Pobieranie

Informacja o "ciasteczkach" i przetwarzaniu danych osobowych

Ta strona przetwarza Twoje dane osobowe takie jak adres IP i używa ciasteczek do przechowywania danych na Twoim urządzeniu.

Z jednej strony ciasteczka używane są w celu zapewnienia poprawnego funkcjonowania serwisu (np. zapamiętywania filtrów wyszukiwania zaawansowanego czy ustawień wybranych w tym okienku). Jeśli nie wyrażasz na nie zgody, opuść tę stronę, gdyż bez nich nie jest ona w stanie poprawnie działać.

Drugim celem jest gromadzenia statystyk odwiedzin oraz analiza zachowania użytkowników w serwisie. Masz wybór, czy zezwolić na wykorzystywanie Twoich danych osobowych w tym celu, czy nie. W celu dokonania wyboru kliknij w odpowiedni przycisk poniżej.

Szczegółowe informacje znajdziesz w Polityce Prywatności.

Wyrażam zgodę na "ciasteczka":
Tylko niezbędne do działania serwisu
Wszystkie (także służące gromadzeniu statystyk odwiedzin)

PL EN
ELEKTRONICZNY SŁOWNIK JĘZYKA POLSKIEGO XVII I XVIII WIEKU
znajdź hasła
wyszukiwanie zaawansowane
A
B
C
Ć
D
E
F
G
H
I
J
K
L
Ł
M
N
O
Ó
P
R
S
Ś
T
U
V
W
X
Y
Z
Ź
Ż
czerwcowe jagody
patrz: CZERWCOWY
  • - Czerwcowy. 1) Brach-Monats-. 2) von Scharlach-Beeren-Kraut. 1) de Juin; qui regarde le mois Juin. 2) qui concerne la plante qu'on apelle Czerwiec. § 1) dni czerwcowe. 2) z czerwcowych iagod, gdy ie w piecu suszą, złotnki śię rodzą. T III 184
(Być) przy baczeniu
patrz: BYĆ, BYĆ, BYDŹ
  • - Náleźli [...] człowieká siedzącego/ od którego dyabelstwá wyszły/ odziánego/ przy baczeniu u nog Páńskich. BirkNiedz 120
  • - Báczenie/ rozum/ Iést przy baczeniu/ [...] sanae mentis, sanus mente, idem. przy sobié [...] z baczeniem/ z rozumem. Kn 11
żal zadać
patrz: ŻAL
  • - I cóżeś przez to wskórała [Fortuno] nad to, iżeś żal zadała Temu, coby mi do mego rad udzielił zdrowia swego? StanTrans 171
żalem zdjęty (sz. zm.)
patrz: ŻAL
  • - [...] zdięta Kloryndá żalem zápłákáłá/ Ná ták żáłosne y smutne weyźrzenie. TasKochGoff 39
  • - Tu Xiążę zięty żalem/ że mu tak przychodzi Z Oyczyzną się targowáć/ Jednak to rozwodzi Szeroko vszom Pánskim/ że iako snadź wszędy/ Z ludźmi nie vmieraią y w Turczech Vrzędy. TwarSLeg 32
  • - Tegoz roku [1632] dnia 30 kwietnia, nieprzestawaiącym zaliem zdięty będąc Zygmunt III krol Polski i Szwecki etc: s Smierci nader niespodziwanei i prętkiei krolowei Je[go]mosci małzonki, w cięsze co dzień wpadywaiąc zdrowia słabosci [...] korony i berła odbiezał [...]. VorLetSkarb 118
  • - Rosimundá tedy z tey spráwy żalem zdięta wielkiem y nie mnieyszym gniewem ná mężá, umyśliłá się mężową śmiercią zemścić śmierci Oycowskiey, y zá krzywdę zápłácić, ktora się iey stáłá. TylkStrom 47-48
utulenie żalu
patrz: ŻAL
  • - Podskarbstwo nadworne oddałem dziś p. podkomorzemu halickiemu, na utulenie żalu domu ich, i że człowiek wielce rycerski, poczciwy i gospodarz dobry, jeśli się zechce do tego aplikować. SobJListy 536
  • - Zácżym rzęśiste z ocżu wilgich láć łzy muszę Ná utulenie/ żalu/ bowiem nie znayduię Inszey poćiechy nad tę/ ktorą z łęz formuię. BesKuligHer 76
mieć żal (sz. zm.)
patrz: ŻAL
  • - Nie mówiłem ani przed panem porucznikiem, ani przed żadnym innym człowiekiem: jeślim kiedy jakowy żal miał, utopiłem go w sobie, a nikt o nim nie wiedział […]. ChodKor 125
  • - [Piestrzecki] Widział się y z Iego Mścią Pánem Poznáńskim, y z wielą, bo w Poznániu chorował niedziel kilká, y owszem miałem ztąd żal słusznie, że mi to zá występek máią, żem go tám posyłał. LubJMan 40
miarkować żal
patrz: ŻAL
  • - Wszakże iáko żáłowáć, ták y miarkowáć żal potrzeba, każdemu bowiem żyiącemu ná swiecie ták zgásnąć trzeba, każdy ferowánemu raz Dekretowi subesse musi. DanOstSwada VI, 7
moderować żal (sz. zm.)
patrz: ŻAL
  • - Tegoż pisalismy przez tegoz Raytara ktury jechał do Szaweł cum denuntiatione Smierci Im Xdza Episkopa Łuckiego, do IPana kasżtelana Minskiego y Samey IEym zperswazyą aby moderowali Zal swoy poniewaz sic placuit superis, a na swoię Zdrowie pamiętali ktore portzebne iest nam. SapADiar 9
  • - Chciey tedy WXM według wspaniałey duszy swoiey żal y utrapienie ták moderować, ábyś przy zupełnym záwsze zostaiąc zdrowiu byłá pomocna duszy iego [...]. DanOstSwada IV, 46
pomagać /komuś/ żalu
patrz: ŻAL
  • - Jakoż na świecie żywot nasz jest śliski! Gdy świeżo sąsiad moj owdowiał blizki, Jadę i wedle chrześcijańskiej mody, Pomagam żalu i jego przygody. PotFraszBrück II 411
  • - Jáko zaś szczerze pomagam WX Mści żalu teraźnieyszego, tak duszy Bogu ulubioney gorącemi modlitwami y sam wspierać nie przestanę [...]. DanOstSwada IV, 46
ukojenie żalu
patrz: ŻAL
  • - [...] iako się Wm MP Frasowac pomogli tak tez Na ukoienie Zalu Naszego prezentią Swoią Na Żałobnym Chlebie w domu Naszym Stawic Się raczicie [...]. HerbOr XVII, 306 [spr.]
żalem ściśniony
patrz: ŻAL
  • - Liszka się wtym wróci, Dziecięcia nie zastanie, oczy wzgórę rzuci, Ujźrzy: ano orlęta jeszcze dojadają Jej potomka i już go barzo mało mają. Westchnie żalem ściśniona, zemścić się nie może. VerdBłażSet 6
żalem przyciśniony
patrz: ŻAL
  • - Anno eodem [...] umarł przyciśniony ciężkim żalem przez zabicie syna swego miły brat mój bliźniak, pan Stefan Cedrowski [...]. CedrPam 18
utulić się od żalu
patrz: ŻAL
  • - [Matka s. Negry] Wnidzie do więzienia/ naydzie że [jej córka] iáko ztrętwiáła y umárłá leży/ y nie może się od żálu utulić mátká. OkolNiebo 33-34
ukoić się w żalu (sz. zm.)
patrz: ŻAL
  • - Czemu nie idziesz blizey pod te mury Ono twoy miły patrzy na cię zgory: Ledwie nie skona cosię tak frasuie Ze nic o tobie nie wie y nie czuie: Idź Vkasz mu się niechay się ukoi W okrutnym zalu, co mu w sercu stoi [...]. OblJasGór 99
  • - [Pozwana Regina Ruszkówna] bez dania przyczyny, przechodzącą tak matkę iako y córkę słowy słuchania uszu poczciwych niegodnymi zesromociła tak dalece, że się ludzie, przy tym będący, takowey złości widziwić nie mogli, a aktorki [powódki], zelżone, ledwie się w żalu ukoić mogły [...]. KsKrowUl 646
żal /kogoś/ zdjął (sz. zm.)
patrz: ŻAL
  • - Ledwo przijdę do złozenia swe[go] zaras on moy wyrostek pocznie mi powiadac one discursy o mnie gęby niewyparzony. Ziął mię zal serdeczny, y iuzem od gniewu prawie pałaiąc chciał wpasc tam gdzie niecnota lezał [...]. OssJŻyw 29
  • - Co rozumiesz iák daleko cięższy żal nieszczęśliwego potępieńcá zdeymie/ kiedy maiąc rowne iák drudzy do wieczney chwały/ y do oglądaniá Boskiey Twarzy práwo/ dlá swych pieszczot y lubieżności ná nich się zápaszszy szczęśliwe[go] dziedzictwá y nadziei ná wieki postrada. BujnDroga 158
dopomagać /komuś/ żalu (sz. zm.)
patrz: ŻAL
  • - Niebo swymi łzámi miástu Wileńskiemu żalu dopomagáło. WojszOr 36
  • - [Kondolencje po śmierci syna] Serdecżnego w tey mierze dopomagam Wm. M. M. Panu żalu. DobrPol I, 236
żal niepocieszny
patrz: ŻAL
  • - Tyś iest [Słowianinie] mężem w wolności/ tyś w sweywoli trupem/ Człowiekeś w stárey cnocie/ w nowym zbytku słupem. Co ia dziś wspomináiąc z żalem niepociesznym Iużem widzę zwątpiony w tym wieku nieszczęsnym […]. JurkLech Bv
żal /w kimś/ wzbudzić (sz. zm.)
patrz: ŻAL
  • - Prawiem się w łzy rozpuściła, zaczym i w nim [w mężu] żal wzbudziła. StanTrans 182
  • - [Stanisław Małachowski, wojewoda kaliski] A iak wiele w Oyczyznie z conciliował sobie cnotami miłości, tak wielkie wzbudził po smierci swoiey w sercach ludzkich żale. OtwFDzieje 21
nabawić /kogoś/ żalu
patrz: ŻAL
  • - Nábáwił mię frásunku/ żalu/ kłopotu. Er hat mir einen grossen Kummer/ Leid/ Händel angerichtet. DobrGram 455
żalem przerażony (sz. zm.)
patrz: ŻAL
  • - [Ariodant] Tak[i]em był przerazony zalem niesczęsliwy Ze zyc więcey na swiecie nie chciał [...]. ArKochOrl 47v
  • - [...] i my wielkim żalem przerażeni, Wespół z Hernestem będąc zasmuceni Pośliśmy prędku od płaczu takiego Do kamienicy starosty puckiego [...]. BorzNaw 157
żal /kogoś/ przejął
patrz: ŻAL
  • - Aleś ty pokoje i mieszkanie moje Prędkim minął skokiem, A na mnie, nędznicę, twoję niewolnicę, Aniś rzucił okiem. Żal mię przejął niesłychany, gdym to ujźrzała, Bóg strzegł, martwą zaraz w oknie żem nie została. ZimSRoks 40-41
żal /kogoś/ ujął (sz. zm.)
patrz: ŻAL
  • - Ten [pustelnik] kiedy go na oney nadiachała drodze Panna z Angelską twarzą, y widział ze srodze Pobladła y z troski y z trudu zemdlała Zal go uiął widząc co nędznica cierpiała [...]. ArKochOrl 13
  • - [Bradamanta] skoro o Rugierze zrazu usłyszała Na twarzy się wesołą byc pokazowała Ale skoro [Pinabel] przypomniał ze w okowy wzięty Viął ią zal y smętek wielki niepoięty [...]. ArKochOrl 19
żal /kogoś/ zdejmuje (sz. zm.)
patrz: ŻAL
  • - Gdyś ty, Dafni, na marach leżał, ani gnano Bydła na paszą, ani w rzece napawano, Ani wody dobytek w tamte dni kosztował, Ani się trawy tykał, wszystkich żal zejmował. SzymSiel 167
  • - zeymuie mię boleść/ żal. Afficit me dolor, percelli, inaudit me timor [...]. SzyrDict 542
tulić żal
patrz: ŻAL
  • - Po lewej ręce, zaraz wedle niego [Ernesta], Szedł nasz Marynarz, który aktu tego Nie chciał opuścić swojej siostry, ale Szedł w procesyjej tuląc w sobie żale. BorzNaw 170
  • - [Czarniecki] prowádzi ią [żonę] dla iey odpocznienia Potym lámencie, do swego złozęnia, Gdzie małą chwilę tuląc zale one Smutną, strápioną, Vwesela zonę. OblJasGór 40
pocieszyć /kogoś/ w żalu
patrz: ŻAL
  • - Krolewica doMoskwy prowadziem Płacze Zygmunt zegnaiąc długiego Terminu Widzenia się: załuie po swym miłem Synu Ale: go rychło Pan Bog w tym zalu pocieszył Gdy się nazad do niego Władysław pospieszył [...]. PotWoj 52
żal nieuhamowany
patrz: ŻAL
  • - [...] najbarziey płakał brat iego [Ariodanta] rodzony, W tak nieuhamowanem zalu utopiony Ze ledwie na sie swoich rąk iego przykładem Nie obrocił y nie szedł za niem swiezem szladem. ArKochOrl 48v
żal odnosić
patrz: ŻAL
  • - Cóż potym? Gdy ja próżno śpiewam, próżno proszę, Gdy od ciebie żal jawny i wzgardę odnoszę, Okrutna Filli! SzymSiel 11
żal /kogoś/ przejmuje
patrz: ŻAL
  • - Zniknął z matką królewic, ach snaćby i skały, Nieużyte na taki żal padać się miały Zaraz; żal mię przejmuje, żal mi traci słowa [...]. GrochWiersze 36
z żalem /coś robić/
patrz: ŻAL
  • - Czym się ciesząc Krolowa, że Woysko utrzymała sama się co prędzey do Krola przebierała, ale że jey drogę zastąpił Nieprzyiaciel, więc z wielkim żalem swoim wrocić Się musiała z Choynic nazad ku Kaliszowi. HistBun 44v
  • - Ieżeli tak wielka część krolestwa w dobrach Duchownych consistit, z iakim żalem nie znośnym patrzyć na to, że ten skarb nie obraca się iak powinien na chwałę Bożą, na ulgę ubogich, ani na ratunek Oyczyzny. LeszczStGłos 18
na żal /coś robić/
patrz: ŻAL
  • - [Miller] samze wodził pułki one [złożone z polskich jeńców] Na żal około murow ż [!] każdą stronę: Chcąc przez tęn widok smutny y fałszywy, Wzrok oblezencom krzywdzić Swiątobliwy. OblJasGór 60
żal serca (sz. zm.)
patrz: ŻAL
  • - [...] poczęłá [Osanna] w żalu sercá swego/ że tá okrutnie y sromotnie Bog cierpiał/ mowić: Rádábym z wielką chęcią ucierpiáłá z tobą/ y ulżeła bolu tego naymilszy Panie [...]. OkolNiebo 92
  • - [...] więcey [jest] tych co pełne pomyślnego szczęścia, y żágle ná koniec zwineli darmo y nadzieie, nie bez w puł serca żalu [...] jam sunt rapia vela nobis. DanOstSwada II, 22
do żalu /kogoś/ poruszyć ,
ku żalu /kogoś/ poruszyć
patrz: ŻAL
  • - Kogóż by bowiem nie przeraziło, a ku żalu nie poruszyło, to tak częścią gwałtowne, częścią nieszczere obeście z wm. naszym panem, któryś na niejakiej strażej od R.P. ustanowiony będąc, na ten czas osobę jej z drugiemi ichm. pp. deputaty rokoszowemi na sobie nosieł. AktaPozn I/1 343
  • - Ták lekkie poważenie y złe vszánowánie Ich. MM. XX. Biskupow od Plebaná/ słusznie káżdego Kátholiká do zalu poruszyć musi. SzemGrat 116
uśmierzenie żalu
patrz: ŻAL
  • - Ciałko [zmarłego synka] niebawiąc dokoscioła Kupiskiego dodziada Babki Stryia Braci Ciotecznych y Siostr Roskazałem zaprowadzic ydosklepu wstawic dla Vsmierzenia zalu Małzonki Moiey Wiekszego niechciałem dłuzey wdomu trzymac [...]. PoczOdlPam 101
żalu /komuś/ przydać
patrz: ŻAL
  • - Tegoż dnia stanęła tu właśnie JMP. wojewodzina ruska, która mi więcej daleko żalu przydała niż pociechy, bo widząc ich w kupie z jmp. wojewodą, karesujących się do tego, musiałem nieraz na niedolę moją westchnąć. SobJListy 192
żalu /komuś/ dodać
patrz: ŻAL
  • - Postrzegszy się, żem żalu ojcu dodała, kazałam go prosić. StanTrans 128
pomiarkowanie żalu
patrz: ŻAL
  • - Chcieyże tedy WMć Mci Pánie Podkomorzy uważywszy inevitabilem fati necessitatem, sercu swemu boleścią zranionemu przez pomiarkowánie żalu medelam dáć [...]. DanOstSwada VI, 7
żal prawdziwy (sz. zm.)
patrz: ŻAL
  • - Iż żal prawdziwy zá grzechy/ iż dobrze uczyniona spowiedź/ wielce są skutecznym przemysłem przeciw grzechom/ wątpić żaden Katolik nie może. BujnDroga 86
  • - [...] ták prawdziwy żal/ iáko pokorne wyznánie swych grzechow/ to maią: że czym się więc brzydziemy/ y zá co żałuiemy/ zá co się słusznie wstydzić/ a pokutą y dosyćuczynieniem przypłacać musiemy/ tego się wiáruiemy/ strzeżemy/ y do tego nie łacno powrácamy [...]. BujnDroga 86-87
  • - Pokutá należy ná żálu prawdziwym, iáki miał Syn márnotrawny, kiedy mowił, álbo Dawid, kiedy toż sámo mowił, Zgrzeszyłem. TylkStrom 81
żal szczery (sz. zm.)
patrz: ŻAL
  • - Poki czas wżdy się obeyrzeć/ a vważywszy/ y głęboko poiąwszy złość grzechową iáko Bogá mego obráża [...] z serdecznym szczerym żalem za nieskończoną/ nie wypowiedzianą cierpliwość Bogu moiemu podziękować [...]. BujnDroga 44-45
  • - Może też y Bog, widząc: żal zá grzechy szczery? Smiertelney ná człowieká, nie spuszczáć siekiery? PotPocz 173
żal święty
patrz: ŻAL
  • - A pobudziwszy [przeor] skruchę y zal swięty We wszytkich: Naprzod nim woięnne sprzęty Rozrządzi, kaze azeby w Káplicy Gdzie przemieszkiwa twárz Bogárodzicy Strászney Offiary z pokorą słucháli Ktorą Náboznie Duchowni Spiewáli. OblJasGór 27
koligat z matki
patrz: KOLIGAT
na żart
patrz: ŻART
  • - Zachciało mu się Polskiego czosnku ktory mu ktos na żart zchwalił że miał bydz lepszego nizli węgierski Smaku. PasPam 52
bezbożne żelazo
patrz: ŻELAZO
  • - Y ty ktoszkolwiek iesteś, coś bezbożnym żelázem synowską przeciwko Mátce uzbroił rękę, coś przez nie słuszne y obrzydliwe sposoby, przez ták wielką ubogich ludzi oppressyią, czegoś dokázáć chciał, Stániesz się sam niefortuny swoiey architektem. DanOstSwada V, 4
żłób betlejemski
patrz: ŻŁÓB, ŻŁÓB, ŻŁOB
żołnierska niekara
patrz: ŻOŁNIERSKI
  • - Zołnierska go [Wezyra] niekárá/ pospołu z swawolą Lekkomyślnych Jánczarow/ niepodobne bolą [...]. TwarSLeg 72
  • - Wodzowie drudzy Wymowki swe buduiąc, ze swywoli cudzy, A Zołnierskiey niekary ieszcze nie ukazą Oczu do tąd [...]. TwarSWoj 38
prosty żołnierz
patrz: ŻOŁNIERZ
  • - Siekł strzelał narazał się nie iak Hetman ale iak prosty Zołnierz. PasPam 107v
  • - Ia iako prosty Zołnierz nierad się Specyałami pasę. PasPam 164
stary zołnierz
patrz: ŻOŁNIERZ
  • - Przypadnie woiewoda do nas y rzecze do Woyniełowicza Nu stary zołnierzu poczynay że nąm szczęsliwie w Imię Panskie. PasPam 105
  • - Mogę tez y ia tak piastować Honor WMM Pana Dobrodzieia iako y naystarszy Zołnierz Rzecze dobrze [...] poszedłęm do koni. Tam zastałęm owych katanow. PasPam 160
  • - Kommęnda przymie była Bo mi iuz była oddana puko owi Starsi Zołnierze nienamyslili się na ochotę. PasPam 57v
morska świnia
patrz: ŚWINIA, ŚWINIA, ŚWYNIA
  • - Delfin [...] morska świnia. T III 216
bicz woźnicki
patrz: WOŹNICKI
  • - Verge [...] Flagellum stagelli. Verber. Bicz woźnicki biczysko. DanKolaDyk II, 574
formalnie atakować
patrz: FORMALNIE
  • - Felt-Márszałek Munich przybywszy z Woyskiem Moskiewskim pod Perekop, attákował go przy ciemney nocy, ordynowawszy lewe skrzydło, aby zmyślony attak pokazáć przy rzucaniu Bomb, A prawe skrzydło formalnie attakowało. GazPol 1736 1 3 nlb
wstępnym bojem
patrz: BÓJ
jużci to
patrz: JUŻCI
  • - Iuz ci to Narew Niedaleko na coz by się przydało inszego dawać Przystawa. PasPam 172
święcone jajko
patrz: JAJKO
  • - Posłałęm do Xiędza Piekarskiego prosząc o Swięcone Jayko [...] przysłał mi tedy y Baranka plackow iaiec dopierom zazył Swięconego. PasPam 67
strusie jaje (sz. zm.)
