Pobieranie
PL EN
A
B
C
Ć
D
E
F
G
H
I
J
K
L
Ł
M
N
O
Ó
P
R
S
Ś
T
U
V
W
X
Y
Z
Ź
Ż
SolArch 1690 oryginał
Architekt Polski: to iest Nauka Ulzenia Wszelkich Cięzarow: Używánia potrzebnych Máchin, źiemnych y wodnych: Stáwiánia ozdobnych Kośćiołow máłym kosztem: O proporcyi rzeczy wysoko stoiących: O wschodách y pawimentách [...].

http://www.dbc.wroc.pl/dlibra/docmetadata?id=oai:www.dbc.wroc.pl:1724&from=http://fbc.pionier.net.pl
https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/doccontent?id=353822
Odnotowano 273 cytatów z tego źródła
– Wiedziawszy záś liczbę kombinácyi álbo słow, ktore liter 6. na piąciu kołkach kłoteczki máią. Wypisz te kombinácye w ten sposob, iákiego iest wizerunkiem Tablica poprzedzająca, w ktorey obrotne litery kłoteczki, ták stojące: abcdf iesus gklnq [...] podáią słow 216. poczynáiących się od ab. SolArch 115-116.
patrz: A
– Powietrze obraca się w wodę, y wodá w powietrze. Pierwszey odmiany doznawamy w oknách się pocących; drugiey w álembikách páruiących, z ktorych tylko párá miasto wodki wychodzi. SolArch 137.
– Robią takie knoty z kamieniá nazwánego Asbest, ktory się da prząść y kręcić ná nici. SolArch 189.
– Ktory Alchimista znaydzie táką wodkę, ktoraby tylko dwá rázy álbo tyleż ciężáłá rościągniona w gorę w rurze, ile zebrana w naczyniu szerokim niskim. SolArch 137.
– SPorządz rurę miedzianą, iakiey chcesz wielkości obwinioną około walca BC angułem mnieyszym od połkrzyżowego. SolArch 151.
patrz: ANGUŁ
– Konie iako u dyszla krocey uwiążesz, tak im lzey będzie robić. A im dłużey, tym koniom ciezey dla tego, że angułem ostrzeyszym, koniec dyszla ku wałowi ciągną SolArch 85.
patrz: ANGUŁ
– Miasto ważki GP, możesz zażyć stopy, iáka iest B, w figurze poprzedzáiącey, ktora stopá iest przypráwiona do rękoieści GF, ná krzyżowy ánguł. SolArch 148.
patrz: ANGUŁ
– Gwint powinien iść angułem mnieyszym od 45 gradusow; ieżeli wálec stoi nachylony na tyleż gradusow: Ponieważby gwinty staneły horizontálnie. SolArch 153.
patrz: ANGUŁ
– Miasto antaby przy szrobie, może bydź łopatka prosta żelazna. SolArch 100.
– Szrobá FES, z iedney sztuki żelázá, dźieli się ná trzy części: ná Antabkę S, ná gwinty między S, y E, y ná wrzećiono po ktorym wálec HGF, obraca się. Antabka S, iest potrzebna; aby biorąc ią meląncy w rękę słusznie, walec GF cieśniey mogł trzymac w dziurze T. SolArch 99.
– Desczułká álbo zásuwká CBD, ma mieć przybitą máciczkę Slosarską E dla szroby FES, z ántabką S, dla snádnego szrobowániá. SolArch 99.
– Wszytkie [instrumenty] krom drąga pierwszego ulżywaiącego prostego, znacznie sił uymuią, tym więcey, im ciężary są większe applikowane do Machin. SolArch 13.
patrz: APLIKOWANY
– Sądziłem zá rzec nie słuszną, áby ięzyk Polski nie miał tey náuki, ktorą się insze ięzyki, [język] Arábski, Grecki, Łácinski, Hiszpánski, Włoski, Fráncuski, Niemiecki, Angielski zdobią. SolArch 3 nlb.
– Zaczym obracaiący kołem N. Cewy Q, nábywa siły za sześciu: według Párágrafu 9. Nauki 3. Zábáwy I. Architektá. SolArch I, 102.
patrz: ARCHITEKT
– Koniec księgi pierwszej, Architektá. SolArch I, 199.
patrz: ARCHITEKT
– Będziesz miał wagę doskonalszą, y wyśmienitą do ważenia spadu wody, nad insze ktorych oko Geometrow używa, Iakie są Planimetra, Astrolabia, Kwadranse, Kwadraty, Pantometra , y tym podobne. SolArch 139.
– Indeksy zegarowe miewają różne biegi. Jedne dni miesiąca każdego pokazują [...] insze astrolabia obracają, które jedną cząsteczką ze 360 opaźniają od godzinnego indeksa na każdy dzień. SolArch 241.
– Kloc dębowy K Bábą zowią Cieśle, gruby y długi ná połtorá łokciá. SolArch 17.
patrz: BABA
– Niech Młynarz álbo Rurmistrz osádzi ná pecce V, pod baleczką QZR, wał stoiący VZ, z cewámi D. SolArch 162.
patrz: BALECZKA
– Wał z cewámi B, y z kołem C, osádzi nád dyszlámi, áby konie mogły chodzić pod tą bálką, ná ktorey stać będzie koło C z cewami B. SolArch 86.
– Iákim sposobem srogie kámięnie y báłwany soli, nie tylko z mieyscá ná mieysce bliskie przestáwiáią; ále y ná wozy po legárách przemyślni Furmáni sámowtor zwykli wprowadzáć. SolArch 18.
patrz: BAŁWAN
– Wezmiy naprzod banię śklaną [...] okrągłą, z denkiem u spodu [...] y náliey w nię wody klárowney. Potym w tekturze cienkiey wyrzniy opáczne litery, iako widzisz nád G, y przylep woskiem do bánie z tyłu. Toż przystaw świecę zápaloną, nie dáleko bánie odwroconey literámi od świece, y vmiarkowáney ná prostey linii od teyże świece do tablice BCDE, obaczysz też litery ná niey, ktoreś przylepił do bánie. SolArch 189.
patrz: BANIA, BANIA, BANIJA
– Gdy południową liniią naznáczysz na desce, a po niey przeciągniesz nitkę w siárce zmoczoną, y banię z wodą postáwisz na przyzwoitey wysokości, będziesz miał siarki zapał od słońca przez wodę, w samo południe. SolArch 192.
patrz: BANIA, BANIA, BANIJA
– Bywa nie máła trudność w nálewániu likworu iákiego albo oleyku, przez ciásną dziureczkę, w ktorą się leiek zmieścić nie może blaszány, ani papierowy. Abyś iey vszedł, rozegrzy dobrze banieczkę tákową [...] y zátop ią w likworze: á gdy ostygnie powietrze, mnieyszego mieysca potrzebuiące, pociągnie we wnątrz likwor. SolArch 185.
– Dziureczką máluchną nápełnić bánieczkę. SolArch 185.
– Potem ją [lampę] postawiwszy prosto włóż knot bawełniany w stopę HGEF, jeżeli nie masz azbestowego. SolArch 385.
– Szroba iest pochylność albo gorzystość ustawiczna [...] ktorey gorzystości długość iest obwod iednego gwintu, a wysokośc odstąpienie końca gwintu iednego od bazy, na ktorey Szroba do pianu stoi. SolArch 12.
patrz: BAZA
– w beczkách winnych SolArch 133.
patrz: BECZKA
– Uderzeniem mocnym. Iáko Kule y gałki dáleko odbiiąmy, bełty y kamięnie z kusz wyrzucąmy, strzały z łukow wypuszczamy. SolArch 18.
patrz: BELT, BEŁT, BEŁT
– Kto zwyczáynymi bezmiánámi co lekkiego waży, nie wiele się oszukiwa: ále kto wielkie ciężary, może ná kilku y kilkunastu funtow szkodowáć. SolArch 29.
patrz: BEZMIAN
– Bywa nie máła trudność w nálewániu likworu iákiego albo oleyku, przez ciásną dziureczkę, w ktorą się leiek zmieścić nie może blaszány, ani papierowy. Abyś iey vszedł, rozegrzy dobrze banieczkę tákową [...] y zátop ią w likworze: á gdy ostygnie powietrze, mnieyszego mieysca potrzebuiące, pociągnie we wnątrz likwor. SolArch 185.
patrz: BLASZANY
– AByś czytelniku vznał iáko błądzą Rzemieślnicy w stáwiániu Młynow bydlęcych; Młyná wspomnionego błędy krodko namięnię. SolArch 92.
patrz: BŁĄD
– Młynárze, nie maiąc w nich [młynach konnych i wołowych - trybowych i prostych] doświadczenia, iákie maią w wodnych: około nich znaczniey y szkodliwiey błądzą. Dáiąc álbo názbyt prędki kámienia obrot, ktory koni czterech potrzebuie; álbo názbyt pozny, ktory konie morduie bieganiem nagłym. SolArch 82.
patrz: BŁĄDZIĆ
– Przydatek. AByś czytelniku vznał iáko błądzą Rzemieślnicy w stáwiániu Młynow bydlęcych: Młyná wspomnionego błędy krodko namięnię. SolArch 92.
patrz: BŁĄDZIĆ
– We trzy łokcie od końcá mięższego tráfty [mającej kształt tratwy windy do wbijania pali w wodzie] postaw dwa słupy RB, y XP. wygárowáne ná wylot; buntámi y zastrzałámi utwierdzone po trzech bokách y ná gorze wespoł związáne. SolArch 17.
patrz: BONT, BUNT, BUNT
– Wody deszczowe brodawkámi ręce osypuią. SolArch 138.
patrz: BRODAWKA
– Wiátrak do wypędzánia wody zrowu, ná wyszsze mieysce, bez obracánia sámego budynku y skrzydeł; ma budynek ná kwádrat o czterech ściánách podle rowu, ktorych ścian figurá nie ma. SolArch 96.
