierwszego stworzenia światá, "bylá czcza", to iest nieurodzayna. "J prożna": to iest żadnego obywatela, mieszkáńca nie maiąca. Czego o Niebie Empyreyskim nie napisał. Bo to, iáko tłomaczy B. Beda: "przy pierwszym swoim stworzeniu, zaraz obywatelami, to iest orszakami Aniołow nápełnione iest". BystrzInfCosm B.
[...] ta przynajmniej prawda wzięta u wszystkich, że ludność zawsze jest zrżudłem bogactw; że im więcej jest rąk, użytych, mniej się pokaże ziemie tszczej, i prac zaniechanych; im więcej mieszkańców, tym lepiej majentności są sprawowane, i im porządniejszy podział w biegu rzeczy będzie, i ręka rękę wspierać, mniej niedostatnich pokażą się w Narodzie. MowaNiesz 48.

Ustabilizowane połączenia wyrazowe

zool. jajo czcze:

Jaje czcze / Ouum hypenemium, [...] Ouum irritum, ouum Zephyrium, quod Zephyro flante generatur, [...] Subuentaneum ouum, [...] quod femina sine mare parit, quasi ex vento conceptum. Talia autem sunt sterilia, humida magis, et minora caeteris, saporisq́; iniucundi [...] et fluitant in aqua, [...] aliqui haec vrina vocant, quos reprehendit Isidorus. v. Jaje zalęgłe. Kn 229.
OEÜF qui n’a point de germe. Ovum sterile, irritum, hypenemicum. [...] JAIE czcze puste z ktorego się nic niewylęże. DanKolaDyk II 309.

a) przen. »pozbawiony zamierzonego skutku, daremny, bezowocny«

Wierzę, przyznawasz teraz, że człek póki żywy, Nie może być nazwany prawdziwie szczęśliwy, Póki obrotne szczęście rzuca nim jak piłą I póki nań przygody biją wszytką siłą, Póki giną jak wodne bańki czcze nadzieje, A zaczęte imprezy lada wiatr rozwieje, Póki się wszytko mieni fałszywym pozorem, Że trudno zgadnąć, którym lepiejby iść torem. TrembWierszeWir II 260.

4. przen. »pozbawiony rozumu, bezmyślny, głupi«

Mniemam, że mnie każdy z was pięknie podziękuie i nád zwycżay cżczych Pánow hálerzem dáruie. PosWoł 11.
[...] cżce Pánny/ frántowskie niewiásty [...]. PosWoł 21.
[...] cżcemi Połokámi [...] PosWoł 30.
Kiedy owo kto iáwnym máchnieniem vderzy [...] vmyślnie we czczą głowę ćielęćiá ssącego. OvOtwWPrzem 87.
A no ona mizerna smiec ludzka, co z razu/ Budowali Kosary po grzbiecie Kaukazu/ Vbogich Skotopasow, zgraia czcza y nikła/ Dzikim tylko Niedźwiedziom y Wilkom nawykła/ Z Pastucha zboyca: Zołnierz, zezboyce, o cuda/ Tali swiat miała kiedy schołdować Paskuda. PotWoj 8.
Bo gdy kto nic nie ma, czczy, już to głupi, Vacuus est, fatuus est. MłodzKaz 308 I.

5. prawn. »wolny, nieobciążony, możliwy do objęcia w posiadanie«

Ponieważ niegodna jest rzecz aby Król ziemski w tym kraju władzą swą miał, gdzie Chrześcijańskiej wiary głowa i Kapłańskie Księstwo, od niebieskiego Króla jest postanowione. Znamienicie siebie tej sentencjej Konstantyn początkiem być powiada. Abowiem za wieku jego/ to jest/ dwiemasty przed Justynianem lat/ potrzeba było tszczej dzierżawy podania/ aby się zupełnie w potomkach Konstantynowych wykonała danina ale to być nie mogło. Naprzód jeśliż Konstantyn tszczą tej krainy dzierżawę Sylwestrowi podał/ nie mógł potym tejże w Testamencie swoim Synowi swemu Konstantjuszowi legować. SmotLam 66.

Informacja o "ciasteczkach" i przetwarzaniu danych osobowych

CZCZY

Jak cytować artykuł hasłowy

lp	M.	m	czczy
		ż	czcza
		n	czcze
	D.	m	czczego
		ż	czczej
	B.	ż	czczą
lm	B.	nmos	czcze
	N.		czczymi