patrz: JAJE
  • - U Garamantow Afrykańskiey Nacyi czapki lud pospolity. miał z skorup, strusich iay. ChmielAteny III 74
  • - 6 Lutego o 6 godzinie po południu trzęsienie ziemi w Bazylei, gdzie śniegi wielkie, y zimno niezwyczayne. W Czerwcu grad w Rzymie, y w Lombardyi wielkości iaia strusiego. BohJProg II 69
bataliją ustępować
patrz: USTĘPOWAĆ, USTĘPYWAĆ
  • - Szeremet długo z Woyskiem Swoim od Lubara Batalią ustępuiąc, na koniec okopac się musieli pod Czudnowem. DrobTuszInf 9
zwykła batalia
patrz: ZWYKŁY
  • - Gdy Woyska staną w zwykłej bataliiey Ia niewygodzę swoiey fantazyiey Więc cięszko westchnąc y zapłakac cale, Na cię wspomniawszy moy Dereszu VALE. PasPam 51
batalia lądowa
patrz: LĄDOWY
zwieść batalią /z kimś/
patrz: ZWIEŚĆ
  • - Chcąc daley rosprzestrzenić granice krolestwa z Sywardem Danij Krolem wodną zwiodł batalią [Wisimir, syn Lecha]. MikSil 233v
najaśniejszy majestat
patrz: JASNY
  • - A teraz niepoczuwaiąc się bydz zdraycą Naiasnieyszego Maiestatu y Oyczyzny [...] W MM pana samego o tę proszę promocyią. PasPam 142v
najjaśniejszy król
patrz: JASNY
  • - Boli mię Miłosciwy Naiasnieyszy krolu Panie M. Miłosciwy Strata ubogiey Substancyiey. PasPam 284v
jaśnie Wielmożny
patrz: JAŚNIE, JASNO
biały jasno
patrz: JAŚNIE, JASNO
  • - Biáły iasno/ Candidus. Kn 26
habit podróżny
patrz: PODRÓŻNY
  • - [...] wygnániec [diabeł] [...] przemienił się w pielgrzymá/ odział hábit podrożny/ y szedł do drzwi iego/ prosząc áby go przenocował. KalCuda 300-301
laska podróżna
patrz: PODRÓŻNY
  • - Przetoż kazano tám dwiemá Portogálczykom (ktorzy się naprzod wyspowiádali y com[m]unikowáli) áby otworzyli ono mieysce: náleźli tám nieiákie kośći bieluchne/ zmieszáne z wapnem y z piaskiem sztukę włoczniey/ y laskę podrożną/ y beczułkę źiemie; [...]. BotŁęczRel IV 169
  • - Przychodzi dziad drugi, trzeci: Nuż to i to za swe dzieci Rozdawać tak, że się mało Kury i chleba zostało. Więc po łbach ostatkiem sobie — Jak mówięm — to mnie, to tobie. Że zaś i laski podróżne W trawie nie leżały prozne, Potłukszy je o się drobno, Poszło z nich kożde osobno. KorczFrasz 14
siostra rodzona
patrz: RODZONY
  • - Iego mial siostrę rodzoną Zonę. PasPam 68
brat rodzony
patrz: RODZONY
rodzony stryj
patrz: RODZONY
  • - Luboc to tam uwięzili w rękach Rodzonego dziecinnego Stryia [...] Alec ia o ciebie się nie frasuię. PasPam 222
jawne rzeczy
patrz: JAWNY
  • - Iawne to rzeczy MSCi Panowie iawne, Że nas dotąd Piastowała Boska Protekcyia. PasPam 118
beczka piwna
patrz: BECZKA
  • - Béczká/ áchtél/ kłodá/ Béczká piwna/ in constit: Regni anni 1565. gárncy 72. anni 1598. gárncy 62. Kn 19
  • - beczka piwna ma mieć według konstytucyi, 1565. garncy 72. a według 1598. garncy 72. [powinno być: 62!] T III 31
węgierska beczka
patrz: BECZKA
  • - Węgierska beczka ma barył 3. T III 31
beczka winna
patrz: BECZKA
  • - v béczék winnych Kn 337
  • - w beczkách winnych SolArch 133
beczka piwna
patrz: BECZKA
  • - Beczek piwnych 24. InwPuck 103
  • - drozdzy z beczki piwnej HaurEk 40
beczka octowa
patrz: BECZKA
  • - Beczká octowá/ PolPar 202
rybna beczka
patrz: BECZKA
  • - Rybna béczká Kn 962
beczka piwna krakowska
patrz: BECZKA
  • - Beczká piwna Krákowska: Garncy 63. SolGeom III 137
beczka śledziówka
patrz: BECZKA
rok astronomiczny
patrz: ROK
chłopięce roki
patrz: ROK
mit.
bezdenna bania
patrz: BEZDENNY
  • - [Do Danaid] I wy, bezecne siostry [...] coście pomordowały swe męże właściwe, Za co w piekle bezdenną banię nalewacie. SzymSiel 26
bania do destylowania
patrz: DESTYLOWANIE
  • - Bania do dystylowania. T III 21
krętna bania
patrz: KRĘTNY
  • - Krętna bániá/ abo álembik do palenia wodek/ Anguinea cucurbita. PedSleszTajem 414
krew wrze (sz. zm.)
patrz: WRZEĆ, WRZEĆ, WREĆ, WRAĆ
  • - Z przyrodzeniá w kim krew wre/ powietrze pánuie/ Rad nowin często słucha/ rad y pożártuie. OlszSzkoła D4v
  • - Wre krew w młodym, wżdy wino, wielką czyniąc szkodę Zdrowiu i substancyjej, pije jako wodę. PotFrasz2Kuk II 302
  • - [...] Kasztelan Lubaczewski [...] nieustraszone niosł záwsze serce, ktorego krew w heroicznych Pana nászego żywo wre dotąd piersiach. DanOstSwada 43
  • - Iáko iedná w wszystkich Was bráci, krew Królewska wre, ták spolna słáwá Być powinná. JawJon 19
  • - Wrę [...] 2) wre krew w żyłach [...]. T III 2619
  • - Do kochanego Stasia wzdychało serce moie. Od naypierwszych momentów mego z Zośką poznania. Krew wrzała. Schło ciało. SzymańSZośka 16
morze wrze
patrz: WRZEĆ, WRZEĆ, WREĆ, WRAĆ
  • - INsze poruszenia morskie mogą się názwáć párticulárne. A te częśćią przyczynę máią od sámegoż morzá swego/ częśćią zinąd. Pierwszego rodzáiu są wody bieżące ábo currentes (ktore się znáyduią ná śrzodku morzá) drugdźie mniey/ drugie więcey bystre: więc Scilae et Charibdes, kędy się morze obrácá w około/ y wre bez przestánku/ á to dla rozmáitych własnośći mieysc. BotŁęczRel II 17
  • - W Carogne gwałtowne [trzęsienie ziemi] trwało 5 minut, wzruszyło wszystko, ale nic nieobaliło: morze wezbrało, wrzało, podnosiło się y opadało 7 razy. BohJProg II 204
  • - W niey się zielenią lasy, w niey się łąki śmieią, Grzmią pioruny, wrą morza, dmą wiatry, dżdże leią: Pasą się kotne trzody, młode kózki skaczą, Zamki zwalone, w gruzach wielkości swey płaczą. DmochSztuka 5
gniew wrze (sz. zm.)
patrz: WRZEĆ, WRZEĆ, WREĆ, WRAĆ
  • - Słyszałbyś beł, przysięgę ja tobie, od niego Insze słowa, gdyby gniew nie wrzał w sercu jego. ArKochOrlCz II 375
  • - Ták gdy stroi mowę: Biegł Itys do máćierze/ tenże wetknął w głowę/ Coby wypráwić możno nań srogo wglądáiąc/ W Tátuskáś się/ prawi/ wlągł więce nieprzydaiąc/ Záłosną knuie zbrodnią: wre gniew táyny w głowie. OvŻebrMet 156<146>
  • - Na reszcie, kiedy wycisnął swe groty, Kiedy wypróżnił wcale saydak złoty; Wrąc gniewem cały, rzuci się morderca, I mknie, by strzała, do samego serca. KniaźErot 136
  • - Wrą gniewy, pokoy niknie; i łączą się mocy; Zachod grozi Wschodowi, Południe Połnocy. Nas ieśli pamięć krzywdy do zemsty zapali; Ta przeważy, do którey miecz przydamy szali. TrembSGość 8
bitwa wrze (sz. zm.)
patrz: WRZEĆ, WRZEĆ, WREĆ, WRAĆ
  • - Lecz gdy bystrem okiem Postrzegły, iż się w polu lud kupi szerokiem, Ledwie najrętszych koni, jak wściekłe, dosiadły, Zaraz, gdzie najgorętsza bitwa wrzała, wpadły. ArKochOrlCz III 186
  • - Raz bron patrzą spiżanych, prędkiemi nogami Obbiegając mocny mur z dużemi basztami; Potem, kędy wre bitwa najniebezpieczniejsza, Wpadają, nie trwoży ich strzelba najgęściejsza. ArKochOrlCz III 211
woda wrze
patrz: WRZEĆ, WRZEĆ, WREĆ, WRAĆ
  • - Weźmi garnek polewány nowy czysty/ nápełni go oliwą świeżą/ nie smrodliwą/ y wpuść weń żywego węgorzá/ potym oblepiwszy nákrywkę dobrze ćiástem/ żeby nie wychodźiłá párá/ wstaw ten garnek w koćieł wody/ á niech wra oná wodá/ poki się węgorz rozwárzy y w oliwę obroći/ to iest około godźin dwánaśćie. DorHip II Nij
  • - Iest też tám iedno źrzodło ku gránicom Węgierskim/ w ktorym wodá wre y pryska vstawicznie. BotŁęczRel I 125
  • - Gdy się te iámy nowe ogniste ná brzegu morskim/ y indźie/ otworzyły/ á rzeká też oná ognista/ częśćią w toż morze wpádáć poczęłá; morze ták się rozgrzało v brzegow onych/ że iáko w kotle/ w nim woda wráiąc/ hániebną rzecz ryb pozábijáłá: ktorych pełno pozdycháłych po wierzchu pływáło. SzemZapał B3v
  • - 27. Czemu gdy wre wodá z gárcá wybiega przez wierzch? Zbytnim ćiepłem wodá odmięnia się w powietrze, á iedná kropelká wody w wielką część powietrza, y tę wodę nápełnia ią, á mieyscá potrzebuiąc większego, z gárncá wybiegáią y wodę wyrzucáią, y z tąd bąbele we wrzący wodźie się czynią. TylkRoz 53
  • - 75. Co gdyby wyraźniey poznać się dało, przykładem następującym objaśnię: Woda do ognia przystawiona, po niejakim czaśie wre: z tąd poznaję iz ogień jest przyczyną, że woda wre. NarbuttLogika 114
bania ogrodowa
patrz: OGRODOWY
  • - Bániá ogrodowa, dyniá, la citrouille, courge. KulUszDyk 4
bania wodnista
patrz: WODNISTY
  • - ZAmorskie Iábłko dwoie sie znáyduie/ sámiec y sámicá. Obie [!] máią liście Bániom wodnistym/ które Auguriámi [!] zowią/ podobne. SyrZiel 1511
niełaskę jednać
patrz: JEDNAĆ
  • - Psuię kogo v kogo/ i. niéłáskę iédnam. v. Hidzę kogo. Kn 897
jednakowo [...] jako i
patrz: JEDNAKOWO
  • - Swoię konfuzyią wymawiali mowiąc że to było iednakowo dac skacząc iako y płacząć. PasPam 170
jezus ukrzyżowany (sz. zm.)
patrz: JEZUS
  • - [Tytuł:] Akty nabożne do ran [...] Ukrzyżowanego Jezusa. AktNab k. tyt
pan Jezus
patrz: JEZUS
  • - Narodzenie Pana Jezusa na agacie malowane. ArchRadziw 1638 176/8
  • - Ofiaruiąc to w dyspozycyią Boską a scisnąwszy noszki Panu Jezusowi ktorego miałęm na Obrazie z Nayswiętszą Panną To zaraz iako plastr przyłozył. PasPam 75v
  • - A gdy było rano, weszli w radę wszyscy arcykapłani przeciwko Panu Jezusowi, aby go zamordowali. KochChrysTur 39
  • - Wziąl Piłat P. Jezusa, albo raczey wyrażaiąc to, Łaciną z-Polaczoną aprehendował P. Jezusa Piłat. MłodzKaz III, 239
  • - Po obiedzie prezentowano mi wszystkie splendory w téj kaplicy zostające, jako to: miseczkę N. Panny z któréj jadała, pieluszki któremi Pana Jezusa spowijała, sukienkę z wełny, w któréj z domkiem swoim do Loretu przybyła; o to wszystko ocieraliśmy rozmaite paciorki i agnuszki, także wzięliśmy wody, którą miseczkę ksiądz opłukiwał. ZawiszaPam 86
Jezus Chrystus (sz. zm.)
patrz: JEZUS
  • - Wierzę w Iezu Krystá/ Syná iego iedynego/ Páná nászego/ ktory śię począł z Duchá świętego [...]. RybMKat 5
  • - NOWY TESTAMENT PANA NASZEGO JEZUSA CHRYSTUSA. W ktorym śię zámykáją Kśięgi; Ewángelia wedlug S. Mátteuszá S Márká S. Lukaszá S. J Dzieje Apostolskie Listy S. Páwlá Do Rzymiánow Do Koryntow dwá Do Gálátow Do Efezow Do Filippensow Do Kolossensow Do Tesálonicensow dwá Do Tymoteuszá dwá Do Tytusá Do Zydow Lis S. Jákubá S. Piotrá dwá S. Janá trzy S. Judy Objáwienie S. Janá. BG Tt s. tyt
  • - [...] tylko sam Chrystus Jezus Bog obráżony wzáiem obráżonemu Bogu Ojcowi y Duchowi świętemu/ iáko rowny dość uczynić może [...]. KalCuda 304
imię Jezus
patrz: JEZUS
  • - O słodkie imię, a miedzy imiony imię, przez które świat jest wybawiony! balsam pociechy, imię JEZUS wieczny, a ten szczęśliwy, z kim ON jest obecny. MiasKZbiór 66
  • - Ia w tym mąm nadzieię ktorego Przenay Swiętsze wspominąm Imię Jezus y w Przyczynie Przenay Swiętszey iego Matki. PasPam 58
jezus Nazareński
patrz: JEZUS
  • - My, Piłat, w Hieruzalem starosta sądowy, iż Jezus Nazareński z Maryjej, król nowy, tytuł królewski sobie przywłaszczał, do tego targnął się na majestat cesarza wielkiego [...]. RożAPam 60
imię Pana Jezusowe
patrz: JEZUSOWY
  • - A bespiecznie sobie poczynájąc w Imieniu PAná JEzusowym/ mowił y gadał z Grekami: á oni się stáráli/ jákoby go zábić. BG Dz 9, 29
krew Pana Jezusowa
patrz: JEZUSOWY
  • - Słuchał królewic jmć [Władysław IV Waza] mszy u ś. Jędrzeja i tamże w kaplicy podziemnéj widział relikwią zacną krwi Pana Jezusowéj, która z boku Zbawiciela naszego wypłynęła gdy go Longinus rotmistrz włocznią przebił [...]. PacOb 150-151
podstarości grodzki
patrz: PODSTAROŚCI
  • - Frąckiewicz, podstarości grodzki piński [...] widząc, że przemóc nie może i uczynić pluralitatem do laski skarbowej dla Zienkowicza, wziął przed się arcyniegodziwy sposób takowy [zdradziecko zwabił go do siebie i chciał zabić]. MatDiar I, 566
brodawka wisząca
patrz: WISIEĆ
  • - Brodawká wisząca/ Acrochordon [...] verruca pensilis [...] Verruca eminens [...] Thymion [...] colore thymi est [...] At Chalazion est tuberculum in palpebra pendens, mobile [...]. Kn 45
niech mi się godzi /coś zrobić/
patrz: GODZIĆ SIĘ
  • - [...] á ták gdy y obfite swoie W.M. Páństwu przezemnie [rodzice] przydáią błogosławieństwo, niech się też y mnie godzi Wujowskie przyłaczyć Vota, żebyś W.M. Pán z nowo nábytym przyiácielem w długi wiek pomyślnych zazywał pociech [...]. DanOstSwada II, 19
niechaj godzi mi się /coś zrobić/
patrz: GODZIĆ SIĘ
  • - Dawnieysze to rzeczy, niechay bliższe godzi mi się wspomnieć, co Dziad moy czynił dla Rzeczypospolitey, y dla przysługi S.pámięci Oyca Krola I.Mci osobliwie pod Moskiewskie, Inflandskie Expeditie, Orszakámi niemáłymi ludzi stáwiáiąc, Corągwie, Pułki, własnym kosztem záciągnione, ná usługę tego Krolá. I.Mci y Rzeczypospolitey posyłáiąc. LubJMan 5
chaldejski język (sz. zm.)