– Młynárze, niemáiąc [...] doświádczenia [...] Kieraty srogie buduią, z pálcámi ná policzkách koła: ná ktore, wielkiego trzebá kosztu. SolArch 82.
patrz: BUDOWAĆ
– O Fortyfikácyi. Y o inszych trudnościách Budowniczych. Do Druku Podany. SolArch I.
– Koło z łopátkámi w też się stronę obráca w ktorą koło R: záczym niechay budowniczy tákiego Wiátraka, náwroci skrzydeł, aby się w też stronę obrácáły w ktorą koło z łopátkámi. SolArch 97.
patrz: BUDOWNICZY
– Dwoch Szrob siłá iest przedziwna: ták że nimiey Cieśle budynki podnoszą: y w Roku 1686, Sławny Piotr Bebor, Budowniczy Krolewski, całą Wieżą Ratuszną Krakowską [...] wyniosł z sześcią pomocnikow. SolArch 13.
patrz: BUDOWNICZY
– Insi záś cále Instrumentow nie używáiąc, dźwigáią iáko bydlętá. Czegom się z słusznym politowániem często nápátrzył, z właszczá przy dozorcách niebácznych. SolArch 1.
patrz: BYDLĘ
– Mieyscá dla obwodu drogi bydlęcey (ktorey ma bydź dyámeter łokci 10) potrzebá łókci iedenaście. W tym Młynie cztery Woły zdołaią dwiemá kámieniem. SolArch 87.
– Nauka I. Przestrogi powszechne á koniecznie potrzebne do używánia bydłá we wszytkich Młynách, ktore Konie álbo Woły obracáią. SolArch 83.
patrz: BYDŁO
– Rybacy używaią długiego drągá do cebrá, w ktorym ryby noszą. SolArch 18-19.
– Poty páchołá trzymáiącego táblicę pobiiay głębiey, poki nie nátráfisz okiem do celu tarcze náprzeciwko stoiącey w wodzie. SolArch 140.
patrz: CEL, CEL, CYL, CZEL
– Wbiy drugiego páchołká [...] y vstáwiwszy ná nim táblice do perpendykułu, A liniią celową stoiącą horizontálnie, poty páchołká trzymáiącego táblicę pobiiay głębiey, poki nie nátráfisz okiem do celu tarcze náprzeciwko stoiącey w wodzie. SolArch 140.
patrz: CELOWY
– A ná wyszszym terminie osádziwszy ná lasce kwadrat Geometryczny, álbo Tablice mierniczą, álbo Astrolabium álbo Pantometrum, álbo iáki inszy Instrument do mierzenia zwyczayny z linią celową. SolArch 140.
patrz: CELOWY
– Potym przemierz ták wysokość celu tarcze, iáko y wysokość celoweylinii od wody, miárą iáką. SolArch 140.
patrz: CELOWY
– Ná tymże osobnym wále LT, ma bydź koło z łopátkámi K [...] w rowié osádzone między cembrzyną, ktorey Figurá nie ma, áby kołá zpłáwami K, nie zaśłániáłá. Powinno bydź obite deszczułkámi cienkimi iáko korzecznik; á łopátki K, ná grzbiecie, ma mieć podobne łopatkom wálniká, iednák dłuszsze: ktoreby wodę z rowu wyciskáć mogły. SolArch 97.
patrz: CEMBRZYNA
– Wszelki metal może pływać ná wodzie (iáko żelázo, ołow, cyná śrebro, złoto,) gdy będzie rozbity ná tylą wielkość, iáka wielkość wody iest cięższa nád on metal. SolArch 135.
patrz: CENA, CYNA, CYNA, CZYNA
– Wykop doł ná połtrzeciá łokciá y w nim o záchodzie słoncá miednicę miedziáną álbo połmisek cynowy, wewnątrz oliwą násmárowány, wywroć ná gębę. SolArch 137.
– Gdyż kołek sześć spodnich ze sześćdziesiąt y czterech ce[n]tnarow, gubią 63. (niemáiąc respektu na okrencenie liny 12 cugow, y oporu kołek na sworniách) y linká ná 6 centnarow, wytrzyma ciężarowi o centnarách 64, dla 12 cugow, dźwigáiących tákowy ciężar oraz. SolArch 9.
– Kámień rozłożysty ná pięć ćwierci iedneyże wysokości z drugim łokciowym cięszkim ná 4. centnary, iest cięższy centnarami 2. y funtámi 9 blisko. SolArch 91.
– Gdyż iáko DE łokci 4, do DC, łokciá iednego: ták dźwigáiący E, ktory zdoła centnarowi iednemu, do ciężaru C, czterocentnarowego, według poprzedzáiącey Własności 8. SolArch 3.
– Ciężar iáki wiádomy, słuszny, o 130 funtách, to iest o centnarze iednym (álbo według wielkości dzwoná cięszszy) przywiąż na postronku mocnym cienkim. SolArch 29.
– Ktoby chciał wagę przysposobić ná większe ciężary. Niech tyle przyda ciężaru do końca P drągu, ktoryby ná wyrownánie końcá M potrzebował ná M, połcentnará, to iest funtow 65. SolArch 28.
– Ták odwrotnie dźwigáiący. ktory zmoże 3, do ciężaru 30. Centnarow. Nie ráchuiąc ieszcze ciężaru z oporu czopow wáłu, w panewkách: ktory bodayby nie wyniosł ná czwarty Centnar. SolArch 13.
– Z cáłego tedy ciężaru 30 Centnarow Szrobą táką nie może bydź bárdziey obciążony kręcący Szrobę, tylko dwiemá centnarami. SolArch 13.
– Przenieś koło ná cyrkuł okryślony, żebyś z Centrum iego mogł okryślić Cyrkułow trzy ná kole. SolArch 8.
patrz: CENTR, CENTRUM
– Od podziału do podziału przeciwnego przez centrum cyrkułu, náznácz liniie nitką nakreconą. SolArch 8.
patrz: CENTR, CENTRUM
– Długość dyszla ma mieć łokci 6, od centrum wału, áż do orczyká. SolArch 86.
patrz: CENTR, CENTRUM
– To koło R, iest vmknione od centrum kręgu, żeby przystáwáło do cewow V. SolArch 96.
patrz: CENTR, CENTRUM
– Okryśliwszy cyrkuł ná kole, połdyámetrem długim ná ćwierci pięć łokciá y calow pięć. Rościągniesz nić mocną po Rámionách przez sam srzodek álbo centrum kołá, y pod tą nicią wyciągnioną, náznáczysz punktá ná cyrkule dwa. SolArch 78-79.
patrz: CENTR, CENTRUM
– Srzodek nákoniec, álbo centrum cáłey linii MS, niech będzie F. SolArch 3.
patrz: CENTR, CENTRUM
– Centrum Kołá: Znáczy Srzodek kołá. SolArch 1.
patrz: CENTR, CENTRUM
– Záczym ciężar nie poydzie do p, gdyż p są iedneyże odległości od centrum ziemie. SolArch 152.
patrz: CENTR, CENTRUM
– Wał VW, przechodzi przez bálkę b, ze dwoch złożoną w centrum Młyná. SolArch 96.
patrz: CENTR, CENTRUM
– Wysokość większa wody płynącey ma się bráć z dalszey odległości od centrum świátá, á niskość z bliszszey. SolArch 130.
patrz: CENTR, CENTRUM
– Przyczyná pierwszey części własności tey iest: że wodá będąc oraz cięszką y rozlewną, obieráć musi mieysce bliszsze centrum świátá, ktore wodzie iest mieysce niszsze, według własności 3. SolArch 131.
patrz: CENTR, CENTRUM
– To iest: centrá pálcow niech będą odległe od siebie po trzy cale. SolArch 86.
patrz: CENTR, CENTRUM
– Szroba M miąższa w połtora calá: Korbá w połłokcia od centrum szroby M, do centrum O, rękoieści OB: może bydź y dłuszsza to iest trzy ćwierci łokciá iednego. SolArch 15.
patrz: CENTR, CENTRUM
– Centrum cięszkiey iákiey rzeczy: iest ten punkt z ktorego rzeczą sámą, álbo myślą záwieszona y iákokolwiek obrocona, spokoynie stawa. SolArch 1.
patrz: CENTR, CENTRUM
– Ciężaru SB wzdłuż rościągnionego, ná iednę wagę; Srzodek C iest centrum wagi. SolArch 2.