patrz: CHALDEJSKI, CHALDEJSKI, HALDEJSKI, CHALDAJSKI
  • - Gdyż y oni Kuźnicy ktorzy tám kowáli Zelázo: Chaldeycycy y Zydowie byli: Abo oni z SIDONY Kártáginczykowie/ Drudzy mienią iż byli/ stárzy CHALVBOWIE. Iednak wszyscy ięzykiem Chaldeyskim mowili. RoźOff 63
  • - Na koronie Kiey-Husrewe cesarza napisano było językiem chaldejskim. SaadiOtwSGul 57
  • - Y Rozkazał Krol Aspenásowi przełożonemu nád komorniki swymi/ áby przyprowádził z synow Izráelskich/ y z násienia Krolewskiego/ y z Książąt/ Młodzieńce/ ná ktorychby nie było żadney zmázy/ á piękne ná wejrzeniu y dowcipne do wszelákiey mądrości/ y sposobne do umiejętności/ y dostąpienia jey: y ktorzyby byli sposobni/ áby stali w páłacu Krolewskim/ á uczyli się pismá y języká Cháldejskiego. BG Dn 1, 3-4
  • - Ná tenże czás Imienin w Cháldeyskiem vczonych Ięzyku pod pięcdziesiąt mędrcow zgromádzonych Przyszło do Krolá. DamKuligKról 14
  • - Postanowił Clemens V. Papież, aby [...] Hebrayskiego, Chaldeyskiego [języka], Arabskiego ięzykow uczono, a to dla aukcjonowania Muz Rzymskich. ChmielAteny II 114
  • - CHALDEYSKI Język, ktorym mowili Babylończykowie, Assyryiczykowie, wielkiey był powági dla wielu mądrych Ksiąg tym Językiem pisanych, ktore Księgi z Bibliotek y Archiwow Alexander Wielki záwoiowáwszy Babylonią, gdy do Alexandryiskiey swoiey przeniosł Biblioteki, ogniem kazualnym poszły w perzynę y popioł z wielką y nigdy nieopłákaną szkodą ReiPublicae Literatorum. ChmielAteny II 748
patryjarcha chaldejski
patrz: CHALDEJSKI, CHALDEJSKI, HALDEJSKI, CHALDAJSKI
  • - Xiąże Mikołay Radziwił Peregrynant suis oculis vidit w kairze Patryarchę Chaldeyskiego, tam rezyduiącego, ktory się pisze Chaldeyskim [patriarchą] y Abissinskim. ChmielAteny II 148
pismo chaldejskie
patrz: CHALDEJSKI, CHALDEJSKI, HALDEJSKI, CHALDAJSKI
  • - Y Rozkazał Krol Aspenásowi przełożonemu nád komorniki swymi/ áby przyprowádził z synow Izráelskich/ y z násienia Krolewskiego/ y z Książąt/ Młodzieńce/ ná ktorychby nie było żadney zmázy/ á piękne ná wejrzeniu y dowcipne do wszelákiey mądrości/ y sposobne do umiejętności/ y dostąpienia jey: y ktorzyby byli sposobni/ áby stali w páłacu Krolewskim/ á uczyli się pismá y języká Cháldejskiego. BG Dn 1, 3-4
  • - W Pismie zydowskim názywa się Filius Ben, ále go pismo Cháldeyskie popráwuie. KorRoz 25
chaldejska wieża
patrz: CHALDEJSKI, CHALDEJSKI, HALDEJSKI, CHALDAJSKI
  • - Słuchay złych zdrad przepáści, nád okropne cienie, Strásznieyszy! Bábilonu hárdego nasienie! Cháldeyskiey zásie wieży, ktorą się zmieszáły Narody, budowniczych wnuku pozostáły! Zły stárcze! DamKuligKról 236-237
język koptejski
patrz: KOPTEJSKI
  • - Uczeni zaś y Mnisi Język Kopteyski maią in usu, ktorego Alphabet składa się z liter 23. ChmielAteny II 644
wysoka polszczyzna
patrz: POLSZCZYZNA
  • - Nie sadzę się tu ná wysoką Polszczyznę, abym nią nie zaćmił sensow: nie rzucam nie potrzebnych dygressyi, nie paszkwiluię nikogo, tylko Mądrym przypominám, niedouczonych nauczam, ciekawych kontentuię. ChmielAteny1755 I a 4
jako bełt latać
patrz: LATAĆ
  • - [Sen o pannie z morza] A jeśli włosek - czesząc - mi zerwała, Swoim go pannom na morze ciskała, Za którym one - jako bełt - latały, Jedna przed drugą z rąk go wydzierały [...]. BorzNaw 90
latać jako cyga
patrz: LATAĆ
  • - A Tatar, skoro wytnie bachmata kańczugiem, Ginie z oczu; nie wie Hans, gdzie go szukać z drugiem. Stoi w miejscu, ten lata wkoło jako cyga: Trafić go niepodobna, tylko mu się miga. PotFrasz4Kuk I 372
jak zagorzały kot latać
patrz: LATAĆ
  • - [Zalotnik] już ci czołem bije, po ziemi się tara, na komplementa wywnętrza, nogi całuje i liże, z trzewika brud żłopie, na wągiel się pali, sztafiruje, umizga i oblizuje, z godzinami w zawody jak zagorzały kot lata, pod zorze się pławi, w nocy nie sypia [...]. MałpaCzłow 255
podkanclerzy litewski
patrz: PODKANCLERZY
  • - Spoyrzawszy ia że niemasz zadney Frequencyiey przy krolu tylko X Biskup kiiowski Podkanclerzy Litewski y Sielski kasztellan Gnieznienski a Dworskich kilka [...] mowię tedy do krola w ten Sens. PasPam 145v
  • - Wołaią mię do krola IOMSCi W tym rzecze Podkanclerzy Litewski wten Sens Czegos WSMSC affektował złaski IokMSCi Pana Nazego Miłosciwego to [...] otrzymuiesz. PasPam 145v
podkanclerzy koronny
patrz: PODKANCLERZY
  • - Za Io MSCią X. Biskupem Chełminskiem Podkanclerzem koronnym [...] zlecamy [...] Posłom naszym. PasPam 218v-219
gospoda prywatna
patrz: PRYWATNY
  • - Gospodá prywatna/ Hospitium [...] Hospitio ab illo accipior. Kn 204
audyjencyja prywatna (sz. zm.)
patrz: PRYWATNY
  • - Pąn Hetman przyiachawszy pod Smolensk pierwey na prywatney audientiey dawał sprawę KIM owszytkim. ŻółkPocz 46
  • - Poseł hiszpański, który tak bardzo pragnął audiencji i już to był u mnie otrzymał, że na audiencji i już to był u mnie otrzymał, że na audiencji prywatnej miano mu dać stołek, teraz się nie odzywa. SobJListy 527
  • - Przed samym wieczorem miał u Króla J[ego]Mci audientią privatną Włoch ieden, Joannes Baptista, Kawaler Maltański. DiarSejm 1672, 7
budowanie prywatne
patrz: PRYWATNY
  • - Káżdy álbowiem Narod, ma sposob inakszy y osobny, budowánia priwatnego, to iest Architecturae Ciuilis. NaukaBud 3
prywatna nieprzyjaźń (sz. zm.)
patrz: PRYWATNY
  • - [...] spolnie o dobrym Rzeczp. radźmy. To odpráwiwszy/ będzielić się potym chciáło znowu nieprzyiaźń prywatną otworzyć/ ia gotow będę. StarPopr 51
  • - Práwiesmy się ná koło iáko w studni kilkom, Wściekłym psom, y drapieżnym opądzáli Wilkom, Przystąpiły, czym wszytkie niszczeią narody Prywatne nieprzyiáźni, wewnętrzne niezgody [...]. PotPocz 45
wozowy chłopiec
patrz: WOZOWY
  • - Przetoż, áby luźney czeládzi imioná (do naymnieyszego wozowego chłopcá y kuchty, żadnego nie zátáiwszy, pod karą) podáć Rotmistrzowi álbo Porucznikowi, áby przy Pocztách swoich, wszyscy w Regestr wpisani byli. FredKon 24
luźny chłop (sz. zm.)
patrz: LUŹNY, LUŹNY, LÓŹNY
  • - Karczma bywała, z której dawano fl. 1, teraz jej nie masz, piwo lozny chłop za nadgrodą szynkuje. OpisKról 32
  • - Na insze lata, gdyby się chłop luźny albo poddany trafił, wolno będzie ichmościom jemu ten ogród dawszy, insze ogrody w polach jako to consuetudo obtinuit erigere. InwKal I 614-615
anioł w ciele ludzkim (sz. zm.)
patrz: LUDZKI
  • - Bądź pewna, moja śliczna duszo, mój aniele w ciele ludzkim, że nigdy Celadron tak nie kochał swojej Astrei [...] jako się teraz kocha. SobJListy 210
ludzki naród
patrz: LUDZKI
wstyd wydrzeć /komuś/
patrz: WYDRZEĆ
  • - HONNEUR [...] wydrzeć wstyd Pánience iákiey zgwałcić [...]. DanKolaDyk II, 128
prawn.
księga abiuratowa podymnego
patrz: PODYMNE
  • - Ja także, wiedząc, że księga abjuratowa podymnego województwa brzeskiego sama oryginalna w prywatnym depozycie była u Tarkowskiego, kasztelana brzeskiego, a w grodzie taryfa będąca jest pofałszowana, nie mogąc za niepojednokrotną rekwizycją tejże księgi od Tarkowskiego kasztelana rekuperować, dałem mu pozew na trybunał do komportacji tej księgi. MatDiar I, 245
(sz. zm.) ,
sprawić wrażenie
patrz: SPRAWIAĆ
  • - Byłoby niesłusznością przeczyć, że owe wielkie przedsięwzięcia, nie sprawiły w narodzie żadnego wrażenia. ForStan 21
  • - To takie wrażenie sprawiło w Ministeryum Ottomańskim, że Reichs-Reffendi domagając się satysfakcyi prędkiey y dostateczney pierwszego Dragomana legacyi Rossyiskiey przykremi przywitał wyrazy. GazetaWarsz 1793 13XI 9
  • - Arcy-Xiąże Karol zaproszonym będąc od Cesarza na obiad, wymowił się zboiaźni, aby paroxyzm epilepsyi, któremu często podlega, nie sprawił w Cesarzu i Cesarzowey przykrego wrażenia i przestrchu. GazKor 1800 30 355
sprawiać wrażenie
patrz: SPRAWIAĆ
  • - Tu każdy osądzić może, iak łatwo było stronie moskiewskiey, sprawiać nayprzeciwnieysze wrażenia na wielu umysłach uprzedzonych, które, niedawno Polskę Rzpltą szlachecką ogłosiwszy, chciały się zawczasu zawarować, przeciw naymnieyszemu władzy naywyższey z innym stanem podziałowi. KołłątajUstan 108
bot.
opich grecki
patrz: GRECKI
  • - Macedonska Pietruszká/ ktorą Opichem Włoskim/ ábo Greckim zowią/od podobieństwá pietruszki nászey ogrodney. SyrZiel 1083
abecadło greckie
patrz: GRECKI
  • - CHIFFRE, subst. masc. (Caractere qui sert à exprimer les nombres.) Numeri nota, ae, f. Nota arithmetica, ae, f. LICZBA charakter do wyrażenia liczby. (Le Chiffre Romain se marque par certaines lettres de l'Alphabet, comme C, D, I, L, M, V, X. Le Chiffre des Grecs se marque par des lettres de l'Alphabet Grec, Alpha, Vita, c'est à dire 1, 2. etc. Le Chiffre Arabe, ou vulgaire est ai[.]si figuré, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 0. Liczba Rzymska álbo kościelna wyraża się niektoremi literami obiecadła iako C, D, I, L, M, V, X. Liczba Grecka wyraża się literami obiecádła greckiego Alpha Vita, to iest: 1, 2. Liczba Arabska posolita [!] tak się wyraża: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 0. [...]. DanKolaDyk I, 304
  • - Abecadło Rossyiskie, iest po części Greckie, po części Hebrayskie, bardzo często iedną rysuią głoską, co inne Narody w swoich ięzykach dwiema lub trzema rysować muszą, i tak naprzykład: na wyrażenia spr. kw. zw. i tym podobnych, iedney tylko używaią głoski, gdy Polacy na pierwsze używaią trzech, na inne po dwie, ztąd to w ięzyku Ruskim iest głosek 42. WoenGrebStan 24
powrotny list
patrz: POWROTNY
  • - Pisał krol IoMSC do mnie y wpierwszych y wpowrotnych Listach że bym tu WCi wyswiadczył wdzięczność. PasPam 159
kuna żelazna (sz. zm.)
patrz: KUNA
  • - Kuná żelazná/ Collare, is [...]. Kn 336
  • - Trochę niżej są więzienia, Według inszych zasłużenia; Tuż kuna żelazna w słupie Przy wschodzie — na dziewki głupie. JarzGośc 13
  • - Tedy go obnażywszy, tak jako się rodził, Do słupa, który dawno zbójecką osmrodził Niejeden łotr posoką, gdy się wszyscy suną, Żelazną mu najpierwej szyję ścisną kuną; Ręce potem, aż z stawów wystąpiły członki, Wspak wykręciwszy, wiążą twardymi postronki, Aż i nogi. PotZacKuk I 577
kuna żelazna
patrz: KUNA
  • - Od wrót z Kalisza do dworu jadąc, stodoła mała, wrota dobre z deszczek dartych, na biegunach, z kuną żelazną dobrą; drugie wrota na pole na wiciach, deszczkami staremi poprawne; ściany przyciesi z gruntu złe, podparte, tylko miejscem słupy podpierają i utrzymują. InwKal II 15-16
  • - Do jednego bojowiska wrota z deszczek dartych osicowych, na biegunach, dobre, z kuną żelazną. Naprzeciwko tych drugie takoweż, bez kuny. InwKal II 16
  • - Między tym płotem są wrota w pole podwójne, po jednej kunie zielaznej u góry mające, z poręczą. InwKal II 184
  • - Wrota stare, trochę poprawne, kuna żelazna z kłódką. InwKal II 19
płodzić niewstydy
patrz: PŁODZIĆ
  • - Słuchałeś łotrá [Mahometa]/ psiną oczy zákrywszy płodziłeś niewstydy: cierpże/ y kąpay się w tey sadzáwce/ ktora tákim nágotowána/ z ogniá y siárki. BirkOboz 37
  • - Prozerpino [...] Powiem jakić stoł w piekle bywa miły Jak z mężem płodzisz niewstydy [...]. LucChrośPhar 198
linija celowa (sz. zm.)
patrz: LINIA
  • - Wziąć przez liniią celową na Tablicy Mierniczey położenie linii [...] ábyś nie przyczyniał stácyy, áni się z rzeką krecił. SolGeom II 97
  • - Liniia Celowa drewniána może ná długi czás służyć bez powáryowánia skale oboiey. SolGeom II Przestr.
  • - A ná wyszszym terminie osádziwszy ná lasce kwadrat Geometryczny, álbo Tablice mierniczą, álbo Astrolabium álbo Pantometrum, álbo iáki inszy Instrument do mierzenia zwyczayny z linią celową. SolArch 140
  • - Potym przemierz ták wysokość celu tarcze, iáko y wysokość celoweylinii od wody, miárą iáką. SolArch 140
  • - Wbiy drugiego páchołká [...] y vstáwiwszy ná nim táblice do perpendykułu, A liniią celową stoiącą horizontálnie, poty páchołká trzymáiącego táblicę pobiiay głębiey, poki nie nátráfisz okiem do celu tarcze náprzeciwko stoiącey w wodzie. SolArch 140
  • - Choryzontalne rychtowánie działá reguluie się linią wzroku [...] przez dyoptry álbo linią celową samego działá, gdy termin iest bliski. BystrzInfAstrol O4v
linija horyzontalna (sz. zm.)
patrz: LINIA
  • - Rzecze mi kto, iż często wspominam horyzont i czasem nazywam go być równością horyzontalną, także liniją horyzontalną. AquaPrax 190
  • - Zas drugą wagę kozdy wałmistrz ma miec wywazania horizontalney to iest prostowidzialney liniy [...]. NarArch 153
  • - Aby wał sam wszytek dokonczony rowno szedł horizontalną linią, zeby wszędzie nie było wyzey albo nizey [...] wszytko to ma bydz rowno pod sznur horizontalną linią sypano [...]. NarArch 61
  • - Tákże z okrętow nie obaczy tego brzegu, ktory z masztu widáć, Coby bydż nie mogło, gdyby morze stało w linią horizontálną. SolArch 130
  • - Niech bowiem skrzynká zwyczáyna PHOK kropkami w Figurze naznáczona, stánie przy linii horyzontalney BK; nie zátrzyma wody, tylko w tránguliku PHK; A w skrzynce ostrzeyszey VPOK zatrzyma się wodá, nie tylko w ty tryánguliku PHK ále y w drugim VPK, stoiącym pod wyszszym PHK. SolArch 80
  • - Do tych trzech linii perpendykularney y linii] choryzontalney przydáć trzecią linią, áby z nimi czyniła tryanguł. BystrzInfArch E3
liczyć pieniądze (sz. zm.)
patrz: LICZYĆ
  • - Kazałęm tedy gospodarzowi pilnować kiedy iuz będą liczyć piniądze. PasPam 153v
  • - Pytam [...] co to za piniądze liczą? Odpowie nam tez to na podkowy PP Mieszczanie ofiarowali z łaski. PasPam 153v
  • - Liczemy piniadze zawarszy sie zemną w Sklepiku iednym bardzo cięmnym, o iednym tylko okięnku na Zamku w tyle S. Kazimirza. PasPam 180
  • - Tych piniędzy ktores przyniosł nie liczył Podskarbi az poodiezdzie twoim. PasPam 64
wstydu ujść (sz. zm.)
patrz: UJŚĆ, UŚĆ, UŃŚĆ, UJŚĆ
  • - Ale nade wszystko ze się wstydu vidzie, a mianowicie ta[k] facili remedio; tydzien tylko na drogę ile prostą [na] Kalisz odlozywszy. OpalKListy 48
  • - Wielu áby uszli wstydu, frásunku, háńby, y innych boleści dusznych, życzyli sobie choroby ktora iest boleścią zwierzchną, zaczym znáć że większa iest boleść ná duszy. TylkRoz 306
prawo lenne
patrz: LENNY
  • - Aby Io MSCi za Wsi y dobra [...] w Woiewodztwie Smolęnskiem Lezące Prawa [zam. prawu] Lennemu podległe [...] rekompensa uczyniona była. PasPam 219
bulwark podziemny
patrz: PODZIEMNY
  • - Po bulwarkach podziemnych chodów barzo siła sklepionych; zamek sam jakby w dole między bulwarkami leży. GawarDzien 33
brama podziemna
patrz: PODZIEMNY
  • - Idź do swych Anchizesow synu z Eneaszem Prośże w bramách podziemnych o radę tym czásem. JurkLech B3
pogadać wzajem
patrz: POGADAĆ
  • - Siądź ieno zemną, pogadaymy wzaiem, Uznasz, że krzywdę czynią mi Malarze, Monstrum mnie zowią nád ludzkim rodzaiem, W dziwney mnie stroią szpetności mászkarze, Ja nic nikomu nie zrobię bez czasu, Tylko swoiego pilnuię kompasu. DrużZbiór 429
pogadać wzajemnie
patrz: POGADAĆ
  • - Tá pomieniona pacyentká pogadawszy wzáiemnie trochę, czy podobnasz to (rzeknie Xięni do JULII) iże mi nie dźiękuiesz zá to, żem ći przysłałá HIACYNTA, przyznay to, że ták pieknie powiadał swą historyą, żeby iey piekniey żadná niepowiedźiałá Nimfa, o ktorych byłá tá iego powieść. AulRaczHip 102
lekce poważać (sz. zm.)
patrz: POWAŻAĆ
  • - Jaka nie mniej Dziurdziemu solą była w oczu już pokrewność z cesarzem ona po warkoczu, już i tych szeptów świeżych nie poważał lekce, bo i Wieść, o czym grucha, rada więc wyklekce. TwarSLegK 123
  • - Przestrzegam y napominam Zeby chocby był męzęm naydoswiadczonszem [...] Że by nigdy y naylichszego lekce nie poważał. PasPam 89v
lekce (sobie) ważyć (sz. zm.)
patrz: WAŻYĆ
  • - A tej rymopisowej nie waż lekce wrożki, Podczas też nam objawia Bóg umysł swój boski. GrochWiersze 316
  • - Białagłowá iesteś/ y nápominánia moie lekce sobie ważysz/ á rycerzem/ przez karánie srogie nád tobą/ bydź niechcę/ y żebyś od karánia rąk moich leżeć miáłá/ nie prágnę. SpInZąbMłot 362
  • - [...] ustawy nasze lekce sobie wazemy [...]. KodKon 26
  • - Lékko tr. lékcé/ niépoważnié. Płocho. Verniliter [...] Scurriliter serio tempore ludere [...] Leuiter fundata fides [...] Leuiter curare [...] lékcé sobié ważyć [...]. Kn 356
  • - [Przeor] odszedł vpomniawszy/ áby w miłośći Siostr nie lekce sobie ważyłá/ ktore iey vsługowáć y zá nię się modlić chćiáły. OkolNiebo 57
  • - [...] nigdy mu [synowi] nie odpuszczay gdy co záwini; bo ćie sobie lekce ważyć bedzie/ y nápomnienia twego nieusłuchnie. StarKaz 498
  • - Mądrzy powiedaią że kto Ma wolne Sumnienie ten wszelakie kalumniie y Ludzkie fałszywe mowy powinięn lekce wazyc. PasPam 148
  • - Lekce bo nas wazyli, widząc ze działka y iednego niemamy. Piechoty tylko ieden Regiment a Piasoczynskiego cztery Szwadrony y Semenow trzysta ale badzo dobrych. PasPam 58v
  • - Nielekce wazcie moiey doyzrzałości Bo Starych Krzywdá Boga w sercé Kráie, A Kto iey nie czci, wysoko nie wstáie. OblJasGór 138
  • - Y podziś dzień bolesno też to Sługom Krystusowym/ kiedy ludzie hárdzi nie tylko Kazánia/ ále y Osoby ich w oczách ludzkich niepozorne lekce sobie ważą [...]. GdacPrzyd 14
  • - [...] wszystko sobie lekce ważę/ co ná sobie noszę [...]. GdacPrzyd 32
  • - Han [...] przyznawał ze wiele dobrego uznał od Władysława Brata iego y przyczynę swey ligi z Kozakami taką wyraził: ze go Krol pierwey do swoiey nie wezwał Kompanii, znać ze nim lekce wazył. HistBun 15
  • - Pobłażáymy iáko możemy/ żartuymy/ iáko chcemy/ ważmy sobie lekce/ te Mnichowskie/ IEZuickie postráchy/ iáko więc czyniemy. BujnDroga 426
  • - Pospolicie bowiem Sasi mówili (lekceważąc nasz naród polski), że niesłuszna szelmom Polakom słowa dotrzymować, a oni sami ipso facto, że nie dotrzymowali, czynili się arcyszelmami. OtwFDziejeCzech 238
  • - Iako excessus wolności, nie zna żadney subordynacyi, iako emulacya, a raczey zazdrość sprawuie nienawiść przeciwko rownym sobie; y iako wyniosłość albo raczey ambicya lekce waży wszystkich od nas podleyszych. LeszczStGłos 14
  • - lekce sobie co ważyć. etwas gering schätzen. vilipender qu.ch; faire peu de cas de qu.ch. T III 727
  • - [...] stánęło ná tym, áby nie lekce wazono sobie słow Ioanny, á Krol też ná tym przestał [...]. TylkStrom 107
lekce (sobie) ważyć ,
lekko (sobie) ważyć (sz. zm.)
patrz: WAŻYĆ
  • - A tej rymopisowej nie waż lekce wrożki, Podczas też nam objawia Bóg umysł swój boski. GrochWiersze 316
  • - Białagłowá iesteś/ y nápominánia moie lekce sobie ważysz/ á rycerzem/ przez karánie srogie nád tobą/ bydź niechcę/ y żebyś od karánia rąk moich leżeć miáłá/ nie prágnę. SpInZąbMłot 362
  • - [...] ustawy nasze lekce sobie wazemy [...]. KodKon 26
  • - Lékko tr. lékcé/ niépoważnié. Płocho. Verniliter [...] Scurriliter serio tempore ludere [...] Leuiter fundata fides [...] Leuiter curare [...] lékcé sobié ważyć [...]. Kn 356
  • - Pospolita to Turkom, wszytkich lekko ważyć, sámi się máiąc za Pány świáta wszytkiego. TwarSLeg 93
  • - [Przeor] odszedł vpomniawszy/ áby w miłośći Siostr nie lekce sobie ważyłá/ ktore iey vsługowáć y zá nię się modlić chćiáły. OkolNiebo 57
  • - [...] nigdy mu [synowi] nie odpuszczay gdy co záwini; bo ćie sobie lekce ważyć bedzie/ y nápomnienia twego nieusłuchnie. StarKaz 498
  • - Mądrzy powiedaią że kto Ma wolne Sumnienie ten wszelakie kalumniie y Ludzkie fałszywe mowy powinięn lekce wazyc. PasPam 148
  • - Lekce bo nas wazyli, widząc ze działka y iednego niemamy. Piechoty tylko ieden Regiment a Piasoczynskiego cztery Szwadrony y Semenow trzysta ale badzo dobrych. PasPam 58v
  • - Nielekce wazcie moiey doyzrzałości Bo Starych Krzywdá Boga w sercé Kráie, A Kto iey nie czci, wysoko nie wstáie. OblJasGór 138
  • - Y podziś dzień bolesno też to Sługom Krystusowym/ kiedy ludzie hárdzi nie tylko Kazánia/ ále y Osoby ich w oczách ludzkich niepozorne lekce sobie ważą [...]. GdacPrzyd 14
  • - [...] wszystko sobie lekce ważę/ co ná sobie noszę [...]. GdacPrzyd 32
  • - Han [...] przyznawał ze wiele dobrego uznał od Władysława Brata iego y przyczynę swey ligi z Kozakami taką wyraził: ze go Krol pierwey do swoiey nie wezwał Kompanii, znać ze nim lekce wazył. HistBun 15
  • - Pobłażáymy iáko możemy/ żartuymy/ iáko chcemy/ ważmy sobie lekce/ te Mnichowskie/ IEZuickie postráchy/ iáko więc czyniemy. BujnDroga 426
  • - Káżdy Mąż poki żyie, zá głowę, zá Słońce, Zá ozdobę, swoiey być powinien Małżonce. Przeto go sobie ważyć, nie powinna lekko? PotPocz 69
  • - Pospolicie bowiem Sasi mówili (lekceważąc nasz naród polski), że niesłuszna szelmom Polakom słowa dotrzymować, a oni sami ipso facto, że nie dotrzymowali, czynili się arcyszelmami. OtwFDziejeCzech 238
  • - Iako excessus wolności, nie zna żadney subordynacyi, iako emulacya, a raczey zazdrość sprawuie nienawiść przeciwko rownym sobie; y iako wyniosłość albo raczey ambicya lekce waży wszystkich od nas podleyszych. LeszczStGłos 14
  • - lekce sobie co ważyć. etwas gering schätzen. vilipender qu.ch; faire peu de cas de qu.ch. T III 727
  • - [...] stánęło ná tym, áby nie lekce wazono sobie słow Ioanny, á Krol też ná tym przestał [...]. TylkStrom 107
lec trupem
patrz: LEC, LEGNĄĆ
  • - Czterdziescie tysięcy Niemcow trupem legło. DrobOpow 83
  • - Przerzeczony Seraskier Abdulach Pasza [...] y innych wielu Paszow y znacznieyszych Turkow ná placu trupem legło [...]. GazPol 1735 59 8 nlb
lec powałem
patrz: LEC, LEGNĄĆ
świt blady
patrz: ŚWIT
  • - A zaś moszczem częstuje nowym winobranie; Oni w krasę podlawszy mózgów, idą w tańce I nie przestają swej wesołej biesiady, Aż im z nieba dzień świt opowie blady. ZimBSiel 145
święty boży
patrz: ŚWIĘTY
święto uroczyste
patrz: UROCZYSTY
  • - Rocznicá/ święto uroczyste/ obchód roczny. Anniversarius dies [...] Anniwérsarz. Kn 920
święta Wielkanocne (sz. zm.)
patrz: WIELKONOCNY, WIELKANOCNY
  • - Prosiłęm się potym ze bym mogł do Domu odiechać na Swięta Wielkanocne mil 12 od Warszawy Powiedaiąc Votum Solenne zem obiecał za morzem będąc Chwałę Bogu oddać za Dobrodzieystwa w tamtych okazyiach. PasPam 178
  • - Na Same Swięta Wielka nocne Snieg y mieyscami Iarzyny osobliwie grochy Powarzyło. PasPam 258
  • - Niemasz tego u Polakow w zwyczaiu tylko na Wielka nocne Swięta. PasPam 61
  • - Tegoz Roku Nie iaki Iozef J[a]worski Bakałarz na ten czasz Skoły Zywieckiey, w Swieta Wielkanocne skrwawił Koscioł Zywiecki. KomonDziej 224
księża świecka
patrz: ŚWIECKI
  • - Chćiał P. Pleban ohydzić Iezuity wprzod stanom szlácheckim/ przez máiętnośći źiemskich mięnie/ chciał ohydźić dáiącym swe syny do szkoł ich/ przez drogość náuki/ teraz chce ie powádźić z zakonámi y kśiężą swięcką. SzemGrat 16
niech /komuś/ wiekuista światłość świeci
patrz: ŚWIECIĆ
  • - [...] Matkę naszą Pan naywyzszy stego swiata zabrał [...] kturey niech Wiekuista swiatłosc swieci Wniebie [...]. PoczOdlPam 72
niechaj /komuś/ wiekuista światłość świeci
patrz: ŚWIECIĆ
  • - Iezu [...] daymu zaiego sczyre pracę kture dla chwały Imienia Twego y dla Oyczyzny miłey ponosił wiekuystą swiatłosc ktura mu niechay nie [!] wieki swieci [...]. PoczOdlPam 36
przy świecy
patrz: ŚWIECA, ŚWIECA, ŚWICA
  • - Przy Swiecy zdeymuią wszystek Ornament a na ostatku y koszulę zdeymie y powieszato wszystko na kołeczkach. PasPam 55v
niewstydu patrzyć
patrz: PATRZYĆ, PATRZEĆ
  • - COQUETER (Parlant des dammes) [...] NIEWSTYDU patrzyć mowiąc o białogłowie wdzęcznemi oczami chłopow zwabiać. DanKolaDyk I, 367
świat sarmacki
patrz: ŚWIAT
  • - Polską naszę Bellonę na Theatrum Swiata Sarmackiego prowadzę. PotWoj 6
  • - Daycie łáskawe Niébá, áby swiat sármácki [...] wymownych admirował Tulliuszow. ChmielAteny II A4v
świat chrześcijański
patrz: ŚWIAT
  • - O iakie głupstwo! kiedy bałwochwalcow Swiat chrześcianski przeiął obyczaie. DrużZbiór 435
nikt na świecie
patrz: ŚWIAT
  • - Nikt na Swiecie chocby znaypotęznieyszą flotą niemoże przechodzic na Ocean ex Mari Baltico. PasPam 70v
nic na świecie
patrz: ŚWIAT
  • - Drugi grzyb oblezy się w domu iuz oniczym naSwiecie ani o publice nie mysli ani o tym że by Imię iego znano. PasPam 249v
centrum świata
patrz: ŚWIAT
  • - Wysokość większa wody płynącey ma się bráć z dalszey odległości od centrum świátá, á niskość z bliszszey. SolArch 130
  • - Przyczyná pierwszey części własności tey iest: że wodá będąc oraz cięszką y rozlewną, obieráć musi mieysce bliszsze centrum świátá, ktore wodzie iest mieysce niszsze, według własności 3. SolArch 131
blady świat
patrz: ŚWIAT
  • - Rádość wszędzie pánuie, weseli się blády Swiát pod ziemią, á tańce wszędzie y biesiády [wesele Prozerpiny]. ClaudUstHist 26
siódmy dziw świata
patrz: ŚWIAT
  • - [...] nawiedzą oyczyznę kochaną, Kędy Machinę wielkiego Kosciołu, Y Kolos słoncu, dotąd nie widaną, Robotą: Siodmem dziwem stawią swiata, Iako Brat znalazł, napamiątkę Brata. PotSyl 109
siedem cudów świata (sz. zm.)
patrz: ŚWIAT
  • - Dzieło przedniejsze pędzla przedniejszego, Cudzie nad świata siedm cudów starego, Najdoskonalsza natury roboto, Pociecho oczu, serc ciężka ochoto. MorszAUtwKuk 262
  • - W tymże Mieście [Olimpii] był Kościoł Jovis Olympii, ktorego cudná statua, między siedm Cudow światá policzona. ChmielAteny II 438
plac bitwy
patrz: BITWA
  • - Plác bitwy/ potyczki. Acies [...] Statio, locus pugnae. [...] Campus. Kn 705
  • - Sędzia w niebie swe wyroki Ferował patrząc na ten świat szeroki, Kto miał otrzymać plac bitwy wygranej. BorzNaw 111
  • - Plac bitwy, die Wahl-Staat. BierSłowa 137
morska bitwa (sz. zm.)
patrz: BITWA
  • - Morskie twoie bitwy z Turkiem, Czáty twoie ná brzegách Afrykańskich, á zwłaszczá pod Algerem, opowiedzą drudzy. BirkOboz 51
  • - Co tylko bowiem w morskich bitwach bywa Wszytko to y w tey widziec się dostanie. ChrośKon 432
  • - Marsiliyczykowie port swoy porządny maiąc y sposobnieyszemi do bitwy morskiey niz ziemskiey zostaiąc, wkilkudziesiąt statkach opatrznie sporządzonych w samym Porcie sie sprawili. SzołHist 20
wodna bitwa
patrz: BITWA
  • - Wodna bitwa/ Naualis pugna, nauale, bellu[m]. SzyrDict 483
  • - Przed Woiewodą to o mnie powiedał że choć polowy zołnierz niewzdrygał się wodney bitwy. PasPam 70
  • - Wodna bitwa, eine Schlacht zu[m] Wasser. BierSłowa 303
generalna bitwa
patrz: BITWA
  • - Nazaiutrz 30 Iulii iuz się generalną bitwą potykac iedne strony umyslili. HistBun 19v
konna bitwa
patrz: BITWA
  • - Konna bitwá [...] Konno się potykam. Kn 299
  • - Konny, adj. & subs. [...] 2) Pferd-, was zu Pferde geschicht. [...] de cheval; ce qui se fait de cheval. [...] konna bitwa. T III 603
pole bitwy
patrz: BITWA
  • - Nie zmogła rádá zdrowa/ á niktorych z Lithwy Przeważyły prywaty: ztądże Polem bitwy Chroni się y dziś Gustaw/ Pánem będąc Wiśle: Dobrzyń/ y drogę dalszą máiąc ná vmyśle. TwarSLeg 26
bitwa okrętowa
patrz: BITWA
  • - COMBAT [...] *Combat naval. Navale praelium [...]* Bitwa álbo woyna okrętowa. DanKolaDyk I, 321
polna bitwa
patrz: BITWA
  • - [Aby Hetman] Woisko Moskiewskie pod Mozaiskiem w poteznem ostrogu lezące iakiemkolwiek sposobe[m] do polnei bitwi mogł przywiesc. OssJŻyw 37
dać sukurs
patrz: SUKURS
rozbójniczym sposobem
patrz: ROZBÓJNICZY
fałszywy świadek
patrz: ŚWIADEK
  • - Mowę moię alleguiesz WMMPan y mnie konwinkuiesz tak własnie iakoscie na Io MSCi Pana Marszałka naprzekupowali Fałszywych Swiadkow. PasPam 194
niech mi Bóg będzie świadkiem
patrz: ŚWIADEK
  • - Niech mi Bog; uktorego w ręku moie zdrowie Będzie świadkiem: Zebym był nie dozył wieczora Tak mnie gniecie, do Grobu, moia starosc chora [...]. PotWoj 143
świadek fałeszny
patrz: ŚWIADEK
  • - Swiádek fałeszny nie uydźie karania: á kto mówi kłamstwá, nie ućiecze. BW Prz 19, 5
  • - Oprostoćie ubogiego człowieká, bogactwa przymnożą przyiaćioł, o świádku fáłesznym, o chwale ćierpliwego, o gniewie Królewskim, o żenie swárliwey, o dobréy żony dawáczu, o wyćwiczeniu syná. BW Prz 19 [streszcz.]
rzecz sprawiedliwa (sz. zm.)
patrz: SPRAWIEDLIWY
  • - Słuszna (odpowie) y rzecz spráwiedliwa/ Niech sámá cierpię kiedym sámá krzywá. TasKochGoff 33
  • - Ieśli iest spráwiedliwa rzecz przed oblicznością Bożą/ iego ráczey/ niżeli Bogá słucháć/ sam niechay rozsądzi. SmotApol 189
sprawiedliwa kauza (sz. zm.)
patrz: SPRAWIEDLIWY
  • - Czując się być liberrimos in conscientiis nostris, w niewdzięczności naszej tymże żadnej przyczyny nie dawszy, mamy kauzę sprawiedliwą; zaczym ile nas, tyle nas [...]. RozSynCz II 144
  • - Starych mi tu wiktoryj tak wiela nie trzeba Wspominać, więc na pomoc, bracia, wziąwszy nieba, Te nieba, których dzisia sprawiedliwej kauzy Bronicie, polskie mając patrony kałauzy, Dobądźmy na dzisiejszy dzień chowanej broni, A skoro hasło Jezus po wojsku zadzwoni, Nie szczędząc bisurmańskiej nikczemnej posoki, Odbierzmy należyte szablom swym obroki. PotWoj1924 134
barbarzyński kraj
patrz: KRAJ
nad potrzebę
patrz: NAD
  • - P. wojewodzie ruskiemu posłałem jeszcze Kozaków [...]; posłałem i moździerz wielki, i prochów, aby nad potrzebę miał wszystkiego. SobJListy 443
  • - A coż dopiero mowić o tych, ktorzy nád potrzebę swoię abundant in superfluis ná zbytki, ná excessy máią z kąd łożyć. DanOstSwada V, 17
  • - nad potrzebę. mehr als nöthig. plus – qu’il n’est pas nésessaire; plus – qu’il ne faut. § nad potrzebę suknia długa. T III 1571
ściąć głowę /komu/
patrz: ŚCIĄĆ
  • - O KRolu Dáwidźie/ y o wielkim Obrzymie Goliáćie. Iáko go Dáwid zábił/ y głowę mu ściął. VolcDial 101v
  • - [...] Stanisław Potocki, starosta halicki, z miłości ku stryjowi swemu, bez ordynansu hetmańskiego, z swoją chorągwią pancerną posiłkować stryja swego porwał się, który uczyniwszy ze stryjem swoim znaczną klęskę w Turkach, sam zginął, ale z wielkiem podziwieniem, bo Turczyn doiżdżając go, ściął mu głowę w misiurce, która u takiego pana niepodła być musiała; głowa z denkiem odleciała, a czepiec, że dostatni był, został na ramionach; tej głowy (jako powiadali, bom ja tego nie widział) znaleźć po tym nie mogli, ale inną do ciała przyłożyli. DyakDiar 63
  • - Trafiło śię że Litwin jeden poimał tam Mniszkę, która uchodząc zelżywośći, obiecała mu taki dać olejek, którym namaszczonego żelazo imać śie nie miało. Zeby zaś tym prędzey poganina uwiodła, kazała mu tego doświadczyć ná swojey własney szyi. Uwierzył temu Litwin, y dobywszy szabli jednym zamachem ściął [sobie] głowę. HylInf 44-45
ściąć szyję /komu/
patrz: ŚCIĄĆ
  • - Samać się prawi Hetmanie wydawam, Ze Luceiusa brata mego kryię; I będę kryła, z tym ci się przyznawam Dotąd, asz każesz sciąć obiema szyię. ChrośKon 184
  • - Pragnieniem życia sąsmy uwiedzeni, Ze nasz Przyiaciel w kaydany się dostał, Tosz wziąwszy z sobą z namiotowey sieńi Pindara; ktory przy nim się był został, Odtąd iak Crassa; Parthowie wycieni; Szyię mu, żeby sciąć ią lepiey sprostał, Wyciągnął; ale kiedy się on wzdraga, Czemusz mię, rzecze ręka twa nie smaga? ChrośKon 260
ścisnać głowę ,
ścisnąć za głowę
patrz: ŚCISNĄĆ
  • - Scisnął mię [ksiądz Piekarski] z konia za głowę y Błogosławił a zdiąwszy z się relliquiie włozył na mnie. PasPam 58-58v
  • - Prosto do Swoiey IMSCi przyszedszy klęknął nakolana ona mu głowę scisnęła iako Biskup Bo taki był zwyczay. PasPam 83
  • - Iadł pił dobrze a z kozdym kieliszkięm to pierwey do zony poszedł o pozwolenie to klęknął y głowę mu było trzeba Scisnąc. PasPam 83v
nie śmieć komuś zajrzeć w oczy (sz. zm.)
patrz: ŚMIEĆ
oczów nie rozdziwić
patrz: ROZDZIWIĆ, ROZDZIEWIĆ, ROZDZIWIĆ
pokusić się o niepodobne rzeczy
patrz: POKUSIĆ SIĘ
  • - Tam lubosmy widzieli że nieponaszych Siłach ale przecię że się wolno y o niepodobne rzeczy pokusić probowalismy szczęscia. PasPam 62v
bocian naski
patrz: BOCIAN, BOCION, BOCIAN
  • - Bocian náski/ Ciconia. Kn 38
bocian cudzoziemski
patrz: BOCIAN, BOCION, BOCIAN
  • - Bocian cudzoziemski/ Jbá z Łácińskiego/ Ibis. Kn 38
  • - bocian cudzoziemski; iba. schwartzer Storch; Egyptischer Storch. cigogne noire; ibis. T III 63
gęś naska
patrz: NASKI
  • - Gęś náska/ Anser [...] Anser femina. Kn 187 [188]
bańki stawiać
patrz: STAWIAĆ
  • - bańki stawiać. schröpfen. Köpfe sessen. ventouser, apliquer les ventouses. T III 22
gospodą stawiać /kogoś/ u siebie ,
stawiać gospodą
patrz: STAWIAĆ
  • - Gospodą stáwiam kogo u siébié. vide Stáwiam gospodą. Kn 205
położenie horyzontalne
patrz: POŁOŻENIE
  • - SRzodwagá, álbo iáko insi zowią, Wagá: iest Instrument prosty, ktorym doznawamy,ieżeli długość iáka, álbo płászczyzná nie iest niższa ktorym końcem: to iest ieżeli ma obadwa końce, álbo rogi, rowno odległe od śrzodká wewnętrznego ziemie: Iákie położenie záchowuie wodá spokoyna: y zowie się Położenie Horizontalne álbo Poziomne. SolGeom II 3- 4
położyć się obozem
patrz: POŁOŻYĆ SIĘ
gorzałka anyżkowa
patrz: GORZAŁKA
cuda sprawować
patrz: SPRAWOWAĆ
  • - Czego áczkolwiek P. Bog częstokroć dla doświádczenia/ y karánia wiernych swoich dopuszcza/ przeciwnym wszákże sposobem ná vmocnienie wiernych y chwałę swoię cudá znácznieysze spráwuie. SpInZąbMłot 168
gorączka wielka
patrz: GORĄCZKA
  • - Tákie wroszki są báyki/ iednák ná vkontentowánie P. Plebaná/ ábysię stáruszkowi (iákim się on zmysla) cholerá nazbyt nie wzruszyłá/ á gorączki wielkiey mu nie przyniosła/ pozwolmy mu tą rázą/ to co on práńdykuie [!] z Poznańskim tym málárzem. SzemGrat 51-52
  • - Gorączká cięszka/ wiélka. Causodes [...]. Ardens febris [...]. Flagrans febris [...] Acuta febris, vehemens [...]. Intentio febris. Kn 202
  • - Tráfia się tesz chorobá gwałtowna ktora názywa się Cholera, to iest ustáwiczne womity z gorączką wielką. PromMed 142
gorączka ciężka
patrz: GORĄCZKA
  • - Gorączká cięszka/ wiélka. Causodes [...]. Ardens febris [...]. Flagrans febris [...] Acuta febris, vehemens [...]. Intentio febris. Kn 202
położyć pozwy
patrz: POZEW
  • - Zaraz mu od młodszego cum assystencya mei połozą pozwy na przyszłe Sądy Poznanskie [...]. OpalKListy 537
posłać pozwy
patrz: POZEW
  • - Pisałem do Pana Miłośnickiego Gubernatora Bychowskiego, na ktorego ręce posłałem Pozwy cum omni Informatione Obliguiąc aby posłał Ienerała do Hrabstwa Hereckiego [...]. SapADiar 123
pozwy położone /na czym/
patrz: POZEW
  • - Przes P. Skorzewskiego sprawa z Zydy bendzie mi curae. Iusz pozwy połozone. OpalKListy 521-522
  • - Tegoż odebrałem List od ImX Theologa, ktory przysłał dwa Pozwy położone na majętności [...]. SapADiar 148
wysłać pozwy
patrz: POZEW
  • - Przyiaciela wysle się do niey wpszod a za nim pozwy. OpalKListy 27
przysłać pozwy
patrz: POZEW
  • - Pozwów zaraz kupę różni mi przysłali - zajeżdżać chcą majętności. StanTrans 129
kładzienie pozwu
patrz: POZEW
  • - Aniołek Jan bel tosz wozny, we wsi Kamyszowie u Skalmierza ktorego o fałeszne zeznanie kładzienia pozwu (ktore zeznawał przed urzedęm Grockim wnowym miescie Korczynie) pozuał go na trybunał pan Lyczko y p. piotr Jarocki y cci go odsądzono [...]. TrepNekLib 18
bogata nędza (sz. zm.)