patrz: CENTR, CENTRUM
– Przy iednym tylko pospolicie boku podłużnym CH, miewa pálce grube y odległe od siebie po 2 cale; krorych [!] centrá máią bydź od siebie odległe ná calow cztery. SolArch 101.
patrz: CENTR, CENTRUM
– Centrum káżdey figury regularney álbo doskonáłey, z iedneyże mátyeryi, iest oraz centrum ważności. SolArch 2.
patrz: CENTR, CENTRUM
– Według tey przestrogi máią się miárkowáć siły chodzących w kołách, ktorymi wodę álbo cieżary insze kto ciągnie do gory. SolArch 142.
patrz: CHODZĄCY
– Wszakże iż ciężar w kole postáwiony według Náuki 28. Części I. tey Zabáwy 2 pod punktem E, (to iest pod stopniow 60. nád ktory punkt chodzący w kole, ztrudnością wyżey postąpić może,) tylko połowicą siebie samego ociąża koło do obrotu, a gubi połowicę, iáko obaczysz ná Tablicy przy sześćdziesiątym stopniu ráchuiąc od B, punktu kołá w Figurze. SolArch 95.
patrz: CHODZĄCY
– PRZESTROGA I. koło KG, ma bydz postáwione około N, wierzchu kołá LTN, nie E ták iáko w figurze, áby chodzący po kole LTN mieli wolne mieysce gdy wiádro opuszczone wyciągáć będą. SolArch 143.
patrz: CHODZĄCY
– Wiedzieć tedy potrzebá: że chodzęnie w kole przydáć się może co ciągnięnia wody, nie do młynow. Gdyż nie zdoła obracániu kámienia mielącego. Niech bowiem będzie koło do chodzęnia ludzkiego, wysokie ná łokci ośm; przypádnie obwod iego w łokci 25. potrzebuiących krokow ludzkich ná ieden obrot 50. SolArch 95.
– Wiedzieć tedy potrzebá, że chodzęnie ludzi w kole skromnym deptánym, nie zdoła obracániu kámięniá mielancego. Dopieroż w kole wielkim dla iego leniwego obrotu. SolArch 95.
– NAUKA XV. Pompowáć wodę chodzeniem w kole. SPorządz koło M, sposobne do chodzenia w nim kilku ludzi y przy S, ná iednym wále EH cztery łopátki D. SolArch 148.
– Wiedzieć tedy potrzebá: że chodzęnie w kole przydáć się może co ciągnięnia wody, nie do młynow. Gdyż nie zdoła obracániu kámienia mielącego. Niech bowiem będzie koło do chodzęnia ludzkiego, wysokie ná łokci ośm; przypádnie obwod iego w łokci 25. potrzebuiących krokow ludzkich ná ieden obrot 50. SolArch 95.
– Dopieroż koło nie stoiące prosto, ále náchylone do połowice angułu krzyżowego, więcey niż trzecią częścia ciężáru bydłá, po kole chodzącego tracić musi. SolArch 94.
patrz: CHODZIĆ
– Zmałym kołem kędy się znáyduią [młyny], rádzę ich popráwić: Ponieważ bardzo leniwo melą, y konie w zawod chodzić przy kole muszą. SolArch 88.
patrz: CHODZIĆ
– NAd poprzedzáiące Młyny, widziałem kilká ná pozor pospieśnieysze: gdyż kámień obrácał się 90. 104. 136. zá iednym obrotem kołá, y bydłá przy nim chodzącego. SolArch 87.
patrz: CHODZIĆ
– Osadz ná wále FH, kręg łokciowy G, nád sámą studnią, po ktorym łańcuch z wiádrámi ma chodzić. SolArch 143.
patrz: CHODZIĆ
– Po wtore dla tego: że w tákich Młynách koło, przy ktorym Bydło chodzi, bywa wielkie, máiące obwodu łokci 48. 54. álbo 68. SolArch 87.
patrz: CHODZIĆ
– Ták sporządziwszy tłok cdef, zbiie [konstruktor] do kupy ná kłotkę BCDEFG, drugie cztery deski, gładko wypráwione wewnątrz, długie po trzy ćwierci łokciá: á ták szerokie, żeby tłok bcdef, w nich zbitych, chodził dychtownie, gdy námokną ták tłok, iáko y kłotká. SolArch 146.
patrz: CHODZIĆ
– Pálcow bokowych CH, nie dawáć blisko FH, áby cewi Q, po przerznięciu, drzewá będąc vwolnione od pálcow, obracáły się dármo, á wozká nie podmykáły pod Piłę nád potrzebę; lubo oná po prożnicy chodzić będzie, poki wody nie zástáwią spadaiącey ná koło skrzynczaste. SolArch 101.
patrz: CHODZIĆ
– NAUKA XX. Cewámi ze dwoch rur pompowáć wodę. NIech będą dwie pompy P, R, z swoimiey laskámi V, O, trzymáiącymiey tłoki w rurze nád kłotkámi, y z żorawkámi BD, bd, chodzącymiey ná osobnych sworniách. SolArch 150.
patrz: CHODZIĆ
– Ramá ehf, wysoka według Piły, szeroka w połtrzeciá łokciá, ma Piłę osádzoną we szrodku: powinná wolno chodzić w swoiey ladzie do gory, y ná doł. SolArch 100.
patrz: CHODZIĆ
– Konie, ieden zá drugim chodząc, u dwoch dyszlow, máią drogi w cyrkule, z dyámetru dwunastu łokciowego, łokci 37, y calow 17. SolArch 83.
patrz: CHODZIĆ
– Pewienem też, że Trybowy Młyn tákowy bydź nie może w máłym mieyscu; gdyżby ciężar Wołow dwoch chodzących ná kole, nie zdołał przemoc namniey czterey rázy większego oporu, iáki spráwuie obrocenie Cewek z kámieniem mieląncym. SolArch 94.
patrz: CHODZIĆ
– Aby konie poiedynkiem chodziły, od wáłu koła wielkiego dáleko ná połszostá łokciá. SolArch 94.
patrz: CHODZIĆ
– Ieden człowiek chodzący w kole D, ważyłby funtow 100 sam w sobie. Ten człowiek gdy w kole stanie na S, trzydziestym gradusie że 360: álbo iedney części ze dwunastu cáłego kołá, zrowna funtom 400. SolArch 142.
patrz: CHODZIĆ
– A gdy ludzie poczną chodzić w kole D; iedno wiádro poydzie w studnię po wodę: á drugie z wodą do gory. SolArch 142.
patrz: CHODZIĆ
– Ták sporządziwszy dwá kołá LTN, y KC, z kręgiem G, y z łáńcuchem wiádrá trzymáiącym na końcách, gdy ludzie ná T po kole LTN chodzić będą między policzkiem kołá y pálcámi; koło LTN obrácáć się będzie. SolArch 113.
patrz: CHODZIĆ
– Náprzykład: Ieżeli cyrkułu koniá bliszszego w ktorym chodzi, dyámeter iest łokci 12: á koń stąpa po trzy ćwierci iednym krokiem, musi uczynić krokow 51. SolArch 83.
patrz: CHODZIĆ
– Bydło u dyszlow wiązáć iáko nákrocey przy samym orczyku: y przestrzegáć, żeby bydlę chodziło krzyżową liniią od dyszla. SolArch 83.
patrz: CHODZIĆ
– NAUKA XVIII. O Młynách w ktorych Woły ná kole chodzą. SolArch 94.
patrz: CHODZIĆ
– Laská CK tą częścią ktorą chodzi w pienku D, niech będzie grániásta; áby wolno chodząc ná doł, y do gory, przez srzodek tego pienká D, nie wykręcáłá się z węgielnicą BPcQ, gdy ią laski es, ef, podnosić będą. SolArch 149.
patrz: CHODZIĆ
– Ze záś skrzynki ostre, dłużey wodę zátrzymuią, ná oko w Figurze widzisz. Gdyż skrzynká zwyczáyna PHOK, podszedszy pod liniią horyzontálną BK, ná 15. gradusow, od K, do S; zupełnie się wylewa. A skrzynka ostra VPOK, nie wylewa się áż ná trzydziesty gradus, zápádnie pod Horizont BK. SolArch 80.
– Powtore: miey wiádomy ciężar M, wiszący od wálca H. ktory niech będzie náprzykład funtow 18 Toż záwiesiwszy ná korbie CT Horyzontálnie, to iest pozięmnie postáwioney, ciężar trochę większy od iedney części ośmnastey cieżaru M, przydaway do niego, nowego ciężaru poty, poki nie przemoże ciężaru M [...]. SolArch 28.
– Rozdzieliwszy drąg dány G na 8 części náprzykład y postáwiwszy go pierwszym podziałem ná F záwieś tyle ciężaru ná końcu G bliszszym podstawku F, ile będzie potrzebá, áby drąg stánął w rowni horizontálnie, to iest poziemnie. SolArch 22.
– Tákże z okrętow nie obaczy tego brzegu, ktory z masztu widáć, Coby bydż nie mogło, gdyby morze stało w linią horizontálną. SolArch 130.
– Wał iednak ná ktorym cewy B, y koło páleczne drugie C, nie iest stoiący, ále horyzontalny, álbo poziomny; ták wysoko, żeby bydło mogło podeń podchodzić: Długi według potrzeby. SolArch 88.
– Niech bowiem skrzynká zwyczáyna PHOK kropkami w Figurze naznáczona, stánie przy linii horyzontalney BK; nie zátrzyma wody, tylko w tránguliku PHK; A w skrzynce ostrzeyszey VPOK zatrzyma się wodá, nie tylko w ty tryánguliku PHK ále y w drugim VPK, stoiącym pod wyszszym PHK. SolArch 80.
– Niech walec es, wysoki ná ćwierć iednę eb, łókciá iednego, ma złożenié poziomne álbo horizontalne, iáko w figurze, y rurá ná nim ep, niech idzie angułem bep, gradusow 45: á druga ef, ángułem bef, gradusow 30. SolArch 152.
– Krąg D drugi, ma się według potrzeby obracać ná spodnim, dźwigáiąc wał P, z skrzydłámi N. Ma kołki D, spuszczone ku ziemi, blisko czołá kręgu, ná to áby oczapiáły krąg niszszy T, y trzymáły krąg wyszszy D, gdy się náwraca ku wiátru z skrzydłámi. Kołki B, horyzontálne służą dla zákłádánia liny MKH, y trzymánia iey. Może ich bydź ze 12. SolArch 96.
– Náprzykład: Ieżeli cyrkułu koniá bliszszego w ktorym chodzi, dyámeter iest łokci 12: á koń stąpa po trzy ćwierci iednym krokiem, musi uczynić krokow 51. SolArch 83.
patrz: CYRKUŁ
– Od podziału do podziału przeciwnego przez centrum cyrkułu, náznácz liniie nitką nakreconą. SolArch 8.
patrz: CYRKUŁ
– Koło R liczy palcow w czele sto czterdźieśći y cztery. SolArch 83.
– AByś czytelniku vznał iáko błądzą Rzemieślnicy w stáwiániu Młynow bydlęcych; Młyná wspomnionego błędy krodko namięnię. SolArch 92.
patrz: CZYTELNIK
– Tákże multyplikować Miánuiących álbo Denominatory to iest: Spodnie liczby, wynidzie Miániuiący álbo Denominator nowy. SolArch 24.
– Używaiącemu zaś E, drąga EG, opártego ná G, gdyby ciężar F, postáwiony był wpoł drągá EG; dość by mieć połowicę siły, ktoraby zdołáłá ciężarowi F, według Własności 2. SolArch 5.
patrz: DOŚĆ
– W Tryangule, Rozwartokątnym BCD kwadrat na ścianie BD przeciwney angułowi rozwartemu C większy iest niż dwa drugie kwadraty na drugich dwoch ścianach (BC, CD). SolArch 1, 264.
patrz: DWA
– Dwoch Szrob siłá iest przedziwna: ták że nimiey Cieśle budynki podnoszą: y w Roku 1686, Sławny Piotr Bebor, Budowniczy Krolewski, całą Wieżą Ratuszną Krakowską [...] wyniosł z sześcią pomocnikow. SolArch 13.
patrz: DWA
– Insi záś cále Instrumentow nie używáiąc, dźwigáią iáko bydlętá. Czegom się z słusznym politowániem często nápátrzył, z właszczá przy dozorcách niebácznych. SolArch 1.
patrz: DŹWIGAĆ
– Ktoby chciał wysoko gnáć wodę, potrzebá tákich Wiatrakow kilká rozstáwić, według wysokości mieyscá ná ktore ma się pędzić wodá. SolArch 97.
patrz: GNAĆ
– Laská CK tą cześcią ktorą chodzi w pienku D, niech będzie grániásta; áby wolno chodząc ná doł, y do gory, przez srzodek tego pienká D, nie wykręcáłá się z węgielnicą BPcQ, gdy ią laski es, ef, podnosić będą. SolArch 149.
patrz: GRANIASTY
– Niech ná podporze na ktorey ma leżeć drzewo, da żelazo we trzy gráni, z przytępionym ná wierzchu grzbietem; gdyż płáski podstáwek y szeroki, nie wydałby prawdziwey wagi. SolArch 29.
patrz: GRANIE, GRAŃ
– Zrąb álbo budynek, ma bydź ná sześć gráni, áby dách mogł bydź skromnieyszy. SolArch 97.
patrz: GRANIE, GRAŃ
– Ma bydź budynek, ná cztery gráni: sporządzenie koł y cewow, iákie w Náuce poprzedzáiącey. SolArch 97.
patrz: GRANIE, GRAŃ
– Dla tego rozumiem: że ciężar wody rościągnioney w gorę ná łokci 18 álbo ná 12. w rurách, wyciąga z wody powietrze, y nim rurkę nápełniáiąc, rozrywa płynienie wody: Nieiáko obieráiąc raczey przemiánę w powietrze, ániżeli zádawánie sobie gwałtu w przemágániu cięszkością swoią inszą lżeyszą. SolArch 132-133.
patrz: GWAŁT
– Wybaczysz czytelniku, że tę Część piątą Zábáwy 2. skrocę przestrzegáiąc że Wiatráki sieła kosztuią; á rzadkie ich używánie, y nie w ten czas kiedy potrzebá by nagwałtownieysza przyciśnie, albo gdy chcemy: ále tylko kiedy możemy: y dla niedostátku vmieiętnych Młynárzow nie trwałe. SolArch 96.
patrz: GWAŁTOWNY
– Często okázya przypada w gospodárstwie wiadomości o wadze intratnych rzeczy, Woskow, Łoiow, Wełny, Cyny, y tym podobnych, ktore máłymi gwichtámi zważyć się nie pozwolą. SolArch 28.
patrz: I
– Insi záś cále Instrumentow nie używáiąc, dźwigáią iáko bydlętá. Czegom się z słusznym politowániem często nápátrzył, z właszczá przy dozorcách niebácznych. SolArch 1.
patrz: JAKO
– Sądziłem zá rzec nie słuszną, áby ięzyk Polski nie miał tey náuki, ktorą się insze ięzyki, [język] Arábski, Grecki, Łácinski, Hiszpánski, Włoski, Fráncuski, Niemiecki, Angielski zdobią. SolArch 3 nlb.
patrz: JĘZYK
– Instrument VI. Wał z Kołem, álbo Kafárek. SolArch 8.
patrz: KAFAREK
– Przez Káfar záś ginie części siedm; gdyż z części ośm pozostáłych od trzydziestu y dwoch, ciężaru M, y przechodzących od klub, do káfárowego wáłu BC, długość drągá DE, traci siedm części. SolArch 10.
patrz: KAFAROWY
– Wszakże iż ciężar w kole postáwiony według Náuki 28. Części I. tey Zabáwy 2 pod punktem E, (to iest pod stopniow 60. nád ktory punkt chodzący w kole, ztrudnością wyżey postąpić może,) tylko połowicą siebie samego ociąża koło do obrotu, a gubi połowicę, iáko obaczysz ná Tablicy przy sześćdziesiątym stopniu ráchuiąc od B, punktu kołá w Figurze. SolArch 95.
patrz: KOŁO
– Wiedzieć tedy potrzebá: że chodzęnie w kole przydáć się może co ciągnięnia wody, nie do młynow. Gdyż nie zdoła obracániu kámienia mielącego. Niech bowiem będzie koło do chodzęnia ludzkiego, wysokie ná łokci ośm; przypádnie obwod iego w łokci 25. potrzebuiących krokow ludzkich ná ieden obrot 50. SolArch 95.
patrz: KOŁO
– Według tey przestrogi máią się miárkowáć siły chodzących w kołách, ktorymi wodę álbo cieżary insze kto ciągnie do gory. SolArch 142.
patrz: KOŁO
– PRZESTROGA I. koło KG, ma bydz postáwione około N, wierzchu kołá LTN, nie E ták iáko w figurze, áby chodzący po kole LTN mieli wolne mieysce gdy wiádro opuszczone wyciągáć będą. SolArch 143.
patrz: KOŁO
– NAUKA XV. Pompowáć wodę chodzeniem w kole. SPorządz koło M, sposobne do chodzenia w nim kilku ludzi y przy S, ná iednym wále EH cztery łopátki D. SolArch 148.
patrz: KOŁO
– Wiedzieć tedy potrzebá: że chodzęnie w kole przydáć się może co ciągnięnia wody, nie do młynow. Gdyż nie zdoła obracániu kámienia mielącego. Niech bowiem będzie koło do chodzęnia ludzkiego, wysokie ná łokci ośm; przypádnie obwod iego w łokci 25. potrzebuiących krokow ludzkich ná ieden obrot 50. SolArch 95.
patrz: KOŁO
– Centrum Kołá: Znáczy Srzodek kołá. SolArch 1.
patrz: KOŁO
– Okryśliwszy cyrkuł ná kole, połdyámetrem długim ná ćwierci pięć łokciá y calow pięć. Rościągniesz nić mocną po Rámionách przez sam srzodek álbo centrum kołá, y pod tą nicią wyciągnioną, náznáczysz punktá ná cyrkule dwa. SolArch 78-79.
patrz: KOŁO
– Wiedzieć tedy potrzebá, że chodzęnie ludzi w kole skromnym deptánym, nie zdoła obracániu kámięniá mielancego. Dopieroż w kole wielkim dla iego leniwego obrotu. SolArch 95.
patrz: KOŁO
– To koło R, iest vmknione od centrum kręgu, żeby przystáwáło do cewow V. SolArch 96.
patrz: KRĄG
– Dwoch Szrob siłá iest przedziwna: ták że nimiey Cieśle budynki podnoszą: y w Roku 1686, Sławny Piotr Bebor, Budowniczy Krolewski, całą Wieżą Ratuszną Krakowską [...] wyniosł z sześcią pomocnikow. SolArch 13.
patrz: KRÓLEWSKI
– Miasto ważki GP, możesz zażyć stopy, iáka iest B, w figurze poprzedzáiącey, ktora stopá iest przypráwiona do rękoieści GF, ná krzyżowy ánguł. SolArch 148.
patrz: KRZYŻOWY
– [...] za káżdym pociągiem, bárdzo lekko drzewo przytrzymywáć y sposobniey wyżey chwytáć linę możesz. SolArch 21.