patrz: NĘDZA
  • - Nie sam aksamit, nie sam atłas, ani sama Przedajna w najbogatszym leży sklepie lama. Znajdziesz włoczki, sztamety i wielbłądzą przędzę; Znajdziesz rozkosz wesołą i bogatą nędzę. PotFraszBrück II 377
  • - Podstarosci [...] darował [...] Monstrantią [...] do ktorey zaraz Baldachim Zielony Nedze bogatey z białemi kwiaty z Frandzlą Iedwabną darował Valoris Srebra Grzywien 11. KomonDziej 147
gest wymyślny
patrz: WYMYŚLNY
  • - Giest wymyślny. gezwungene Geberde. simagrée. T III 374
gest oratorski
patrz: ORATORSKI
  • - Jést oratorski/ ábo jésty krásomowskie. Gestus [...] Motus corporis: actio: pronuntiatio [...]. Kn 246
gest krasomówski
patrz: KRASOMÓWSKI
  • - Jést oratorski/ ábo jésty krásomowskie. Gestus [...] Motus corporis: actio: pronuntiatio [...]. Kn 246
ordynansami wzgardzić
patrz: WZGARDZIĆ
  • - Woysko oboyga narodów Ordynansami Królewskiemi wzgardziło, obróciwszy Rycerskie swoje odwagi na Dobra Duchowne, i na woynę z babami. ŁubHist 102
przysłać ordynans
patrz: PRZYSŁAĆ
  • - Starosta Bratyanski Działynski uięty pollicitationibus [obietnicami] Lubomierskiego Ierzego Marszałka y Hetmana przysłał Ordynans swoiey Chorągwi. PasPam 101
fermany wykonać
patrz: WYKONAĆ
  • - Ale to wetuie wielka Wodzow obedyencya, Fermany albo Ordynanse choć z utratą życia wykonać gotowi [Turcy]. ChmielAteny II 731
ordynans wykonać
patrz: WYKONAĆ
  • - Ale to wetuie wielka Wodzow obedyencya, Fermany albo Ordynanse choć z utratą życia wykonać gotowi [Turcy]. ChmielAteny II 731
surowy ferman
patrz: SUROWY
  • - W Stambule surowy ferman publikowano, aby [...] do Fortec innych bieżano, [...]. GazPol 1736 94 8 nlb
surowa cegła
patrz: SUROWY
  • - Co bowiem łáczieyszego iáko szopę postawić słomą pokryć y przy nim piec z surowey cegły, ktory się sam potym wypali. NaukaBud 8
posłać posiłki
patrz: POSIŁEK, POSIEŁEK
  • - Cesarz wymowił się Paktami [...] ze Szwedem z tey racyiey posłać posiłkow niemoże. Druga Exkuzacyia że Woyska pro tunc [wtedy] nie miał. PasPam 53
regularny autorament
patrz: REGULARNY
  • - Dywizye adversae Partis, nie tak motu regularnego Authoramentu woyska, iako nowozaciążnych [...] w tych czasach Dobrá [...] Pana Szołdrskiego [...] zruynowały [...]. GazPol 1735 36 1 nlb
dzięga srebrna
patrz: SREBRNY, ŚREBRNY, ŚRZEBNY, SREBNY, SREBRNY
  • - Dźięgá srebrna/ grosz Moskiéwski ábo pułgroszá/ Sestertius, vel argenteus nummus Moscouiticus [...]. Kn 162
  • - Dźięga śrebrna; kopiyka. ein Copicke, Coyeichen, kleine Ruszische Silber=Munsze. copec, petitr monoië d'argent en Russie. § w rubel sto dźąg wchodzi. T III 307
blacha srebrna (sz. zm.)
patrz: SREBRNY, ŚREBRNY, ŚRZEBNY, SREBNY, SREBRNY
  • - Był przecię [kościół] ná wierzchu kryty śrebrnemi bláchámi. WargRzym 8
  • - Iest w tym Kościele [...] Obraz [...] bláchą srebrną wkoło obsádzony. PruszczKlejn 71
  • - Wszistkie prziwileia i listy publiczne pieczętuią, nie wozkiem alie pieczęcią wybitą na okrągłei blasze szrebrnei. VorLetSkarb 103
  • - Zastawili v mnie siedzenie Lęk z blachą sribną poduszka Płat. KunReg 25
anielskie zakonnice
patrz: ZAKONNICA
zakonnice fundowane
patrz: ZAKONNICA
nabożna zakonnica
patrz: ZAKONNICA
  • - [...] poprácuię czás iáki zá dobrodzieystwo ták wam Wielebnym Oycom y Zakonnikom, iáko y nabożnym Zakonnicam/ pobliżu Cerkwie Swiętey [...] żyiąc sobie. KalCuda 265
augustianki zakonnice
patrz: ZAKONNICA
Agnieszki S. zakonnice
patrz: ZAKONNICA
korona angielska
patrz: KORONA
  • - Fakcji quovis titulo denominowane i strzec się życzę, ile z Francji pochodzącej, która wielu na nieszczęśliwej, asekurowawszy, posadziła toni, jako to mego już wieku najjaśniejszy król jegomość Stanisław, drugi pretendent Jego Miłość korony angielskiej i inni, którym do żywego ta dogodziła protekcja, na honorze, zdrowiu, życiu i fortunie zgubić gotowa, byleby swoje pomyślnie wykierować interesa. RadziwHDiar 197
korona cesarska
patrz: KORONA
  • - [...] Nad Portretem Order S. Jędrzeia y Korona wielka Cesarska ná Gzymsie akkomodowane oczy spektatorow wabiły. GazPol 1736 83 2 nlb
królik angielski
patrz: KRÓLIK
  • - Garen trzy królików różnego rodzaju mam, sibirskich, które mają kutner calów pięć długości, musząc być co rok dwa razy strzyżone jak owce. Są białe krom skoków, omyka, słuchów i końca noska czarnego. Druga garen królików angielskich do zająca szarością podobnych. RadziwHDiar 176
mila angielska
patrz: MILA, MILA, MIELA
  • - Tego dnia na pokarm w miasteczku Brentwood, mil angielskich 19; nocleg zaś także w miasteczku, Vitham, mil angielskich 18. BillTDiar 307
  • - Do czego przydawszy Bosnenskie Woyska/ Słowáckie/ y insze okraykowe pográniczych kráiow/ ktore się rościągáią lepiey niż ná Ośm set mil Angielskich/ niemoże się mniey kłáść od śiedmidźieśiąt Tyśięcy ludźi. RicWielJMon 215
mila włoska
patrz: MILA, MILA, MIELA
  • - Milá Polska ieżeli ma cztery Włoskie, liczy Stay 32. Ponieważ milá Włoska liczy stay 8. á cztery rázy 8. czyni 32. SolGeom II 145
  • - Mila Z Łacińskiego Milliare według pierwszey swoiey sygnifikácyi iest wymiar długości drogi ná krokow Geometrycznych mille to iest 1000. A stai Geometrycznych 8. Jákiey miary zwyczaine są mile Włoskie y Angielskie. BystrzInfRóżn Z2
mila polska
patrz: MILA, MILA, MIELA
  • - Milá Polska ieżeli ma cztery Włoskie, liczy Stay 32. Ponieważ milá Włoska liczy stay 8. á cztery rázy 8. czyni 32. SolGeom II 145
  • - Pod Alle Tre Fontanne, miejsce cudowne i bardzo piękne, mila polska za miastem. ZawiszaPam 91
  • - Mil zwyczaynych Polskich ieden gradus zábieraiących – 15. Czyni Niemieckich – 15. Węgierskich – 12. Szwedzkich y Duńskich – 12. Norweskich – 10. Swaycarskich y Bawarskich – 13. Francuskich – 20. Włoskich – 60. Hiszpańskich y Portugalskich – 18. Moskiewskich Wierstow – 90. BystrzInfRóżn Z2v
  • - Mile Polskie nie po wszystkich Prowincyach są iednakowe. Atoli do troiakiego wymiaru redukować się mogą. Jedne są ktore liczą w sobie mil Włoskich 4. to iest krokow Geometrzycznych 4000. á stay 32. Drugie ktore liczą mil Włoskich poł pięty: to iest krokow 4500. á stay 36. Trzecie ktore liczą mil Włoskich pięć to iest krokow 5000. á stay 40. Atoli pospolitsze są pierwsze. BystrzInfRóżn Z2-Z2v
mila angielska
patrz: MILA, MILA, MIELA
  • - Mila Z Łacińskiego Milliare według pierwszey swoiey sygnifikácyi iest wymiar długości drogi ná krokow Geometrycznych mille to iest 1000. A stai Geometrycznych 8. Jákiey miary zwyczaine są mile Włoskie y Angielskie. BystrzInfRóżn Z2
mila niemiecka
patrz: MILA, MILA, MIELA
  • - Do trzećiey kráiny powietrza iedni kłádą Mil 13. drudzy 20. iáko y ia sam ták trzymam/ y owszem ponieważ Deus Omnia creauit in pondere, numero, et mensura, á Diameter źiemie iest 1717. mil Niemieckich/ ktorego połowá/ to iest/ do śrzodká źiemie Ośm tyśięcy sześć set (iáko się pospolićie rotundè kłádźie/ puśćiwszy frákcye) mil także Niemieckich [...]. CiekAbryz Bv
  • - Mil zwyczaynych Polskich ieden gradus zábieraiących – 15. Czyni [mil] Niemieckich – 15. Węgierskich – 12. Szwedzkich y Duńskich – 12. Norweskich – 10. Swaycarskich y Bawarskich – 13. Francuskich – 20. Włoskich – 60. Hiszpańskich y Portugalskich – 18. Moskiewskich Wierstow – 90. BystrzInfRóżn Z2v
  • - Irlandya długa od Wschodu do Zachodu wprost według rozciągłości, śrzedniey czterdzieści mil: Szeroko od Południa do Połnocy na sześćdziesiąt mil Niemieckich. SzybAtlas 86
mila węgierska
patrz: MILA, MILA, MIELA
  • - Mil zwyczaynych Polskich ieden gradus zábieraiących – 15. Czyni Niemieckich – 15. [mil] Węgierskich – 12. Szwedzkich y Duńskich – 12. Norweskich – 10. Swaycarskich y Bawarskich – 13. Francuskich – 20. Włoskich – 60. Hiszpańskich y Portugalskich – 18. Moskiewskich Wierstow – 90. BystrzInfRóżn Z2v
  • - WĘGRY rachuią przez mile: wchodzi w 1 gradus mil Węgierskich 13 i ½ SzybAtlas 287
mila szwedzka
patrz: MILA, MILA, MIELA
  • - Mil zwyczaynych Polskich ieden gradus zábieraiących – 15. Czyni Niemieckich – 15. Węgierskich – 12. [mil] Szwedzkich y Duńskich – 12. Norweskich – 10. Swaycarskich y Bawarskich – 13. Francuskich – 20. Włoskich – 60. Hiszpańskich y Portugalskich – 18. Moskiewskich Wierstow – 90. BystrzInfRóżn Z2v
  • - SZWEDZI rachuią przez mile: wchodzi w ieden gradus mil Szwedzkich 10 i ½ SzybAtlas 287
mila duńska
patrz: MILA, MILA, MIELA
  • - Mil zwyczaynych Polskich ieden gradus zábieraiących – 15. Czyni Niemieckich – 15. Węgierskich – 12. Szwedzkich y [mil] Duńskich – 12. Norweskich – 10. Swaycarskich y Bawarskich – 13. Francuskich – 20. Włoskich – 60. Hiszpańskich y Portugalskich – 18. Moskiewskich Wierstow – 90. BystrzInfRóżn Z2v
mila norweska
patrz: MILA, MILA, MIELA
  • - Mil zwyczaynych Polskich ieden gradus zábieraiących – 15. Czyni Niemieckich – 15. Węgierskich – 12. Szwedzkich y Duńskich – 12. [mil] Norweskich – 10. Swaycarskich y Bawarskich – 13. Francuskich – 20. Włoskich – 60. Hiszpańskich y Portugalskich – 18. Moskiewskich Wierstow – 90. BystrzInfRóżn Z2v
mila szwajcarska
patrz: MILA, MILA, MIELA
  • - Mil zwyczaynych Polskich ieden gradus zábieraiących – 15. Czyni Niemieckich – 15. Węgierskich – 12. Szwedzkich y Duńskich – 12. Norweskich – 10. [mil] Swaycarskich y Bawarskich – 13. Francuskich – 20. Włoskich – 60. Hiszpańskich y Portugalskich – 18. Moskiewskich Wierstow – 90. BystrzInfRóżn Z2v
mila bawarska
patrz: MILA, MILA, MIELA
  • - Mil zwyczaynych Polskich ieden gradus zábieraiących – 15. Czyni Niemieckich – 15. Węgierskich – 12. Szwedzkich y Duńskich – 12. Norweskich – 10. Swaycarskich y [mil] Bawarskich – 13. Francuskich – 20. Włoskich – 60. Hiszpańskich y Portugalskich – 18. Moskiewskich Wierstow – 90. BystrzInfRóżn Z2v
mila francuska
patrz: MILA, MILA, MIELA
  • - Mil zwyczaynych Polskich ieden gradus zábieraiących – 15. Czyni Niemieckich – 15. Węgierskich – 12. Szwedzkich y Duńskich – 12. Norweskich – 10. Swaycarskich y Bawarskich – 13. [mil] Francuskich – 20. Włoskich – 60. Hiszpańskich y Portugalskich – 18. Moskiewskich Wierstow – 90. BystrzInfRóżn Z2v
  • - Dordaż Hiszpan idący obserwować uczuł pod nogami ziemi trzęsącą się, y ledwo nie był uduszony od deszczu popiołu. Widział na dnie paszczęki maiącey w koło ćwierć mili Francuskiey materye zapalone nakształt kruszcow roztopionych, y wzrzących. BohJProg II 75
mila hiszpańska
patrz: MILA, MILA, MIELA
  • - Mil zwyczaynych Polskich ieden gradus zábieraiących – 15. Czyni Niemieckich – 15. Węgierskich – 12. Szwedzkich y Duńskich – 12. Norweskich – 10. Swaycarskich y Bawarskich – 13. Francuskich – 20. Włoskich – 60. [mil] Hiszpańskich y Portugalskich – 18. Moskiewskich Wierstow – 90. BystrzInfRóżn Z2v
mila portugalska
patrz: MILA, MILA, MIELA
  • - Mil zwyczaynych Polskich ieden gradus zábieraiących – 15. Czyni Niemieckich – 15. Węgierskich – 12. Szwedzkich y Duńskich – 12. Norweskich – 10. Swaycarskich y Bawarskich – 13. Francuskich – 20. Włoskich – 60. Hiszpańskich y [mil] Portugalskich – 18. Moskiewskich Wierstow – 90. BystrzInfRóżn Z2v
mila moskiewska
patrz: MILA, MILA, MIELA
  • - Gdyż według niedawney w Moskwie ordynacyi stanęło; Aby iedna mila Moskiewska liczyła tylko sązni 500. Ktorych sześć wchodzi w iednę milę Polską á 4. Włoskie. BystrzInfRóżn Z2v
mila arabska
patrz: MILA, MILA, MIELA
  • - ARABOWIE rachuią przez mile: wchodzi w ieden gradus mil Arabskich 56. SzybAtlas 286
mila holenderska
patrz: MILA, MILA, MIELA
  • - Taż kula widziana była w Schlaitz o 11 mil od Lipska, zkąd dochodzono, iż odległa od ziemi była naymniey sześć mil Hollenderskich, á diameter zawierał 335 stop. Światło tak iasne wydawało, iż czytać można było. Zniknęła nieznacznie. BohJProg II 139
pończoszka angielska
patrz: POŃCZOSZKA, POŃCOSZKA
  • - Za cóż bym to miała kupić trzewiczki weneckie, A do tego i pończoszki, chocia też angielskie. PieśńNowBad 106
proces angielski
patrz: PROCES
  • - Kśiądz Lipski sollicitatur, áby co pijáni Confoederaći o Swiderskim mowili, że ma Proces Angielski z Krolem, zeznał że to mowili, o Pánu Márszałku Koronnym, że on tákisz chce ná Krolá Iego Mśći formowáć Proces. LubJMan 45
rękawica angielska
patrz: RĘKAWICA
rumak angielski
patrz: RUMAK, RUMAK, ROMAK
  • - Nie wiem, jeśli też Wć moje serce wiesz o tym, że Dominik, krawiec, mego siwego rumaka angielskiego nie odesłał z drugimi końmi od Wisły i nie wiem, gdzie go podział, i jeśli to była wola Wci, moja duszo, i czy na nim jechał do Paryża samego; bo mi tu powiadają, że on udawał, jakobym mu go ja darował, i chciał go był w Warszawie przedać. SobJListy 240
rumak polski
patrz: RUMAK, RUMAK, ROMAK
  • - Dosyć ozdobny [przyjazd wojewody do Łańcuta], Ludzi zacnych, y Rycerstwá poczet nie máły, Koni Powodnych Tureckich, Báchmátow Szmáilskich, Rumakow Polskich Sześćdziesiąt. CzerDwór Cv
rumak dereszowaty
patrz: RUMAK, RUMAK, ROMAK
  • - [...] Szwagrowi Memu miłemu dałem OsmSęd Złotych ie[g]oMPanu Hrehorowiczowi Sędziemu Grockiemu naszemu CieSząc się tą Nazieą zemi przynamniey Vchorągwi Rumak dereszowaty zostanie asz yten pozwinienciu Woyska niedoszedł domnie [...]. PoczOdlPam 110-111
rumak turecki
patrz: RUMAK, RUMAK, ROMAK
  • - [...] Korecki lubo tylko trzy tysiące miał ludzi swoich do boiu, przecięż ustępować, albo poddawać się nie myslił, przez trzy dni potężne. szturmy wytrzymawszy, gdy z wielkich dział, ktorych on nie miał, tabor rozerwali y w oboz wpadli Turcy z niemi się do ostatniego prawie tchu zcieraiąc, w prostego zołdata sukniach, ktore umyslnie dla tego wziął był na siebie, żeby się był mogł bespieczniey utaic, w niewolą wzięty, atoli z powagi twarzy swoiey poznany, do Konstantynopola na rumaku Tureckim, z wielkim Turkow tryumfem nad tak zacnym niewolnikiem był wprowadzony. NiesKor II 610
orientalny rumak
patrz: RUMAK, RUMAK, ROMAK
  • - Bo przyznam, że koń z iego wypuszczony stáynie, Zdroju Helikońskiego dobył z swoią słáwą, Rumak pod dobrym jezdzcem, cnotliwy zwyczaynie, Wszkole ćwiczon, niepłonną wykármiony tráwą, Oryentalne w biegu, wyprzedza Rumaki, Nátrze śmiele, ná śmiáłe wzbytkach Háydamaki. DrużZbiór 510
sukno angielskie
patrz: SUKNO
  • - Tákże sukná Angielskie (ktore czemu też nie ma ták iuż stąpione bydz do Korony wożone) co teraz po trzy złote/ będzie ná on czás po groszy pięćdzieśiąt muśiało bydź. GostSpos 18
  • - Odzież im spráwuią pospolicie z sukná dobrego Angielskiego/ y płotná tákże/ áni zbyt cienkiego/ áni też grubego. RicWielJMon 35
  • - Karánie Excesantow bicie w pięty, post, nie spánie. Potrawy z ryżu, stroy z sukná Angielskiego. ChmielAteny II 483
bela sukna (sz. zm.)