– A ná wyszszym terminie osádziwszy ná lasce kwadrat Geometryczny, álbo Tablice mierniczą, álbo Astrolabium álbo Pantometrum, álbo iáki inszy Instrument do mierzenia zwyczayny z linią celową. SolArch 140.
patrz: LINIA
– Wbiy drugiego páchołká [...] y vstáwiwszy ná nim táblice do perpendykułu, A liniią celową stoiącą horizontálnie, poty páchołká trzymáiącego táblicę pobiiay głębiey, poki nie nátráfisz okiem do celu tarcze náprzeciwko stoiącey w wodzie. SolArch 140.
patrz: LINIA
– Tákże z okrętow nie obaczy tego brzegu, ktory z masztu widáć, Coby bydż nie mogło, gdyby morze stało w linią horizontálną. SolArch 130.
patrz: LINIA
– Niech bowiem skrzynká zwyczáyna PHOK kropkami w Figurze naznáczona, stánie przy linii horyzontalney BK; nie zátrzyma wody, tylko w tránguliku PHK; A w skrzynce ostrzeyszey VPOK zatrzyma się wodá, nie tylko w ty tryánguliku PHK ále y w drugim VPK, stoiącym pod wyszszym PHK. SolArch 80.
patrz: LINIA
– Potym przemierz ták wysokość celu tarcze, iáko y wysokość celoweylinii od wody, miárą iáką. SolArch 140.
patrz: LINIA
– A ták gdy rękoieśćią GL ręká L robić będźie, łatwiuśinko wypompuie wodę. SolArch 148.
– Miasto antaby przy szrobie, może bydź łopatka prosta żelazna. SolArch 100.
patrz: ŁOPATKA
– Gdy tedy para ludzi obrácać będą korby VZ, TS w koło; laski pompowe BP, bR, ná przemiánę pompowáć będą wodę bez przestánku. SolArch 151.
– Tę dziurę wywierciąną, iáko iest długa, nábić żelázámi dwunástą namniey (im więcey ich będzie, tym lepiey, podobnymi nożom álbo liniykom ostrym, od tey strony ktorą vtopione zostaną w klocu, á tępym ná wierzchu. Pokazuią ie w figurze ząbki o koło dziury T klocowey. Nabicie ich nie ma bydź w prost, ále zákręcono w ten sposob, żeby koniec iednego żelazá w większey dziurze stánął przeciwko końcowi trzeciego żelázá w mnieyszey dziurze. SolArch 99.
patrz: NABICIE
– Tę dziurę wywierciąną, iáko iest długa, nábić żelázámi dwunástą namniey (im więcey ich będzie, tym lepiey, podobnymi nożom álbo liniykom ostrym, od tey strony ktorą vtopione zostaną w klocu, á tępym ná wierzchu. Pokazuią ie w figurze ząbki o koło dziury T klocowey. Nabicie ich nie ma bydź w prost, ále zákręcono w ten sposob, żeby koniec iednego żelazá w większey dziurze stánął przeciwko końcowi trzeciego żelázá w mnieyszey dziurze. SolArch 99.
patrz: NABIĆ
– Nárysuy ná wierzchu tego kołá, połdyámetrem w połtorá łokciá, cyrkuł, y rozdzieliwszy go ná części 56, nábiy pálcow tyleż, ktore będą miały grubości po dwá calá; (iákich w łokciu iednym liczymy 24) y odległość zobopolną także po dwá calá. SolArch 143.
patrz: NABIĆ
– Osádzi koło na rámionách przechodzących przez wał. A ták wystáwi koło R, ktore nabiie pálcami, każdy y tyłu záwierciawszy, z kołeczkiem áby nie wypadał zábiwszy. SolArch 84.
patrz: NABIĆ
– Dáć vtoczyć walec HGF, ktorego część GF, ma wypełniać dziurę T, klocową; y ma bydź nábita zelázami podobnymi tym, ktorymi osadzona iest dziurá T, w klocu. SolArch 99.
patrz: NABITY
– Niech będzie strugá, álbo rzeká, wolna, albo bystra, ktorey chcesz zważyć skok wody, wdaney odległości, náprzykład w łokci 50. SolArch 140.
patrz: NIECH
– Koło z łopátkámi w też się stronę obráca w ktorą koło R: záczym niechay budowniczy tákiego Wiátraka, náwroci skrzydeł, aby się w też stronę obrácáły w ktorą koło z łopátkámi. SolArch 97.
patrz: NIECHAJ
– Sądziłem zá rzec nie słuszną, áby ięzyk Polski nie miał tey náuki, ktorą się insze ięzyki, Arábski, Grecki, Łácinski, Hiszpánski, Włoski, Fráncuski, Niemiecki, Angielski zdobią. SolArch 3 nlb.
– W tey Książce wiele tákowych máteryi záchodzi, ktorychby Łácinnicy, rzemiesł niewiádomi, miánowac nie potráfili przed Rzemieślnikami, tłumácząc Łácińskie terminy. SolArch 4 nlb.
– Dáć dyrekcyą prostym Rzemieślnikom około ich robot; rożność Młynow Wodnych przełożywszy, nie opuści około nich potrzebnych Przestrog y należytey wiádomości, niewiadomym Młynárzom y ich Dozorcom. SolArch 78.
– Na drugiey linii KB, weźmiy od spodu, gdzie się poczyna gárá, calow połpiętá; á od tego punktu po linii KB przebież cyrklem otwartym ná trzy cale, aż do siedmnastego razu; żeby dziury po linii KB, nie przypadáły obok z dziurami linii NM ále przeciwko odległości tych to dziur linii NM. SolArch 16.
patrz: O BOK
– Niech będą dwie rury P, R, obok stoiące podle siebie. SolArch 150.
patrz: O BOK
– W ten sposob sporządziwszy pompę czworográniástą, vżywánie iey będzie podobne pompom okrągłym, ile do robienia rękoieścią TV; iednák w tych dwoch rzeczách rożne: że laská ZS, nie we srzodku rury zostawa, ále o bok trąby QP y że tłok odpefgb nie nád pokrywką kłotki BCEFG osádzony, ále pod nią wypycha wodę z kłotki do trąby. SolArch 146.
patrz: O BOK
– Konie iako u dyszla krocey uwiążesz, tak im lzey będzie robić. A im dłużey, tym koniom ciezey dla tego, że angułem ostrzeyszym, koniec dyszla ku wałowi ciągną SolArch 85.
patrz: OSTRY
– Cztery sztuki obierze ná przypráwienie do nich rámion. Inszych ośm obetnie szybisto do cyrklá ták wewnątrz iáko y powierzchu. A owe pierwsze cztery sztuki obciąwszy do cyrklá po wierzchu: wewnątrz zostáwi im pachy dla rámion. SolArch 83.
patrz: PACHA
– Cztery szyby z pachámi, złoży przeciwko sobie á insze dwie ná poł przerznąwszy, wstáwi cztery sztuki, między cztery szyby z pachámi, y złoży z tych ośmi szyb koło. Ná tym kole, złoży pozostáłe sześć szyb; ktore z spodnim kołem, wystawią koło iedno dwoiste. SolArch 83.
patrz: PACHA
– Ieżelibyś chciał ważenie skoku wody odpráwić Tablicą mierniczą. Wbiy páchołká z tarczą przy brzegu w wodzie niszszey. SolArch 140.
patrz: PACHOŁEK
– Do kolcá haku LNM przywiążesz sznur drugi w łokci ośm y ták wystawisz Windę do bicia palow. SolArch 17.
patrz: PAL, POL
– Naprzod ná dwie polowice cáłego kołá; nić przeciągnąwszy po rámionách, przez centrum álbo srzodek kołá y pod nicią wyciągnioną, na cyrkule pálcowym znácząc dwá punktá przeciwne. SolArch 79.
patrz: PALCOWY
– Niech będa dáne dwie liniie [...] podzielone ná rowne części łokciowe, álbo pálcowe. SolArch I, 226.
patrz: PALCOWY
– Ták sporządziwszy cewy L, gdy ie korbą ST obrácáć będziesz w koło; połowicá osádzona cewkámi, chwytáiąc pálce linii pálczástey EF, obe zniży ná doł y laskę V z rúry wyciągnie. SolArch 147.
– Potym osádź polcewy LK, ná wrzecianie Zs, między liniiámi pálczástymiey EF, ef. SolArch 150.
– Koło pálczáste E, ná iednymże wálcu z kręgiem G, dźwigáiącym łáńcuch, iest dwá rázy większe: záczym ktoby záráz te pálce kołá E (pomyślnego, nie máteryálnego) obrácał, miałby tylko 54 funtow dźwigáć. SolArch 27.
– Tych cewow denká máia bydź wysokie ná połłokciá, żeby ná połowicy stánęło cewek sześć, áby ná trzy ćwierci łokciá, mogły liniią pálczástą EF vniżáć. SolArch 147.
– Ponieważ impetu álbo pędu, dla ktoregoby kołá szalone miały bydź stawiáne, bráć nie mogą przy walnym obrocie kołá pálczástego obracanego dyszlem. SolArch 95.
– Liniiá zaś ef pálczásta, podnoszona cewámi LK, z ciężarem X; laskę O tłocząc w rurę, y vwolniona ná przemiány od cewow, spadaiąc ku ziemi dla ciężaru X, tęż laskę wyciągáiąc z rury będzie dodáwáć wody z pompy. SolArch 150.
– Ná D przypraw liniią palczástą EF, namniey ná łokieć długą. SolArch 147.
– W tym Młynku obroci się Kámień rázow 5, kiedy korba koło pálczaste raz. SolArch 98.
– Gdzie cewek ośm tám w kole pálczástym bywa pálcow 72, y kámień sie obráca 9 rázy. Albo bywa pálcow 80 y kámień ma obrotow 10, gdy wodne koło ieden obrot. SolArch 80.
– Ciężar osádzony ná laskách B, b, álbo ná końcách B, b żorawkow BD, bd, przeniesiesz ná końce lasek pálczástych EF, ef. SolArch 151.
– Między cewami E, y kołem drugim pálczastym D, obracáiącym Cewy C, nad ich wałem, vściele mostek M dla bydła, po ktoremby przechodziło na swoią drogę Q. SolArch 83.
– Pálcow w Cewách y Zębow w kole, tyle ma bydź, żeby gdy się koło raz obroci, Cewy żadnego palcá nie zostáwiáły ná drugi obrot kołá. SolArch 11.
patrz: PALEC
– Cewy naczęściey miewáią palcow cztery, sześć, ośm, rzadko 12 álbo dwá. Dla tego, że dwá lubo silne w przydániu mocy, ale nierychłe y nietrwáłe w pracy. SolArch 11.
patrz: PALEC
– Pálcé w Kołách: Są kółki, stoiące ná Kolé. Zegármistrzó[wie] zowią ie zębámi. SolArch 1.
patrz: PALEC
– NAUKA VII. OMłynách Trybowych máiących palce nie w czele kołá, ále na policzku. SolArch 88.
patrz: PALEC
– Cewy też pilnuiące pálcow swoich w każdym obrocie koł obudwoch pálecznych, y one zupełnie przechodząc, nie mogły palcem áni koniom przykrości czynić, szárpiąc się y strychuiąc z pálcámi. SolArch 94.
– Gdzie woda skąpa y skok niski, kołá páleczne, mnieysze bydź muszą, álbo cewy o ośmi cewkách; záczym y skąpiey obrotow kámięnia. SolArch 81.
– Im mnieysza proporcya palecznego kołá, do kołá wodnego, tym koło wodne większą może mieć siłę na obracanie kołá palécznego, ale páleczne poźnieyszy ma obrot. SolArch 81.
– Zeydzie się y do Windy palowey, o ktorey niżey y do czerpania wody z Studnie. SolArch 8.
patrz: PALOWY
– Pewna ze te 30 Centarow tak bez kręcenia, iáko y w kręcęniu Szroby, dźwiga Szrobá FS gwintem swoim T, trzymaiąc zęby kołá PN á kręcący szrobę, tylko opor ma przemagać zębow z gwintem y czopu F, ktory ciężar przypiera do dna panewki. SolArch 12.
patrz: PANEWKA
– Im większe są kołá [...] ciężey chodzą czopy żelázne y panewki psuią, a prędzey się rozgłabiáiąc ustáwiczney náprawy wyciągáią. SolArch 85.
patrz: PANEWKA
– Naprzod Oporem sworniow álbo czopow, w panewkách y w tokach swoich, ktory im będzie większy, (iáko bydź musi, im większy ciężar dźwiga walec), umnieysza więcey siły dźwigáiącego. SolArch 6.
patrz: PANEWKA
– Koło W, zupełnie má bydź gładkie, y wał nie sąm ma po nim chodzić, ale oraz z panewką bnd. SolArch 149.
patrz: PANEWKA
– Nákoniec: sporządź pánewkę żelázną bnd, w ktoreyby wał Dem0, máiący ryfę żelazną ná m, mogł się z nią obrácáć. SolArch 149.
patrz: PANEWKA
– ODsrzobowawszy pánewkę bnd, pomkniy ią z wáłem Dem0 poki skrzydłá N nie staną przeciwko wiátrowi. SolArch 149.
patrz: PANEWKA
– Koł miał wiele z niepotrzebnym kosztem, ná drzewo, czopy, panewki, kláwerki, ryfy, gwoździe. Bez ktorego teraz prędszy iest obrot kamięniá niż był. SolArch 92.
patrz: PANEWKA
– Ná wyszszym terminie osádziwszy ná lasce kwadrat Geometryczny, álbo Tablice mierniczą, álbo Astrolabium álbo Pantometrum, álbo iáki inszy Instrument[...] SolArch 140.
– Będziesz miał wágę doskonalszą, y wyśmienitą do ważenia spadu wody, nád insze ktorych oko Geometrow używa, Iakie są Planimetrá, Astrolábiá, Kwadránse, Kwádraty, Pántometrá, y tym podobne. SolArch 139.
– Kto chce z mieyscá ná mieysce prowádzić wodę do sadzawki, stáwu, fontány, młyná, kuźnice, foluszá pápiernie; potrzebá ąby wierzch sadzawki, stáwu, fontány, pogrodki, młyná, kuźnice, folusza, papiernie, etc. był niszszy od wierzchu zrzodłá, álbo inszej wody, którą chcesz prowádzić. SolArch 138.
patrz: PAPIERNIA
– Według miąższości zębów skosistych koła oderżniej pas papierowy albo drewniany z tak cienkiej deszczułki, z jakich pudełka bywają, i opasz go przy liniji odrysowanej na wałku, a po wierzchu tego pasa, to jest po drugim kraju szerokości jego zrysuj drugą liniją po wałku, równoodległo idącą od pierwszej. SolArch 91.
– To [wrzeciono] końcem spodnim widlástym, wchodząc w dziury páprzyce kámięniowey, kámień obráca stoiący na spodnim wrzecionie, ktorym Młynarz do potrzeby podnosi kámień. SolArch 96.
patrz: PAPRZYCA
– Powietrze obraca się w wodę, y wodá w powietrze. Pierwszey odmiany doznawamy w oknách się pocących; drugiey w álembikách paruiących, z ktorych tylko párá miásto wodki wychodzi. SolArch 137.
patrz: PARUJĄCY
– Gdy tedy przytrafi się takowym chwilę iáką pomieszkáć ná mieyscu, gdzie zegaru ściennego, stołowego, albo pektoralika nie masz; mogę sobie dogodzić wodnym zegárem, których tu 3 opiszę. SolArch 359.
patrz: PEKTORALIK
– Małe Pektoraliki ktore w godzin 24, dwá rázy trzebá nakrącáć, liczą na godzinę iednę, zupełnych minut 10272. SolArch 117.
patrz: PEKTORALIK
– Przełoż z iedney strony ná drugą tego przełąmánia, pierścień B, y wyciągniy názad, przez dziurę D, to przełamanie L sznurká A obaczysz, że między pierścieniem B, y C, stánie przełamánie L sznurka przez ktore gdy przełożysz ten pierścień B; zostanie wespoł z pierścieniem C ták właśnie, iakobyś go przeprowádził po sznurku dwá rázy przez dziurę D, gdyby byłá większa, niż pierścień. SolArch 117.
– Tákże niech máią pierścień żelazny, okrągły C, nad sámym wierzchem wiádra: we dwoch skoblach C: żeby hak w korycie ná dwoch skobelkách ruchomy, mogł vchwycić zá obręcz wiadro[...] . SolArch 144.
– Niech będzie Tabliczká drzewiána álbo mosiężna EA, z dziurką D, podługowátą nie wielką: y przy niey uwiązáne sznurkiem iákimkolwiek dwá pierścionki B, C; Tym Sposobem iáko Figura pokázuie, z ktorych Pierścionek B, potrzebá przeprowádzić do pierścionka C, nie odwiązuiąc końcow E, A, sznurká od liniyki[...] Pierścionek B, przełoż przez záłamánie L sznurká, áby stánął ná e. SolArch 117.