patrz: SUKNO
  • - Cło [...] od sukna bele gr 3, od półbelka gr 1/9. LustSier 22
  • - Cło [...] od bele sukna po gr 3, od półbelka gr 1/9. LustSier 36
  • - Dáiąc 30 Beczek Sledźi po 28 zł. Sztokfiszu 8 kámieni po zł. 12. Bellę Sukná w ktorey iest 50 postáwow/ postaw po zł. 48. GorAryt 157
  • - Według rożności towarow, y rzeczy czyli to do napoiu, czyli do odzieży, lub pokarmu, álbo innego używania ludzkiego służących postanowione są rozmaite miary, á te w iednym kráiu większe w drugim mnieysze. Ktore się tu specyfikuią. Łaszt Gdański liczy korcy - 60. [...] Bella sukna postawow - 20. BystrzInfRóżn Z3
  • - Bela sukna ma w sobie postawow 20. ChmielAteny1755 I 161
zamek angielski
patrz: ZAMEK
angielski zegarek
patrz: ZEGAREK
zegarek horyzontalny
patrz: ZEGAREK
  • - Mieć możesz i zegarek Horyzontalny tenże skutek czyniący. SekrWyj 137
  • - Zrysuy zegarek Horyzontalny, zwyczayny. SekrWyj 137
angielska koronka (sz. zm.)
patrz: KORONKA
  • - Aszust zszywanemi [!] końcami angielskiej koronki, w którym koronek łokci pięć i pół. WypARzewGęb 228
  • - Koronki angielskiej na negliże, w zęby, łokci ośm i ćwierć. WypARzewGęb 228
pod niebem
patrz: NIEBO
  • - Koniom takze u nich wielka iest wygoda [...] bo tez nie pod Niebem ale pod namiotem sucho y pięknie Stoi. PasPam 261
altana nieba
patrz: NIEBO
  • - [Do Matki Boskiej:] Drabinaś wystawiona przy altanie nieba, Po tejby się nam (grzeszni [!]) tam docisnąć trzeba. KochOgrTur 14
niechaj /czyjaś/ dusza odpoczywa na wieki w niebie
patrz: NIEBO
  • - Pozegnał się z tym swiatem Iasnie Wielmo[żny] ImPan Ian Zamoyski [...] ktorego niechay dusza odpoczywa na wieki wniebie. DrobTuszInf 57
niechaj /czyjaś/ dusza z Panem Bogiem wiecznie króluje w niebie
patrz: NIEBO
  • - [...] pozegnał się z tym swiatem Iasnie Wielm[ożny] ImPan Podskarbi Wielki Koronny [...] ktorego dusza niechay z Panem Bogiem wiecznie kroluie wniebie Amen. DrobTuszInf 56
miłość zawistna
patrz: ZAWISTNY
  • - Kn 412
niechaj /komuś/ Pan Bóg poszczęści
patrz: POSZCZĘŚCIĆ
  • - Niechayże nam sam Pan Bog poszczęści/ Tobie Jezu będziem śpiewáć części [...]. ŻabSymf F2v
poszlubić vota ,
poślubić vota
patrz: POSZLUBIĆ, POSZLUBIĆ, POŚLUBIĆ
adiutant skrzydłowy
patrz: SKRZYDŁOWY
  • - Adjutant skrzydłowy. T III 2
adiutant regimentowy
patrz: REGIMENTOWY, REGIMENTOWY, REIMENTOWY
  • - Adjutant regimentowy. Regiments Adjutant. aide-major. T III 2
wodzić za nos
patrz: WODZIĆ
  • - Wodzi pany za nosy... JurkPos A4/16
  • - Ty lichoto Niedbasz oto Ze ćię zá nos wodźi Z tey przyczyny Ześ ty zgliny A oná záś z kośći... KochProżnLir 197
rej wodzić
patrz: WODZIĆ
  • - ...we wszelkich spráwách teraz opilstwo przodkuie/ á że ták rzekę/ rey wodzi: bywáją zrękowiny (zmowiny/ u nas mowią zmowá) pijátyká bydź musi... GdacPan 43
gorzkie łzy
patrz: GORZKI
  • - Dąm radosci y nadzieie naszey w gorzkie obrocił się nąm łzy. PasPam 207v
gorzki lament (sz. zm.)
patrz: GORZKI
  • - Prut się toczy, Rzeka grzęzka i mętna, z płaczów rzewnych owych I lamentów zebrana gorzkich pogrzebowych. ZimBSiel 106
  • - Gorzkie lámenty bez poćiechy/ płacze/ łzy/ bez ulitowania/ wrzaski krzyki/ wyćiá bez nádźiei/ wszytkie piekielne kąty nápełniáią. BujnDroga 160-161
  • - Daremne twoie Miłosciwy Panie, Zgorzkiem Lamentem Zmieszane ządanie. DrobTuszInf 34
aparamenta ołtarzowe
patrz: OŁTARZOWY
  • - Pisze Baroniusz o Pandolphie Xiążęciu Kapuańskim/ ktory wiernego swego zesłał do Klasztora/ y roskazał aby przyniosł Ornat y kielich Cesarski/ y drugie aparamenta ołtarzowe. BirkNagr 47
alembik chemiczny
patrz: CHEMICZNY, CHIMICZNY, CHYMICZNY
  • - CUCURBITE [...] (terme de Chymie) [...] TYKIEW Alembik chimiczny nakształt tykwy. DanKolaDyk I, 404
alembik chymistów
patrz: CHYMISTA
  • - CORNUE [...] termes de Chymie [...] ALEMBIK Chymistow z recypientem w wodzie. DanKolaDyk I, 371
alembik miedziany z czapką
patrz: MIEDZIANY
  • - Alembik Miedziany z Czapką alias Kuchnia podróżna. ArchRadziw 1638 64, 17
garniec miedziany
patrz: MIEDZIANY
  • - Gárnéc miédziány/ ábo kociéł do wárzenia. Cacabus stanneus. [...] Cacabus argenteus [...] Cucuma. [...]. Kn 186
miedziana blacha (sz. zm.)
patrz: MIEDZIANY
  • - Kościoł nasz Lubelski miedzianą bláchą pokrył. NiesKor II 16
alembik pojedynkowy prosty
patrz: POJEDYNKOWY
  • - Alámbik poiédynkowy/ prosty. Aeolipyla [...] Vesica metallica. [...]. Kn 5
  • - Alambik. Alembik. Destillir-Blase, Kolbe. vessie, alembic. & alembik poiedynkowy, prosty. [...]. T III 4

patrz: POWIERZYĆ
powiatowa chorągiew
patrz: POWIATOWY
sąd grodowy
patrz: GRODOWY
  • - Sądy grodowe. T III 420
ach przebóg
patrz: PRZEBÓG
  • - Ach prze Bog! iuszci weszły te przymioty W Ludzie, ze raczy idą na zaloty. OblJasGór 145
  • - Ach iakasz przebog padła na mnie wina. PotSyl 74
niechaj będzie Panu Bogu cześć i chwała (sz. zm.)
patrz: NIECHAJ
  • - [Ks. Skarga] nabożeństwu ktore teraz do tákiey doskonáłości przyszło (z czego niechay będzie Pánu Bogu cześć y chwałá) wielkie pobudki podał [...]. BirkSkar 12
  • - Pánu Bogu niechay bedzie cześć y chwałá ná wieki/ że nie odniosł nieprzyiaciel pociechy/ iákiey się spodziewał [...]. BirkRus 12
niechaj mi Bóg mił będzie
patrz: NIECHAJ
  • - Niechay mi Bog mił będzie, nie vczynię tey rzeczy Panu moiemu Chrystusowi, pomázáńcowi Páńskiemu. BirkNiedz 38
niechaj /kogoś/ Bóg skarze
patrz: NIECHAJ
  • - [Szlachta] Słucha iak zaiąc bębna rychło Wici Trzecie Kazą zbroyno kazdemu w swym stawac Powiecie. I na one Tatary, niechay ich Bog skarze O samey ciągnąć wodzie, y twardym sucharze [...]. PotWoj 50
niechaj /kogoś/ Pan Bóg błogosławi
patrz: NIECHAJ
  • - Ciebie zacnego y miłego Kawalera, niechay Pan Bog błogosłáwi tu łáską swoią, á potym onym żołdem z niebá, ktory koroną zowie Páweł święty [...]. BirkOboz 8 nlb
niechaj będzie
patrz: NIECHAJ
  • - Rabin. Niechay to iuż ták będzie, że się náráził ná swoy lud ukochány, y że potrzebá tego było, áby umárł dla grzechow nászych: co za przyczyná iednák, że przez zábicie od ludu swego. KorRoz 143
anioł niedobry
patrz: NIEDOBRY
  • - Ta maść dla oddalenia nie może przyrodzonym sposobem leczyć, gdy iey zażywa, zużywa sposobu przyrodzonego, y sił Anyoła niedobrego. TylkRoz 8
mieć się niedobrze
patrz: NIEDOBRZE
niedotrzymanie parolu
patrz: NIEDOTRZYMANIE
  • - Potym przeproszę Sladkowskiego o niedotrzymanie Parolu. PasPam 220v
nieduchowna osoba
patrz: NIEDUCHOWNY
spuścić z cholery
patrz: SPUŚCIĆ
  • - Szkodaby Wenery, Tak lekko wazyc Daulecie ma rada, Choc iey nie lubisz, awzdyc potrzy z Cery, Niech ci iedno raz wserce iey Syn zada, Podobnospuscisz cokolwiek z kolery. PotSyl 23
prowidencyja boska
patrz: PROWIDENCYJA
pełnić powinność
patrz: POWINNOŚĆ
  • - Albowiem ná modlitwie nayprzednieyszey cnoty religiey powinność pełnisz/ u wálczącą cześć Bogu oddáiesz: gdy przed nim iáko przed Bogiem Tworcą twym/ nábożnie upádasz. BujnDroga 205
zamordowanie srogie
patrz: SROGI
  • - Zámordowánie/ Interfectio [...] Todtschlag. Zámordowánie srogie/ Trucidatio [...] Mord. DasHünDict I iii iij
podkomorzy koronny
patrz: PODKOMORZY
  • - Obrocił się krol do Podkomorzego koronnego. PasPam 149ar
  • - Wyszedł Podkomorzy koronny daiąc znac Biskupowi że iuz moze wniść do krola. PasPam 175
gospodarskie księgi
patrz: GOSPODARSKI, GOSPODARSKI, HOSPODARSKI
  • - Gospodárskie ábo o gospodárstwié księgi. [...] Oeconomica. Kn 205
chłop hospodarski
patrz: GOSPODARSKI, GOSPODARSKI, HOSPODARSKI
  • - Czy wiesz ty o tom ze tobie ze mną nie moszno howorit, bos ty mnie niewiersta, iam wolny Szlachcic, a wy chłopi Hspdrscy. PiasRel 29v
przen.
alarmę uderzyć
patrz: UDERZYĆ
  • - Kiedy alarmę w trąby swe uderzę, Zda się, że górna miece gromy strona, Ale się strzały nie bój ni piorona Bo tam nie biję nigdy, kędy zmierzę. MorszAUtwKuk 194
uderzyć w bęben (sz. zm.)
patrz: UDERZYĆ
  • - Tegoz dnia i drugiego ponim, bralismy od Je[g]o m. P Wołowicza Chorązego Wilenskiego Popisowe attestacyine kwity. 12 Octobris po Msy, uderzono w bemben do koła. VorLetSkarb 253
  • - Razem zPola uderzą w surmy, w Trąby wBębny A Turcy padac będą, iako las, porębny. PotWoj 126
  • - Także pod czás látá, ćwiczenie co Miesiąc, raz będzie skłádał z strzelbą, w bęben kazawszy vderzyć, áby do tarcze strzeláli Cechámi. FredKon 57
  • - Stał się huk iakiś wObozie Chmielnickiego, bo w bębny uderzono, w Surmy y w Trąby zagrano, potym z Harmat bić poczęto. HistBun 6
w bęben i trąbę uderzyć
patrz: UDERZYĆ
  • - W bęben i trąbę na trwogę uderzyć kazał. AktaKrak III 158
larmo uderzyć ,
na larmę uderzyć ,
uderzyć larm
patrz: UDERZYĆ
  • - Kiedy ná lármę trąby vderzyły/ Trzęsły się niebá/ y lármę głośiły. TasKochGoff 279
  • - Larmo zatym trębacze w Obozie uderzą Co zywo nakon wsiada, w Pole wszyscy mierzą [...]. PotWoj 67
  • - Uderzono larm tu na nas do zamku, K Turkom strzelając prawie bez przestanku. MakSRelBar II 182
uderzyć w lamenty (sz. zm.)
patrz: UDERZYĆ
  • - Ale dziewczyna, jak prędko postrzegła, Że jej kochana ptaszyna odbiegła, W płacz i lamenty smutne uderzyła [...]. MorszAUtwKuk 248
  • - Uderzy w Threny, znowu y Lamenty [...] Iusz widzi sama, ze do grobu włozy, Własnego Syna: nie bez pomsty Bozy. PotSyl 43
garniec trzewiowy
patrz: TRZEWIOWY
  • - Garnéc trzéwowy/ stálowy/ do drobék bydlęcych. Zema, ae. Trebellio, Seruio i. cacabus [...]. Aula ahenea [...]. Kn 186
garniec gorzałczany
patrz: GORZAŁCZANY
  • - W kuchni garniec gorzałczany z pokrywką, rurnicą [...] alembik z rurniczką o jednej rurce. InwKal I I, 198-199
garniec stalowy
patrz: STALOWY
  • - Garnéc trzéwowy/ stálowy/ do drobék bydlęcych. Zema, ae. Trebellio, Seruio i. cacabus [...]. Aula ahenea [...]. Kn 186
niepodobna rzecz (sz. zm.)
patrz: NIEPODOBNY, NIEPODOBIEN
  • - Przyznać to káżdy muśi rzecży niepodobne/ Rozumiem ze wszech ludźi zdánia zemną zgodne. Ktore iuż męstwem pracą ćierpliwośćią swoią. Dowiodł. HofmańPor Aijiv
  • - Napierwey się tedy potrzeba vczyć gospodarstwá/ toż rządu Rzeczypospolitey: gdyż kto nierządnym iest w domu/ niepodobna rzecz aby miał być rządnym w Rzeczypospolitey. PetrSEk 2
  • - [Arcyksiążę] widząc, iż Elearowie mogą wiele rzeczy, co u drugich niepodobne, tamże zaraz począł konferować, aby się kusili o stado Frydrychowe [...] DembPrzew 101
  • - Nie wątpię, że W. X. Mść będziesz raczył być na Sejmie, ale jeżelibyś też niemiał tej wolej, per amorem patriae W. X. Mść proszę racz bytnością swoją succurere ojczyznie. I jabym bardzo rad był, by na sam koniec, ale niepodobna rzecz, aby mię tuteczne z nieprzyjacielem zabawy puścić miały. KoniecSListy 81
  • - [...] niech chwała nieustaiąca naywyszemu będzie ze zniepodobnych rzeczy podobne czyni aspodobnych niepodobne [...]. PoczOdlPam 98
  • - Jest tedy Zołnierzowi teráźnieyszy Zołd ták máły/ że rzecz niepodobna/ áby in tanta caritate rerum omnium mogł się zań sustentowáć/ y dla tego żywnością go rátowáć trzebá [...]. FredKon 102
  • - [...] za niepodobno rzecz być osądziłem ażebym się tego czasu y za próg z domu wychodził [...]. MikSil 109
  • - CONTER [...] ON DIT proverbialement, Conter des fagots [...] PRAWIĆ o żelaznym wilku, prawić rzeczy niepodobne. DanKolaDyk I, 358
kusić się o niepodobne rzeczy
patrz: NIEPODOBNY, NIEPODOBIEN
  • - O niépodobne rzéczy się kusisz/ ábo nié kuś. Nie miéc się z motyką ná słońce. KnAd 787
do wiary niepodobny (sz. zm.)
patrz: NIEPODOBNY, NIEPODOBIEN
  • - Największa jest przyczyna, że mię tak ciężka opanowała melankolia i tęskność z ciężkością serca, że rzecz do wiary niepodobna, co to ja cierpię. SobJListy 365
  • - niepodobny do wiary, ku wierzeniu. ungläublich. incroïable. T III 1005
ku wierzeniu niepodobny (sz. zm.)
patrz: NIEPODOBNY, NIEPODOBIEN
  • - Przypomniałem tę superstytią ku wierzeniu niepodobną białych głów Nársingskich [o samospaleniu wdów]/ żeby káżdy obaczył iák wiele może zwyczay w ktorym się zrodzimy [...]. BotŁęczRel IV 138
  • - Zbiega się tám záś táka obfitość osobliwych ryb/ iż práwie sámy gromádámi idą y płyną/ áż we drzwi do domow mieysckich/ y z nich ie może łowić: ácz to rzecz ku wierzeniu niepodobna/ kto tego nie obaczy sam. BotŁęczRel III 66
  • - Niépodobny ku wierzeniu/ [...] Difficile ad credendum [...] Difficile ad fidem [...]. Kn 514
do wierzenia niepodobny
patrz: NIEPODOBNY, NIEPODOBIEN
  • - A nie opponowali się Chrzescianie tym prawie do wierzenia nie podobnym postępkow [!] Saracenow? IntrHist 63
gościniec wjezdny
patrz: GOŚCINIEC, GOŚCINIEC, GOŚCIENIEC
  • - Gościniec wjezdny w mieście Pleszewie bardzo nadrujnowany z czynszem z niego należącym oddaje się, jako też generaliter wszytkie czynsze, akcydensa do tej majętności pleszewskiej należące ad extenuationem sumy wyżej wyrażonej wimpp. Cieciszewskim oddaje się. InwKal I 759
sejmik przedsejmowy
patrz: PRZEDSEJMOWY
dobra gospodyni
patrz: GOSPODYNI
  • - Gospodyni/ aliter. vt Dobra gospodyni. Idem gospodárna. vide Gospodárny. Kn 205
starszyzna archanielska
patrz: STARCZYZNA, STARCZYZNA, STARSZYZNA
przedać wstyd
patrz: PRZEDAĆ
  • - VENDRE [...] PRZEDAC przedawać przedać wstyd o nierządnicy mowiąc. DanKolaDyk II, 568
ból /kogoś/ przejmuje
patrz: PRZEJMOWAĆ
  • - Vwaz iak cięzki bol mię ztąd przeimuie, Isz się nad tobą niebo nie lituie [...]. OblJasGór 156v
dziw /kogoś/ przejmuje
patrz: PRZEJMOWAĆ
  • - Dziw ją [Lidorę] przeymuie gdy się zápatruie W Dzieła tákowe, Ktore Bog Spráwuie [...]. OblJasGór 111
  • - Dziw iednak wielki przeymował ich [Szwedów] z tego Słysząc tak wiele Ludu dość Sprawnego W murach na odpor [...]. OblJasGór 169
strach /kogoś/ przejął
patrz: PRZEJĄĆ
  • - Wszystkich strach przejął. Jak bydło rycząc albo jak wilk wyje Na wiatr ku górze wyciągnąwszy szyje, Tak my z drapieżnym zwierzem się równając Prawie wyjemy - na pół umierając. BorzNaw 138
gołębi groch
patrz: GROCH
  • - Groch leśny/ vide Gołębi groch. Kn 209
  • - Pápawá/ żábi kwiát/ mlecz świni/ plesz/ mnich/ lwi ząb/ radyki/ gołębi groch. [...] Aphaca [...] Ambubeia. Kn 668
groch leśny
patrz: GROCH
  • - Groch leśny/ vide Gołębi groch. Kn 209
groch kozi
patrz: GROCH
  • - Groch kozi/ vide Łyszczycá. Kn 209
groch tyczny
patrz: GROCH
  • - Groch tyczny/ Wielogroch. Pisum maius Kn 209
ból przenika
patrz: PRZENIKAĆ
  • - Nie racz mieć Wć za złe, że to przypominam; bo jakoż nie sarknąć, kiedy ból i żal aż do samego przenika serca? SobJListy 298
niżeli ... tymczasem
patrz: NIŻELI, NIZELI, NIEŻELI, NIŻELI
  • - Niżeli się tamci zgromadzili tym czasem nimogli ci wytrfać. PasPam 76
pierwej niżeli
patrz: NIŻELI, NIZELI, NIEŻELI, NIŻELI
tymczasem niżeli
patrz: NIŻELI, NIZELI, NIEŻELI, NIŻELI
gotowizną płacić
patrz: GOTOWIZNA
  • - gotowizną płacić. mit baar Geld bezahlen. financer; païer qu. argent sec. T III 410
chłop szlachcic
patrz: SZLACHCIC, ŚLACHCIC, SZLACHCIC
  • - Albo moglsię nazwac [Fabrycki] od Fabryki ze zFabrykoual sobie to Sliachectuo badz od Fe brykcy ze Pfa Brykcęmu zuacsię Nobilisz, Bądz tesz od Pfa Brzycki ze brzycka rzecz chłop Sliachcic. TrepNekLib 83v
niesłuszna wojna (sz. zm.)
patrz: NIESŁUSZNY
  • - Woyny niesłuszney z nikim niezaczniemy kto znami zacznie przecię się broniemy [...]. PasPam 110v
  • - [Do króla szwedzkiego] Posłem wysłany Przyjemski od Króla [Jana Kazimierza] z perswazją niesłuszney woyny, ale bez skutku. ŁubHist 92
niesłuszna rzecz (sz. zm.)
patrz: NIESŁUSZNY
  • - W pracy záś przy kárności/ nie mieć co ieść/ niesłuszna rzecz iest/ y gwałtowna/ ktora siły niszczy/ y wątli. PetrSEk 9
  • - [...] zaż to nie większa sromotá niespráwiedliwie sądzić [...] niźli się przyiacielowi nie záchowáć w rzeczách niesłusznych y nieprzystoynych? StarPopr 39
  • - Szpetná to iest rzecz y niesłuszna práwie Zostáiąc na tym mieyscu wpiękney sławie, Przez obelzywe poddánie iákiego Z wstydem pokoiu prosić nie pewnego [...]. OblJasGór 14
  • - [Czapliński] sądził za rzecz niesłuszną, aby Chmielnicki w tak wielką się wbijał Fortunę [...]. HistBun 2
  • - Nie mogliśmy lepiej uczynić, jako tym sposobem ustrzec się bez inwidyjej wszytkich owych napaści, instancyj, przyczyn, które w najniesłuszniejszej rzeczy tak bywają mocne, że się trzeba z niemi najrozsądniejszemu politykowi dobrze pasować [...]. LubSArtDąb 611
  • - Sądziłem zá rzec nie słuszną, áby ięzyk Polski nie miał tey náuki, ktorą się insze ięzyki, Arábski, Grecki, Łácinski, Hiszpánski, Włoski, Fráncuski, Niemiecki, Angielski zdobią. SolArch 3 nlb
niesłuszna sprawa (sz. zm.)
patrz: NIESŁUSZNY
  • - Ten jest właśnie, a nie inszy, który mnie już przez pięć niemal molestuje w pewnej sprawie, dość niesłusznej. LubSArtPol 237
  • - [...] przypisuie [do grzechów] y ten, ktory passim dominatur w ludziach wielkich, to iest, Instancyą y usilną promocyą zá przyiaciołami w niessłuszney sprawie dawać, przeciwko tym ktorzy ią maią spráwiedliwą. JabłSkrup 63
niesłuszna pretensja
patrz: NIESŁUSZNY
  • - Commissarze nászy podáli Holenderskim Posłom [...] ze pretenduią rewidować wszytkie Okręty z ktoremiby do Państw nieprzyiácioł Korony Angielskiey żeglowáli [...] ná co Posłowie nie pozwaláią/ zá niesłuszną to máiąc pretensyą. MerkPol 142-143
  • - [...] gdy po Koronacyi iuż nikomu za szkody niechciano nic dać, i Oyców Jezuitów zbyto Komplementem, zaczym oni udali się do samego króla traktuiąc przez Jezuitę Włocha Xiędza Wotę Krolewskiego spowiednika, ktory widząc ich niesłuszną pretensyą wszedł do Anticamery [...]. OtwFDzieje 10
niesmaczna rzecz
patrz: NIESMACZNY
ktoś z niespokojną głową
patrz: NIESPOKOJNY
niestraszne rzeczy
patrz: NIESTRASZNY
statek bednarski
patrz: STATEK
atenieński statysta
patrz: STATYSTA
katoliczka rzymska
patrz: KATOLICZKA
  • - KRolowa nie może być koronowana tylko Katoliczka Rzymska, tak Alexandra Zona Schizmatyczka nie była koronowana, jako i Augusta II. dla odmiennych Wiar. ŁubHist 147
błędny rycerz
patrz: RYCERZ
zawołany rycerz (sz. zm.)
patrz: RYCERZ
  • - Dziwno mi to - powiada - że wy, będąc takiem Rycerzem zawołanem, tak się z ladajakiem Towarzyszem łączycie, nad którego tchórza Więtszego stąd nie najdzie do samego morza. ArKochOrlCz II 32
  • - Jako więc wicher z szumem zmieszany przychodzi I straszną niepogodę za sobą przywodzi, Z takiemi zawołany rycerz z hufca pędy Biegł na nieprzyjacielskie zastawione rzędy. ArKochOrlCz I 368
  • - Tak ów Baiażet, rycerz zawołany, Co niegdyś całym zdawał się trząść światem; A zawiaduiąc dzikiemi pogany, Groził narodom zycięzkim bułatem: Nakoniec w bitwie sromotnie poimany, Gdy się z możnieyszym spotkał potentatem. KrasicMysz 46
  • - Niech gadatliwy Nestor, Uliss chytry będzie, Agamemnon wyniosły, i uparty w błędzie: Żwawy Aiax, tchórz Parys, Hektor zawołany Rycerz, Eneasz ze czcią ku Bogom wylany. DmochSztuka 51
strachu przydawać
patrz: PRZYDAWAĆ
strachu /komuś/ przydawać
patrz: PRZYDAWAĆ
  • - Gubernium krwawego Marsa gdy nastaie Siła to Ludziom Trwogi y Strachu przydaie. PasPam 272
pada /na kogoś/ strach
patrz: STRACH
  • - Obéymuié mię strách / pada ná mię strách. Perfundit me horror. Kn 560
strach blady (sz. zm.)
patrz: STRACH
  • - Mnie/ nád wszeláką miárę/ strách ogárnął blády/ Pátrząc ná twarz/ y ręce/ morderstwa niesyte. OvOtwWPrzem 564
  • - Smutnie przeto zawywszy swoie hałła hałła Skoro ci ieszcze do nich wysypą się gradem Naprzod im czoła Strachem, podchodziły bladem Potym kiedy Chodkiewicz wsiędzie na ich roie Ze łby im ostrą szablą zdeymuie zawoie [...]. PotWoj 103
  • - Lepiej wstydzić niż się bać; a cóż, kiedy przyjdzie Wraz na kogo blady strach przy czerwonym wstydzie? PotMorKuk III 117
nakarmić /kogoś/ strachu
patrz: STRACH
  • - Strászny ten Lew/ straż Rzymską nákarmił tákiego stráchu/ ktory się im śmierci rownał. BirkNiedz 15
nabawić /kogoś/ strachem ,
nabawić /kogoś/ strachu (sz. zm.)
patrz: STRACH
  • - Ziemia przez wiatry od gruntu się wzruszy I miasta swoim trzęsieniem pokruszy, Wzburzy się morze niecierpliwe łodzi I częste strachu nabawią powodzi. MorszAUtwKuk 156
  • - [...] Nowina przyszła, ze Duńczyk Holsacyą splondrowawszy, Szweda pobił na Morzu cztery mu Harmatne wziowszy Okręty. Co uważaiąc Król, żeby się ieszcze kiedy nie poprawił, y nas znowu strachem nie nabawił, kazał iść znowu do Pomorza Czarneckiemu, y Wojewodzie Podlaskiemu z Woyskiem [...]. HistBun 48
nabrać się strachu (sz. zm.)
patrz: STRACH
  • - [...] łotr musiał zaniechać przedsięwzięcia swego; I strachu się sam nabrał, choć był samowtóry, Gdy Piotr zawołał: rata! rata! bieżąc z góry [...]. GrochWiersze 234
  • - Kto łysy, moja rada, nie bawić się żupą. Jakby też kto wyłaził z szyby na wierzch d... Widząc go jedna pani, nabrała się strachu. PotFraszBrück II 417
być w strachu (sz. zm.)
patrz: STRACH
  • - Padła na Szląsk, Czechy, okrutna mania [reformacja], Ale w większym strachu była Frankonia, Nuż pot ogrojcowy puściła Hassya, Padła jak w ogrojcu na wznak Alzacya, i Biponcya. DembPrzew 4
  • - W tych dniách było zgromádzenie Tureckie blisko Agryey. Powiát Tokáyski był zrázu w wielkim stráchu/ ále w lepszym teraz zostawa bespieczeństwie. MerkPol 140
zdjęty strachem (sz. zm.)
patrz: STRACH
  • - Stojąc raz baran sobie na domu pod dachem, Ujźrzał wilka na dole, a nie będąc strachem Zdjęty, - bo wiedział, że mu nic tam nie mógł zaszkodzić [...] Puścił się wnet na wilka słowy niecudnemi [...]. VerdBłażSet 19
  • - Chrościel umyka chyłkiem zdięty strachem, Boiąc się zdrady pod słomianym dáchem [na ściernisku]. DrużZbiór 314
ujęty strachem
patrz: STRACH
  • - A jako Etna tak olbrzyma dusi, Że z lekka w górę rzygać musi, Tak ja, ujęty strachem i baczeniem, Niewytrzymanym jęczę pod milczeniem. MorszAUtwKuk 238
przejęty strachem
patrz: STRACH
  • - Powiedają ci, ktorzy doznali zapachem, Że tchorz większym przejęty, bardziej śmierdzi, strachem. PotFraszBrück II 400
strachem przerażony
patrz: STRACH
  • - [...] Osieł jákiś okropny do Kosciołá wszedł/ á náprzeciwko Kazálnicy stanąwszy y szyję wyciągnąwszy ták strászno záwrzasnął/ że się wszyscy/ ile ci/ co spáli/ ocucili/ y bárzo polekáli/ á stráchem przeráżeni będąc z Kościołá uciekáć jęli [...]. GdacPrzyd 59
strachem strwożony (sz. zm.)
patrz: STRACH
  • - Ták/ kiedy ono Woysko niezbozne srożáło/ Chcąc by zámordowániem Cesárskim/ zniszczáło Imię Rzymskie/ okrutnym stráchem był strwożony Z nagłey klęski/ wszytek lud/ y świát przestrászony. OvOtwWPrzem 15
  • - [...] Szlachta broniła się poteżnie poty, poki aż Kożacy Harmat nie sprowadzili, z których iak dla Oblężonych szturmować mocnie poczęli; tak zaraz strwożona nie małym strachem Szlachta o pokoju traktować z Kozakami zaczęła [...]. HistBun 3
ogarniony strachem (sz. zm.)
patrz: STRACH
  • - [Kobieta uważana za zmarłą] Ludziom się dziwuie. Ktorzy na ten Czas Kiedy poczynało Switac, z Oyczami nawiedzali Ciało [...] Tych ona widząc Strachem ogarnionych Pocznie do Księzy mowic przełozonych. OblJasGór 158-159
  • - [Szlachta w krakowskiem stawiająca opór Sasom] niewiedzieli jeżeli insze województwa będą téy rezolucyi po przeszłorocznéy konfuzyi, a w wojsku kwarcianém nulla spes, ponieważ hetman częścią uwiązł w imprezach królewskich, a śmiałości cale nie miał ogarniony strachem. OtwFDziejeCzech 228
strach /kogoś/ ogarnął
patrz: STRACH
  • - Strach nas ogarnął mniey ubránych w męstwo, Patrząc od Woyska, na Niebespieczenstwo [...]. OblJasGór 94
strach /kogoś/ oblatuje
patrz: STRACH
  • - Już też i nikt nie żegluje, każdego strach oblatuje. StanTrans 95
strach /kogoś/ objął
patrz: STRACH
  • - [...] gdyć iuż dadzą znać/ że zegarek docieká/ że Doktorowie odstąpili/ że śmierć przededrzwiámi. O iáki cię strach ná tę nowinę obeymie? BujnDroga 125
strach /kogoś/ opanował
patrz: STRACH
  • - Strach opanował wszystkich, mężowie chodzili Bez rozumu, bez rady, jakoby się spili. GrochWiersze 138
strach /kogoś/ obleciał
patrz: STRACH
  • - Kiedy przed Mácoszyną uciekáią zrzędą Brát z Siostrą złotey wełny Báráná osiędą, Atámántowie, Fryxus, y Hellená dzieci, Ale skoro w puł morzá, strách dziewczę obleci. PotPocz 95
strach /kogoś/ ujął
patrz: STRACH
  • - Bromę w Herbie twym, ciebie: zbroyne widząc w Bromie, Stánąłem wielkim cudem zádumány, bo mię Y strach uiął, przyznam się, z kąd ták nagła Woyná? Miecz w ręku, w ktorych dotąd, krowa byłá doyna? PotPocz 123
najeść się strachów ,
najeść się strachu
patrz: STRACH
  • - [Król] tych ktorzy przyczyną tych Buntow byli, iako Leznickiego z Roty P. Zaboklickiego dał obiesić a Rudzinski się strachu naiadł: bo trochę niebył tam gdzie y drugi, iuz go było y nakryto. MasDiar 13
  • - Kto nie iest poddány Bogu/ ládá nędzá ktora przylátuie [...] nápastwi się nád nim/ náie się stráchow y boiaźni bez miáry [...]. BirkNiedz 76
strach /komuś/ mnożyć
patrz: STRACH
  • - Chciey pogánom w zwycięztwách fortunnych strách mnożyć. JurkLut B2
objęty strachem
patrz: STRACH
  • - A ludzie większym obięci strachem/ rady sobie dodać nie mogąc/ wyschli/ bládzi [...] iáko nocne mary/ struchlali [...] w opuściáłe zwierzęce iámy/ y ciemne gęstwiny kryć się y kopáć poczną. BujnDroga 137
od strachu /coś robić/
patrz: STRACH
  • - [Koń] od strachu y bolu oslep leciał gdzie go nogi niosły [...]. PasPam 177
pod strachem /coś robić/
patrz: STRACH
  • - Kupa jedna nie wytrwała i zawołała: "Vivat!" pod strachem, na co widziałem, że krzywo patrzano. SobJListy 522
być /komuś/ strachem (sz. zm.)
patrz: STRACH
  • - A nawięcey ktorzy potym chcą Rzecząpospolitą rządzić/ máją się náuczyć nie dosypiáć/ nie spáć wiele: Tácy bowiem gdy nie śpią stráchem są w oczách złych ludzi, nieprzyjaciołom y sąsiádom swoim [...]. PetrSPolit II 354
  • - [O śmierci Jana Zamoyskiego] Został na placu hetman, co hetmany gonił, Upadł, co niezliczone wojska nieraz gromił; Zwalczon, co strachem był walecznym Janczarom, I kondycye dawał jakie chciał Tatarom [...]. GrochWiersze 147
  • - Drogá Pańska jest mocą szczeremu: ále stráchem tym/ ktorzy broją złości. BG Prz 10, 29
  • - Paná zastępow sámego poświęcajcie; á on niech będzie bojáźnią wászą/ y on stráchem wászym. BG Iz 8, 13
  • - O wężu/ nieznáiomy pierwszemu wiekowi/ Okrutnymeś stráchem był nowemu ludowi [...]. OvOtwWPrzem 26
  • - [Wiara chrześcijańska] Głupim mądrością, pewnym iest choremu zdrowiem; Szátánom wielkim stráchem [...]. DamKuligKról 34
strach we śnie
patrz: STRACH
  • - strach we śnie; strachy nocne. das Auffahren, Schrecken im Schlaf. l'epouvante nocturne; le soursaut en dormant. T III 2176
strachy nocne (sz. zm.)
patrz: STRACH
  • - [...] stráchy nocne/ stráchánia się w-nocy. Kn 1072
  • - Cnotá tego kámieniá [chryzolitu], według Rueusa, y Kardana, że duszność z piersi ruguie, y wszelką odetchnienia cięszkość, Nocne odpędza stráchy, według Piotra Berkoryuszá, złych Duchow odpędza y máláncholie [...]. ChmielAteny1755 I 551
strachu się nabierać
patrz: STRACH
  • - Jako oni Ferberowie, Klefelt i drudzy hersztowie, Po różnych zamkach siadali, I strachu się nabierali. GrochWiersze 91
strachu nabroić
patrz: STRACH
  • - [...] raky odkryte zmisy się po stole rozlezą y smiechu y strachu nabroją. GrodzMisc 121
strachu narobić
patrz: STRACH
  • - [...] posłowie [Elearów] tegoż dnia poniedziałkowego przyjechali, oświadczając dobrą wolę swoję spokojnego przejścia, a prosząc o wolne przez Odrę na most opolski przepuszczenie. Gdzie przyjechawszy, a wszystkę tam szlachtę zgromadzoną znalazłszy, jakiegoby tam strachu śmiesznościami przeplecionego narobili, rzecz trudna wypowiedzieć, ale piękna wspomnieć. DembPrzew 558
strach /komuś/ przynieść
patrz: STRACH
  • - Bolesław całą zimę w Kiiowie strawiwszy A potym się pod Przemysl obozem ruszywszy Strach Rusnakom przyniesie [...]. DrobOpow 138
strach /komuś/ wzbudzać
patrz: STRACH
  • - Záś Moskwę Stephanowie sczęśni zwyciężáią/ Znowu Włádysłáwowie Turkom strách wzbudzáią. JurkWan D
strach /komuś/ uczynić
patrz: STRACH
  • - A oná bitwá, ktorąś ty iáko mężny Kápitan, pod Możáyskiem z nieprzyiácielem zwiodł: o iáką tobie sławę wielką, iáko strách wielki Moskwie vczyniłá. BirkOboz 50-51
zadać /komuś/ strach
patrz: STRACH
  • - [...] zádałeś mi WM. wielki Strách, (nábáwiłes mię Wászeć wielkiego Stráchu;) [...]. ErnHand 204
najadać się strachów
patrz: STRACH
  • - Nagrobek Osmanowi. [...] niechay się teraz náiádá stráchow prawdziwych dowoley/ ktory cieniámi wielbłądow strásznych wielu strászył/ pod Chocimem nie dawno. BirkOboz 39
nabawiać /kogoś/ strachu
patrz: STRACH
  • - Wilká szkodliwego (ktory zwykł wypleniáć trzody rożnego bydłá, y drob folwárczny) wygubia nie tylko Myśliwczá trąbá, ále y owe vcieszne wyzłow y Ogárow głosy, (ktoremi się kázdy Myśliwiec cieszy) wilká przenikáią y nábawiáią stráchu. HaurEk 82-83
przewielebny w Bogu
patrz: PRZEWIELEBNY
przykazanie boskie
patrz: PRZYKAZANIE
wielką ryścią
patrz: RYŚCIĄ
  • - Skoczyłem ia tedy wielką Ryscią a czasęm y na Cwał widząc że wieczor. PasPam 221
gębka rzadka
patrz: RZADKI
  • - Gębká miękka/ rzadka. Manon [...]. Kn 187
potrzeba przymusiła (sz. zm.)
patrz: PRZYMUSIĆ
  • - Purgánse w gorączkách osobliwie wielkich mieyscá nie máią, chybá gdyby potrzebá przymusiłá może dáć wolne bardzo [...]. PromMed 12
  • - Przymusiła potrzeba Krola do wizyty, Wszedł w loch z przypadku, kędy Dawid był ukryty [...]. DrużZbiór 41
biesiadny rządca
patrz: RZĄDCA, RZĄDŹCA, RZĄDCA, RZĄDZCA
  • - Biesiádnik co vcztę spráwuie/ biesiadny ábo bánkietowy rządcá/ Conuiuator. Kn 29
wielki stolnik
patrz: STOLNIK
  • - Przyiechali tedy porządkiem dobrym pięknie Offanassy Iwanowicz Nestorow wielki stolnik Carski człowiek Familiiey Starenney Moskiewski Drugi z nim [...] Iwan Polikarpowicz Dyak. PasPam 163v
atak przypuścić
patrz: PRZYPUŚCIĆ
  • - Na zajutrz Attak przypuścił, i szczęśliwie zniosł nieprzyiaciela [Sobieski]. ŁubHist 113
wstyd przyrodzony
patrz: PRZYRODZONY
  • - Lidora sama przyiecháła Iak niewolnica wszytká się okryła Płasczem, y twarzy nic nie ustroiła, Oprocz co gładkość lub zaniedbáná W wstyd przyrodzony była znią ubráná [...]. OblJasGór 104
potrzeba przyrodzona
patrz: PRZYRODZONY
  • - Wypróżniáć się/ iáko źwierzętá czynią. honestius dicitur ná stoléc iść/ stoléc mieć: Czynić sobie wczás ambiguum est. Potrzébę przyrodzoną odpráwowáć etiam ambiguum, quia duplex est vt diximus, Ná dwór máły. Ná dwór wielki. Oletum facere [...]. Kn 1326
  • - Będziecie też mieli miejsce zá Oobozem/ gdzie będziecie wychodzili ná potrzebę przyrodzoną [...]. BG Pwt 23, 12
  • - Więc kiedy go potrzeba przyrodzona budzi, Stół namacawszy, darmo po kątach się trudzi, Szukając drzwi, żeby mógł wyniść do wychodku [...]. PotFrasz2Kuk II 415
wypuścić /kogoś/ wolnego ,
wypuścić /kogoś/ wolnym
patrz: WYPUŚCIĆ
  • - Idze z tąd zaras, a więznia onego Ktoregos męczył, wypuść mi wolnego [...]. OblJasGór 170
  • - Duglas [...] obligował Radziejowskiego aby napisał list do Butlera, żeby on znowu pisał do Krola wnosząc Instancyą za zostaiącą w oblężeniu Żoną Iego żeby ią kazał wypuscic z inszemi Damami wolną [...]. HistBun 40v
alkierz drutowy
patrz: DRUTOWY
  • - Alkierz drotowy we srzodku dwoie ludzi na Muzyce graią y Ptastwo tamże. ArchRadziw 1638 64, 6
drutowy alkierzyk
patrz: DRUTOWY
  • - Tamze na Gurze drotowy Alkierzyk [...] Kwatery Druciane całe takze u Wierzchu drot. ArchRadziw 1638 68, 24
bicz drutowy
patrz: DRUTOWY
  • - Tám były wszystkie od Heleny święty/ Zbáwicielowe pochowáne sprzęty: Słup porfirowy/ Krwią świętą skropiony/ Włocznia ktorą bok Pánski przebodziony: Gwozdzie/ drabiná/ postronki surowe/ Młot/ kliszcze/ gębká/ y bicze drotowe: Tytułn Krolewski/ y insza ármatá/ Y Mágdaleny wonne Aromatá. TwarKPoch D2
alkierz marmurowy
patrz: MARMUROWY
  • - W alkierzu marmurowym [są rzeczy]. ArchRadziw 1638 52, 7
coś niewiele
patrz: NIEWIELE
niewiele myśląc
patrz: NIEWIELE
niewiele wart
patrz: NIEWIELE
  • - [...] ow (nie wiem iák go zwáć) nikczemny zwyczay nie wiele wart; kiedy niektorzy/ prawie z drukowanym Katálogiem (ktory to zárowno ták po wczorayszey/ iak po tygodniowey spowiedzi záwsze służy) uklęknąwszy/ iák historyikę/ albo powiástkę bez żádnego pokuty znaku prawią [...]. BujnDroga 109-110
  • - Niewielka tedy konsolacyja i tylko prawdziwie złe wewnętrzne pokrywające lekarstwo, z którym w essencyjalnych rzeczach nigdy sejmy nie będą dochodzić. [...] Blechować to jest mizerną lopiąnkę i dziury gdzieniegdzie łatać, nie z fundamentu co radzić. Niewiele taka polityka i politycy warci. KonSSpos 129
niewielkie rzeczy
patrz: NIEWIELKI
lecieć jak grad ,
lecieć jako grad
patrz: GRAD
  • - Skoczylismy tedy we wszystkim biegu pod Mury. A tu iako grad lecą kule. PasPam 59
  • - Kiedy poczną ognia dawac kiedy poczną parzyc zdział iako grad kule lecą. PasPam 94
  • - Dusze potępionych iak grad do piekła lecą. OblJasGór 143v
wesołego alleluja
patrz: WESOŁY
  • - Imp. krakowski obchodząc wczora Groby Pańskie zachwalił królowi jm. grób u oo. franciszkanów [...] Tam tedy pojachał [król] na mszą i wesołego alleluja winszować sobie kazał. SarPam 210
niewola bezecna (sz. zm.)