– Pierścionek B, przez małą dziurę D, liniyki EA przeprowádzić do drugiego Pierścionka C, nie psuiąc ich związánia, iákie Figurá pokazuie. SolArch 117.
– Niech będzie naprzod koło skrzynczáste BC, ná ktore rzeczká Z spadáiąc obraca korbę ED. Tá záś płatewką EF mocną, niech podnosi i oniża żorawká HGF, chodzącego ná sworniu G, w słupie NG, pod fásą PSRV, w wodzie. SolArch 171.
patrz: PŁATEWKA
– Ná wierzchu M, wału MH, w Figurze trzeciey trzyma płatwę TMT, miásto dwoch dyszlow [...]. SolArch 90.
patrz: PŁATWA
– Ponieważ ná szrobách EC, osiádáłoby tylko po 24 centnarow á pochodzistością swoich gwintow, gubiełaby kjáżda szrobá część trzecią ciężaru ze dwudziestu czterech, zostáwuiąc do przemagánia drągiem centnarow 16, z ktorych szesnastu, drąg gubiąc 15, zostawiłby kręcącemu, centnar ieden. SolArch 14.
– Im większy iest Dyámeter Szroby, to iest, im miązszeysza szroba, tym pochodzistsze gwinty mieć moze; á iedno zawinięnie cáłe gwintu, znácznieyszy będzie wysokości, ktorey mieć nie mogą cienkie szroby. SolArch 13.
– Sposob robienia szrob, iáko chcesz pochodzistych. SolArch 14.
– Koło Q dwá razy większe od wálcá SQ, umnieyszy połowicę ciężaru W, to iest funtow 648. Szroba L pochodzista angułem ná gradusow 12 minut 31 zgubiłaby namniey część iednę z sześci ciężaru. SolArch 15.
– Ták y Szrobá S, dźwiga cáły ciężar M, z ramą LKHF á obracáiący C, Szrobę SB, drągiem CZ, tylko po iey pochodzistości ciągnie ten ciężar z mnieyszym oporem, im pochodzistsza Szrebá y smarownieysza. SolArch 12.
– Gdyż szrobá iest pochylność álbo gorzystość ustáwiczna (ktora się znácznie w Szrobie S, stoiącey do pianu wydaie) ktorey gorzystości długość iest obwod iednego gwintu, á wysokość odstąpięnie końca gwintu iednego od bázy, ná ktorey Szrobá do piánu stoi. SolArch 12.
– Wtákowych Zárnách będzie się sposobnie obrácał kámień, kiedy przypráwisz do wrzecioná z drugiey strony przeciwne koláno tákie, iákie iest NML, y z desczułką P, áby dwoie ludzi náprzemiánę nogámi pociągáli przewinienia wrzecioná ku sobie, náciskáiąc ku ziemi desczułkę P. SolArch 98.
patrz: POCIĄGAĆ
– Pospolicie tylko iedne bywáią tákowe Cewy Q. dla pociągánia iednego boku CH, wozká BCDE. SolArch 101.
– Náprzykład: niech będzie cáła liczbá 18; Podkryśliwszy ią, podłożysz 1 ták: 18/1. SolArch 24.
– Ná tym klocu podłożonym obracáiąc drzewo według potrzeby (kloc iednák drugi podłożywszy, ku tey stronie, gdzie się ma kręcić drzewo, áby z pierwszego ná wtory kloc zpádło) obrocisz według woli swoiey drzewo by nagrubsze sámowtor, álbo sámotrzeć, by dobrze y między pniámi inszych drzew ściętych. SolArch 20.
– Pásy szerokie ná calow siedm, z wołowey skory dobrze wypráwioney niech poszszywa Rymarz w podłuszki. SolArch 152.
patrz: PODŁUŻKA
– Często okázya przypada w gospodárstwie wiadomości o wadze intratnych rzeczy, Woskow, Łoiow, Wełny, Cyny, y tym podobnych, ktore máłymi gwichtámi zważyć się nie pozwolą. SolArch 28.
– Figurá wtora ná Kárcie 144 pokázuie HRKC przeciągnioną áż do żorawka WLF, wolno się ważącego ná podstáwku EL, przybitym do rury RH. SolArch 145.
– Gdyż dość prędko kámień się obraca, gdy wyrowna iednemu krokowi konnemu, ktory może bydź prędszy y prędszy, zá pognániem koni; y szerszy á szerszy, im konie będą słapistsze. SolArch 85.
patrz: POGNANIE
– Aby konie poiedynkiem chodziły, od wáłu koła wielkiego dáleko ná połszostá łokciá. SolArch 94.
patrz: POJEDYNEK
– Gdy nogámi, raz lewą drugi raz prawą náciskáć będzie ná przemiany laski pompowe; dokaże pompowánia wody dwiemá rurámi bardzo łátwo. SolArch 151.
patrz: POMPOWY
– Wywroć koło, ponituy brátnale y wbiy ich drugie 24 także przy końcach każdey sztuki y ponituy. SolArch 8.
patrz: PONITOWAĆ
– Tákiemuż kołu snádno przyczynić siły, dawszy mu pogrodkę álbo ponur spodem y z bokow, ktoryby w kupie trzymał wodę, popychaiącą koło, impetem y cięszkością swoią... SolArch 80.
patrz: PONUR
– Poprutowa wodá strumy rodzi ná garłách nie tylko ludzkich, ále y bydlęcych. SolArch 138.
patrz: POPRUTOWY
– ...dedług ktorych masz tey sztuki y inszych iedenastu, obudwoch rogow g, y q poprzyrzynać ná śmigę, áby iedná z drugą iednoczyły się ná połdyámetrách [...] 6. SolArch 8.
– Kto chce dla potrzeb gospodárskich mieć słuszny w domu Młynik, ná mełcie słodow y kasz rozmáitych [...] niech go da wten sposob zrobić Młynarzowi prostemu. SolArch 98.
– SPorządz rurę miedzianą, iakiey chcesz wielkości obwinioną około walca BC angułem mnieyszym od połkrzyżowego. SolArch 151.
– Pálcow bokowych CH, nie dawáć blisko FH, áby cewi Q, po przerznięciu, drzewá będąc vwolnione od pálcow, obracáły się dármo, á wozká nie podmykáły pod Piłę nád potrzebę; lubo oná po prożnicy chodzić będzie, poki wody nie zástáwią spadaiącey ná koło skrzynczaste. SolArch 101.
patrz: PRÓŻNICA
– Dla tego rozumiem: że ciężar wody rościągnioney w gorę ná łokci 18 álbo ná 12. w rurách, wyciąga z wody powietrze, y nim rurkę nápełniáiąc, rozrywa płynienie wody: Nieiáko obieráiąc raczey przemiánę w powietrze, ániżeli zádawánie sobie gwałtu w przemágániu cięszkością swoią inszą lżeyszą. SolArch 132-133.
patrz: PRZEMIANA
– Ná wále P, iest koło R, máiące dyámetru łokci pięć bez ćwierci. To koło R, iest vmknione od centrum kręgu, żeby przystáwáło do cewow V. SolArch 96.
– Tedy sporządz naprzod ná końcách D, d, żorawkow BD, bd, liniie pálczáste álbo zębate EF, ef, chodzące w swoich ladách álbo rámach, GH, gh, mocno ná mieyscu przyzwoitym osadzonych [...]. SolArch 150.
patrz: PRZYZWOITY
– Ramá TCHf piły z stępuiącey ná doł, opuscza Ciężarną TS: tá nádawkę PL rozprostowáną, czyni dłuszszą: Nádawka, długości swoiey szukáiąc mieyscá, popychá zębow grzebieniowych GH, oraz z Cewámi M. SolArch 100.
– Sądziłem zá rzec nie słuszną, áby ięzyk Polski nie miał tey náuki, ktorą się insze ięzyki, Arábski, Grecki, Łácinski, Hiszpánski, Włoski, Fráncuski, Niemiecki, Angielski zdobią. SolArch 3 nlb.
patrz: RZECZ
– Iákim sposobem srogie kámięnie y báłwany soli, nie tylko z mieyscá ná mieysce bliskie przestáwiáią; ále y ná wozy po legárách przemyślni Furmáni sámowtor zwykli wprowadzáć. SolArch 18.
patrz: SOLNY
– Iákim sposobem srogie kámięnie y báłwany soli, nie tylko z mieyscá ná mieysce bliskie przestáwiáią; ále y ná wozy po legárách przemyślni Furmáni sámowtor zwykli wprowadzáć. SolArch 18.
patrz: SÓL
– Otwárta rurá, álbo odchod wody, im niszszy od wierzchu wody, tym spieszniey, y sporzey pozbywa wody SolArch 131.
patrz: SPORO
– Stendary, Sochy, y insze drzewá wkopáne w zięmie, opuścić ná zięmię zwolná, ná ktorą chcesz stronę. SolArch 21.
– Desczułká álbo zásuwká CBD, ma miec przybitą máciczkę Slosárską E, dla szroby FES, z ántabką S, dla snádnego szrobowánia. SolArch 99.
– Gdy korbá szrobę obráca; w tę ią potrzeba obracáć stronę, w ktorą zęby kołá idą z gory ku korbie; áby wrzecioná szrobowego koniec, przeciwny korbie, mogł się opieráć w gniaździe swoim. SolArch 14.
patrz: SZROBOWY
– Wykop naprzod doł D y drzewá koniec P, do zakopánia náznáczony, ślożem trochę záciąwszy, y nad środkiem dołu postawiwszy deską T w doł spuszczoną, prosto do piánu postaw [...] SolArch 20.
– Przyczyná pierwszey części własności tey iest: że wodá będąc oraz cięszką y rozlewną, obieráć musi mieysce bliszsze centrum świátá, ktore wodzie iest mieysce niszsze, według własności 3. SolArch 131.
patrz: ŚWIAT
– Wysokość większa wody płynącey ma się bráć z dalszey odległości od centrum świátá, á niskość z bliszszey. SolArch 130.
patrz: ŚWIAT
– Często okázya przypada w gospodárstwie wiadomości o wadze intratnych rzeczy, Woskow, Łoiow, Wełny, Cyny, y tym podobnych, ktore máłymi gwichtámi zważyć się nie pozwolą. SolArch 28.
patrz: TEN
– W długości wozá niech Stelmách vgadza kołom wozowym przednim, áby w kierowániu wozá nie záchodziły ná koło Młynowe D. SolArch 91.
patrz: UGADZAĆ
– Widźiałem kilka Abrysow, ktore we Młynach bydlęcych krom dyszla ordynuią koło głádkie bez pálcow, (szalone pospolićie od Młynárzow názwáne,) ná tymże wále, ktory nośi dyszel: y ieszcze záwieszáią ná spodźie obwodu iego cztery álbo sześć ćiężarow kámiennych, wyrobinych ná figurę Dzwonkow, álbo Vryantowek. SolArch 95.
– Ciężaru SB wzdłuż rościągnionego, ná iednę wagę; Srzodek C iest centrum wagi. SolArch 2.
patrz: WAGA
– Centrum káżdey figury regularney álbo doskonáłey, z iedneyże mátyeryi, iest oraz centrum ważności. SolArch 2.
patrz: WAŻNOŚĆ
– w beczkách winnych SolArch 133.
patrz: WINNY
– [...] przysrobowáć klocek srobámi W, álbo przywiązáć do stopnia wozowego, álbo do łáwki iakiey, ták żeby spodnia dziurá klocká, wolna była na wysypowánie mąki. SolArch 99.
– Ktoby dał ná vrząd zrobić koło, do dźwigánia ciężarow w gorę, niech mu Kołodziey piasty nie wierci, aby w końcach iey, rysami obwiedzionymiey czopy żelazne bydź mogły, ktoreby osádzone ná swoim wiązániu, wolnieysze obracánie sprawowáły, niżeli drąg w piáście. SolArch 7.
– Niech będzie strugá, álbo rzeká, wolna, albo bystra, ktorey chcesz zważyć skok wody, wdaney odległości, náprzykład w łokci 50. SolArch 140.
– Od spodu DE odmierzywszy łokieć GQ á od gory połłokcia RS, wytniy garę SG, ná wylot, długą w łokci połtrzecia; szeroką na calow trzy, żeby drewna zostáło z obuch stron po dwá calá. SolArch 16.
patrz: WYCIĄĆ
– Ná wierzchu kloca PQ wywiercić, álbo dłotem wyciąć dziurę blisko boku L, klocá, do násypowánia ziárná. SolArch 99.
patrz: WYCIĄĆ
– Toż z niego okryśliwszy połcyrkuł PMC, przedziuraw go na wylot nád L, przed Q: á ná punktach P y C, wytniey áż do sámego spodu deszczułki, dziury połcyrkliste, ták iáko Figurá ukazuie, żeby te dwá wycięcia dla sworzniow dwoch, mogły ná sworzniách osiadáć. SolArch 17.
patrz: WYCIĄĆ
– Zobudwoch bokow szerokości ná L, y R,powycináć dłotem kárby, głęboko ná dwie części, ze trzech calá iednego, aby w te wycięciá, mogły się wsuwáć mocne deszczułki, álbo zásuwki CBD, ná otrzymánie mąki y wálcá HGF, w klocu. To wycięcie nie ma dochodzić do sámego spodu klocá, iáko Figurá pokázuie. SolArch 99.
patrz: WYCIĘCIE
– Z pierwszego punktu, P, y z trzeciego C, zakryśl połcyrkuliki, odległością dwoch Rownoodległych PC, y BG: á z w torego punktu L, vmkniey się osmą częścią calá ku pierwszemu punktowi P, zá punkt L. Toż z niego okryśliwszy połcyrkuł PMC, przedziuraw go na wylot nád L, przed Q: á ná punktách P y C, wytniey áż do sámego spodu deszczułki, dziury połcyrkliste, ták iáko Figurá vkazuie, żeby te dwá wycięcia dla sworzniow dwoch, mogły ná sworzniách osiadać. SolArch 17.
patrz: WYCIĘCIE
– Popiąte: Według śladow náznáczonych rubryką, ponárzyna kárby piłką stolárską, y dłotem powycina gwinty głębokie ná poł torá calá álbo ná cal ieden, áby nieosłábiał wálec, y w prowádzeniu wody z dołu nie szwankował głębokim wycinániem. SolArch 152.
patrz: WYCINANIE
– We dwoch bokách przeciwnych tey kłotki, wyrznie dziury długie ná połtorey ćwierci od L do H, w ktorychby wałeczek g h przepuszczony przez boki tłoká c d e f, wolno chodził. SolArch 146.
patrz: WYRZNĄĆ
– Po tych podziałach kołá, wyciągáć będzie nić mocną, od centrum, áż do czoła, y nácieráiąc ią kretą nád policzkiem kołá, nácináć nią po ciesielsku ślady albo liniyki kreciane, według ktorych vczyni piłką rzazow 144. głębokich na połtora calá. Od ktorych rzazow, pobrawzy odległość po połtora cala, iáka iest miąższość pálcow, poznaczy drugich liniiek 144 nicią nákręconą, y według nich wyrznie piłką, rzazow 144. y powycina dłotem, áby miał dziur 144. dla tyluż pálcow. SolArch 84.
patrz: WYRZNĄĆ
– Kto chce koł mocnieyszych R, y C, niech Młynarz rozstáwi pálce ná ich czele około srzodká, dwiemá rzędámi; áby w kole R, rząd ieden wyszszy miał pálcow 72. á niższy tákże 72. K kole zás C, áby w wyszszym rzędzie było pálcow 24. iáko w niszszym. Co będzie, gdy ták wyszszą część koła rozdzieli, po tym policzku ktory ma przystawáć do spodu wyszszey części, iáko rozdzielił części wyszszey spodek: y werznie kárbow połowicę cáłego kołá ná spodniey części, á drugą połowicę na wierzchniey: nie wrzynáiąc podziału spodniego pod wierzchnim wyrzniętym, áni wierzchniego nád spodnim wyrzniętym. SolArch 85.
patrz: WYRZNIĘTY
– Drugim sposobem Ze liná ktorą obciążona ciężarem, walec zwiia, połowicą miąszości swoiey przyczynia połdyametru wálca. Záczym tylą częścią przyczynia ciężaru umnieyszonego drągiem, dźwigáiącemu, ile ta część wytraci z odległości dźwigaiącego od podstawku w używániu Drągá dźwigalnego. SolArch 6.
patrz: WYTRACIĆ
– Dla tego rozumiem: że ciężar wody rościągnioney w gorę ná łokci 18 álbo ná 12. w rurách, wyciąga z wody powietrze, y nim rurkę nápełniáiąc, rozrywa płynienie wody: Nieiáko obieráiąc raczey przemiánę w powietrze, ániżeli zádawánie sobie gwałtu w przemágániu cięszkością swoią inszą lżeyszą. SolArch 132-133.
patrz: ZADAWANIE
– Zmałym kołem kędy się znáyduią [młyny], rádzę ich popráwić: Ponieważ bardzo leniwo melą, y konie w zawod chodzić przy kole muszą. SolArch 88.
patrz: ZAWÓD
– Záczym ciężar nie poydzie do p, gdyż p są iedneyże odległości od centrum ziemie. SolArch 152.
patrz: ZIEMIA
– Koláno DM, korby powinno bydź rowne tey częśći laski K, ktora wychodźi z rury RH, gdy rámię álbo żorawek CF, na doł bywa poćiągnioney. SolArch 147.
– Gdy zaś ludźie podniosą powtornie rękoieśćią TV, żorawką SRT; tłok df vstąpi ná doł, y otworzywszy pokrywkę swoię mndc, nápuśći wody we srzodek kłotki BE, ktorey kłotki pokrywká MNCB, zámknięta, nie dopuśći powrotu wodźie z trąby [...]. SolArch 146.
patrz: ŻÓRAWKA