patrz: NIEWOLA
  • - Tę niewolą opuść/ tráfisz ná inną/ gdy własnym pássyom twoim służyć będziesz. [marg.] Niewola bezecna. BirkOboz 85
  • - Sascy Consyliarii [...] iuż [...] za wygraną mieli chcąc Wolny od Wieków Narod nasz wtak bezecney (:iak sami ięczą) widzieć niewoli. OtwFDzieje 37
piszczek pogrzebny
patrz: PISZCZEK
  • - Piszczék ná stypié/ ábo pogrzébny/ [...]. Kn 703
wypalić cegłę (sz. zm.)
patrz: WYPALIĆ
  • - Wypalić cégły/ wapna/ piéc/ drwá. Coquere lateres, calcem semel, bis. [...]. Kn 1323
  • - Wypalić dobrzé cégłę/ [...] Excoctum reddere [...]. Kn 1323
  • - Cegły wypalono 18 bez 50 Sztuk. SapADiar 164
ból wyciągać (sz. zm.)
patrz: WYCIOGAĆ, WYCIĄGAĆ, WYCIĄGAĆ
  • - Liście kapuściane z piwem a z otrębami pszennymi dobrze rozwarzone, wyciąga ból i ulżywa żyłom suchym. DorHipTur 260
  • - Tęn plastr bol wyciąga, y puchlinę, nie tylko swieżą, ále y stárą rozpędza. HaurEk 56
potrzeba wyciąga (sz. zm.)
patrz: WYCIOGAĆ, WYCIĄGAĆ, WYCIĄGAĆ
  • - [...] chcemy, abyscie na podwode Koni tilo, ile pomieniony Sekretarz Nasz dac rozkaze, i sama potrzeba wyciągac będzie, pod te zwysz mianowane rzeczy Nasze, bez zadnego zatrudnienia i omieszkania dawali [...]. VorLetSkarb 169
  • - Podwody sama wyciąga Rzpty potrzeba. PasPam 161v
  • - [...] mieysce do osuszenia vpatrzywszy, porząnnie rowem przeoráć, tyle rázy, ile sámá tego wyciągáć będzie potrzebá. HaurEk 5
zabrać /coś/ w cyrkiel
patrz: ZABRAĆ
  • - Ten tedy wymiar wszystkich tych części szerokości to jest stop 39. zabrawszy w cyrkiel ze skali, niech wypuści za linie kortyny i kawalera, i parallelowemi liniami określi do koła fortecy. BystrzInfArchW H3
przedniejsza baszta
patrz: PRZEDNI
  • - W błękitnych murách niebieskich obáliwszy przednieyszą básztę [...] w krew á popioł obracałem wszytko. AndPiekBoh 6
blach przedni (sz. zm.)
patrz: PRZEDNI
  • - Żelaznym szyszakiem głowę swą przykrełá/ Y tákowyż przedni blach ná piersi włożeła. OvOtwWPrzem 218
  • - Blach przedni czarny Szmalcowany [część zbroi]. ArchRadziw 1638 46, 14
  • - W Kozáckim Rynsztunku doyźrzeć potrzebá, áby (gdy nie może być Páncerzow) lekkiey zbroyki, álbo sámego przedniego bláchu, záżywano. FredKon 34
  • - Przedtym odważni Káwálerowie, bláchu tylko przedniego záżywáli. AndPiekBoh 26
cyna przednia
patrz: PRZEDNI
  • - Kontryfał/ cyná przédnia ábo Angiélska/ Stannum Anglicanum nobilissimum [...]. Kn 300
  • - Cyná przédnia/ vide Kontryfał. Kn 92
  • - Kontryfał/ cyná przednia ábo Angielska. Stanum Anglicanum. SzyrDict 119
  • - Cyna [...] cyna przednia, kontryfał. Englisch Zinn. étain d'Angleterre. [...] T III 169
przednia porcelana
patrz: PRZEDNI
  • - Pułmiski wszytkie są z przedniey Porcelány Chińskiey/ ktorey naymniey pułtorá stá Tálerow sztuká kosztuie. RicWielJMon 106
  • - Potym stoł srebrną pokryty miednicą bez obrusow, serwet, nożow, ná misach przedniey Porcellany, specyalnemi potráwami zástawiony bywá. ChmielAteny II 491
  • - Pułmiski są wszystkie z przedniey Porcellany Chińskiey, barzo kosztowney. BohFOpis 166
przednia porcelana
patrz: PRZEDNI
  • - Naypierwey ziemia iest twárda iák kámień, z ktorey Proch trą delikátny bárdzo, ktory potym sypią w iezioro iedno dobrze obmurowáne y zámknięte, tá materya iák się dobrze zgęstnie, wypuszczá z sibie ná wierzch ieziorá piiánę, ktorą zbieráią y z niey robią nayprzednieyszą Porcelánę, á z gruntu záś inne statki mniey kosztowne. ŁubŚwiat 604
  • - Co się zaś tycze prawdziwego Rubinowego koloru, ten inaczey w szkle dany być niemoże, tylko przez czyste złoto, przednią cyne zafarbowane, przysobienia tego złota, iest wynalazkiem wieku przeszłego, ci ktorzy nim ná przedniey porcelanie maluią, maią go wsekrecie, iak go wszkło wprowadzić, nikt ieszcze zdaie mi się światu nie podał, ia zaś szczerze WM Panu będę komunikował, co takim robi się sposobem. TorzRoz 302
rzecz niezwyczajna
patrz: NIEZWYCZAJNY
już ... nigdy
patrz: NIGDY
nigdy ... już
patrz: NIGDY
  • - Puko zyw będę nigdy się iuz takiey kommendy niepodeymę. PasPam 238
jak tylko ... nigdy
patrz: NIGDY
nigdy potym
patrz: NIGDY
  • - Iednak przecię nigdym iey [ryby] potym nieiadł. PasPam 65
lekce uważyć
patrz: UWAŻYĆ
  • - Lekce tedy te pierwiastki Cudá uważywszy/ znowu pokłádli się y spáli. KalCuda 115
gotowe pieniądze
patrz: GOTÓW, GOTOWY
  • - Tam ma apn Podskarbi zastać cos gotowych piniędzy. tedy obiecuie Wąm z tych zaraz wyliczyć [...] My iednak czym lepszym niezapomniemy was opatrzyc feliciori tempore. PasPam 179
lekce uważać
patrz: UWAŻAĆ
  • - Nie wytrwał pan Bóg kiedy lud przeklęty, Lekce uważał on dár jego święty, Którym kwitnęły góry i niziny Naszej Krainy. GrochWiersze 217
parać się niewstydem
patrz: PARAĆ SIĘ, PARAĆ
  • - [Wenera] ták wiele sprosnych popełniłá złości: Bo się raz zległá z Marsem drugi raz niewstydem Páráła z Anchizesem, niegdy z Adonisem. DamKuligKról 204
  • - Niech żona moiá będzie cudzołożną, Niechay z nią pełnią wszeteczność bezbożną Wszyscy, ktorzy się paráią niewstydem. ChrośJob 114
piżmo aleksandryjskie
patrz: PIŻMO
  • - [...] do tego przydáć wybornego y przedniego Piżmá Alexándriyskiego własnego/ nie fałszowáneg[o]. SyrZiel 606
o czym (będzie, napiszę, napisze się) niżej
patrz: NISKO
  • - Niewinnie zabili woięnnika szczęsliwego Wodza dobrego y Senatora wielce pocciwego oczym napiszę nizey. PasPam 101
  • - Kłopoty wielkie ogarnęły mię dla iey dziecinnych Interessow O czym będzie nizey PasPam 225v
  • - Ostatek potęgo swoiey zgubili o czy się nizey napisze. PasPam 247
  • - Wdzięcznie to przyiął na List odpisał Mnie traktował o czym będzie nizey. KaczListySkrzyd 162v
piędzią nie ustąpić
patrz: USTĄPIĆ
  • - Było tedy z kwadrans dobry że ani ten temu piędzią nie ustąpił. PasPam 105-105v
iść wolnym krokiem
patrz: KROK
  • - [...] wnet z gory bydło pospądzáne/ Wolnym krokiem ná brzegi idzie roskazáne. OvOtwWPrzem 99
  • - Owiec y bierek trzody nie zmierzone okiem Razem pasły, razem szły, ale wolnem krokiem [...]. PotWoj 73
  • - Wolny, wolen [...] wolnym, nieprętkim szli krokiem [...]. T III 2601-2602
krok geometryczny
patrz: KROK
  • - Mila Z Łacińskiego Milliare według pierwszey swoiey sygnifikácyi iest wymiar długości drogi ná krokow Geometrycznych mille to iest 1000. A stai Geometrycznych 8. Jákiey miary zwyczaine są mile Włoskie y Angielskie. BystrzInfRóżn Z2
  • - Záczym podrożnemu ná iednę godzinę przypada uiść krokow Geometrycznych 3000: to iest krokow zwyczainych 6000. Gdyż krok Geometryczny zábiera zwyczaine dwa kroki. BystrzInfRóżn Z2v
kwadratowy krok
patrz: KROK
  • - IAko długośći Geometrowie mierzą miárámi długimi: stopámi, laskámi, sznurámi, etc: Ták Polá Figur, ábo pláce, mierzáć powinni kwádratámi wiádomey iákiey miáry, iáko kwáratową stopą, kwádratowym krokiem, kwádratową laską, kwádratowym sznurem: to iest kwádratem, ktorego śćianá, iest stopá, krok, laska ábo sznur. SolGeom II 75
wszystko smarowno idzie (sz. zm.)
patrz: WSZYSTKO
  • - Táki zbior/ błogosławi Bog/ prozen chćiwośći/ Táki nie vkłopoce/ áni łbá vłomie Owszem wszystko smárownie idźie iák po iaiu. OpalKSat1650 26
  • - Łacno porozumieć, że łáská i łáskáwość oliwá to, smárowno wszystko idźie, gdy kto łáskę ma, á gdy niechęći nástąmpią, wszystko skrzypiąc poydźie. MłodzKaz I, 454
nie ustawać w czymś
patrz: USTAWAĆ
  • - Opuscił tedy uszy Arcybiskup powątpiwaiąc w Swoiey Intencyiey ale postaremu nie ustaie w dopinaniu y ma nadzieie. PasPam 230
  • - Nieustawa owazny Cynegirus wprzedsię wziętey impezie. PasPam 86v
ustawa zakonna
patrz: USTAWA
  • - Zakonnik ieden/ że nie chciał żyć wedle ustaw Zakonnych/ Szyię złamie. A drugi/ że nikczemnie y nieuważnie odpráwował/ powietrzem umrze/ y ták ci wszyscy dziś będą potępieni. OkolNiebo 88
ustał ból
patrz: USTAĆ, USTANĄĆ
  • - Tegoż nie ustał mi bol w ręce prawey y włokciu - Owszem y w nodze prawey Suchy bol nadwuch mieyscach Odezwał się. SapADiar 162
goździki kramne
patrz: GOŹDZIK, GOŹDZIK, GWOŹDZIK
  • - Wziąwszy [...] nasienia Bazyliowego/ Gwoździkow kramnych po poł szkrupuła. SyrZiel
  • - Wziąć każe [Vigo] co naświeższego Nárdusu Indyáńskiego/ Alenki/ ktorą Aloe Epaticam zowią: Tucyey/ Gwoździkow kramnych/ káżdego po rowney części. SyrZiel 33
  • - goździki kramne T III 412
goździk polny
patrz: GOŹDZIK, GOŹDZIK, GWOŹDZIK
  • - Pęcek z iabłek Cytrynowych, zlekka przetłuczonych, kwiatow Miodunkowych, ábo wołowego Języka, kwiecia Gwoździkow polnych, káźdego po łocie. To wszystko co nadrobniey posiekać, w worek płotná wietchego wsypać, y do báryły, ktoraby czternaście, ábo piętnaście gárcy winá w się wzięłá, we śrzodku zawiesić. SyrZiel 354
anyż kramny
patrz: KRAMNY
  • - Anyż kramny/ Anisum [...] Słodki anyż [...]. Kn 7
zwykło bywać
patrz: ZWYKNĄĆ
  • - Choć się oto niestarał togo nieraz przy iego [Lubomirskiego] Ludzkosci iak to zwykło bywac w komplementach od Zołnierzow Doboszuiących takie potykały słowa: Tobie zacny Panie trzeba unas bydz krolem Polskim. PasPam 149av
krótka broń
patrz: KRÓTKI
  • - Agar Spartanski Na Przymowke o krotką bron iakoby się Na Theatru[m] raczi zesła Nis na łowy [...] odpowiedział. HerbOr 359-360
banicja zadworna
patrz: ZADWORNY
  • - Nie tylko pozwami zadwornym ludzi turbować, ale i banicyje zadworne przeciwko prawu otrzymywać [należy]. AktaKrak II/1 34
do banicji kogo pozwać
patrz: POZWAĆ
  • - A ieśliby kto w tym czasie w Uniwersale prefigowanym nie oddał [łanowego], tedy go ma Poborca sam ex delatione sui, ná Roki Querellowe przed Urząd Grodzki onego Powiatu albo Ziemie, peremptoriè pozwać: [...] A ieźliby na takowy pozew nie stanął citatus ma bydź in lucro kondemnowány, á potym do bannicyi na drugie Roki Sądowe ma go pozwać ex delatione sui Poborca [...]. VolLeg III 316
na co banicją włożyć
patrz: WŁOŻYĆ
  • - Potym się Cesarz na kostnitz y magdeburg wolne Imperij miasta obrocił y na nie banicyą włozył. IntrHist 221
bankiet zawołany (sz. zm.)
patrz: ZAWOŁAĆ
  • - Trąbić każ na Ziemiány Stroiąc Bánkiet záwołány. KochProżnLir 190
  • - A ci święci mężowie y błosłáwieni, Iákoby záwołanem bankietem vczczeni, Wesołem sercem do tych mąk przystępowáli, Y śmiáło dla Chrystusá śmierc podeymowáli, Vpomináiąc śiebie. DamKuligKról 168
  • - Po [...] Koronácyi [...] Z. Kościoła Koronáta wiodą ná Pokoie, Gdzie Bankiet záwołany y hoyne nápoie. ChmielAteny1755 I II, 372
zawołany mąż
patrz: ZAWOŁANY
  • - Wiele w tym razie, przyznać to, pracował, Komu rząd wojska tedy był oddany, Wieleś nad insze prawda dokazował Cny Wiśniowiecki, mężu zawołany, I stan rycerski także niepróżnował Przy swoich wodzach, ale też przyznany Ma dank i przodek niemniejszy sławnemu Alexandrowi być Koniecpolskiemu. OdymWŻałKoniec 341
  • - Poważnieysze są słowá Bellarminá/ Mężá w Kośćiele Kátolickim záwołánego [...]. GdacPan Tv
  • - RZekł záś Teûdás do niego: Cáła źiemiá to wie Dobrze; bo wszytkim nie iest skryto, że mężowie Záwołáni mądrośćią v świátá głęboką, Y sławni kśiąg tłumácze náuką wysoką Tę wynáleźli wiárę [...]. DamKuligKról 242
  • - Olbrzymi byli ná początku dni onych/ á ći ludźie odważni od wieku y mężowie záwołáni. StefDzieło 2
zawołany lekarz
patrz: ZAWOŁANY
bankiet elearski
patrz: ELEARSKI
  • - Jana Rozdrażewskiego bankiet Elearski, wetami zacny nad wszystko wdzięczniejszy. DembPrzew 44
bankiet godowny
patrz: GODOWNY
  • - Spráwiedliwością ostrożony, Uboższy możnych kroci grozy, Wiąże swych zdrajcow w ich powrozy. Przyjętą wiárę zbor umowny Nád wdzięczny bánkiet ma godowny. JurkPieś A2
bankiet studencki
patrz: STUDENCKI
  • - Ten Penał, wpisawszy się w natię, idzie na Convent to iest bankiet studencki, gdzie oni piją; tam powinien Access im dać, to iest według którego conditiey, kilka Talerów, dlatego że go przyięli do swey companiey. GollPam 12-13
uspokoić wojnę
patrz: USPOKOIĆ
  • - Będzie na to czas uspokoiwszy da Pan Bog Woynę tak straszną Turecką. PasPam 243
lecieć jak wiatr ,
lecieć jako wiatr
patrz: WIATR
  • - Zawoła Pąn nachłopca á nie idziesz Nie biezysz na swych nogach nie widzisz Korbacza A chłopiec leci iak wiatr zaraz czyniąc co Pąn Kaze albo zawoła [...]. OpalKSat 7v
  • - Lecz Arnold zanim z kilką swych do koni Przypadszy, leci iako wiatr w pogoni. OblJasGór 56v
niedzielni bracia
patrz: NIEDZIELNY
  • - niedzielni bracia. ungetheilte Brüder, die ihr Bäterliches nicht getheilet haben. des fréres qui n'ont point partagé la succession paternelle. T III 982
zalecić komuś usługi
patrz: ZALECIĆ
  • - Wiadomo czynię [...] Ich MSCiom Stanu Rycerskiego[...] MMPanom y Braci zaleciwszy usługi moie. PasPam 160v
tatarzy nohajscy
patrz: NOHAJSKI
syryjski bławat
patrz: SYRYJSKI
  • - [...] słudzy Iedni pięknie przybráni stali, w kupie drudzy Wychodzili z pokoiow, iedni w drogich szátách, Ci w lámách rożnych, insi w Syriyskich bławatách. DamKuligKról 28
syryjska trzebula
patrz: SYRYJSKI
  • - WOszczycá álbo Bucień/ iest trzeci rodzay/ Syriyskiey ábo Cylickiey Trzebule. SyrZiel 1198
bot.
opich syryjski
patrz: SYRYJSKI
  • - Syriyczyk/ álbo Opich Syriyski/ Rozdział 44. Sison Sinnus Apium Syriacum SyrZiel 150
tyryjski bławat
patrz: TYRYJSKI
  • - Stroy się iako chcesz w Tyryskie bławaty, Iednak bez cnoty wstydzą się szarłaty. MikSil 305v
chorągiew nosić
patrz: NOSIĆ
mydło nosić
patrz: NOSIĆ
wieczerzą nosić
patrz: NOSIĆ
karty nosić
patrz: NOSIĆ
habit nosić
patrz: NOSIĆ
  • - Niech habit różny noszą i różne baczmagi, Aby znano, co poseł, co trybunalista, Co senator, prokurat, a co też dudzista. StarVotBar I I 311
nowo wynaleziony (sz. zm.)
patrz: NOWO
  • - B. Nu, niefrásuy głowy, gálánto każęć wykształtowáć barwę z nowo wynáleźionych kolorow y máteryey. AndPiekBoh 68
  • - Po skoncżoney operze, z Galeryi weszło w Pałac Krolestwo, gdzie grał przedziwnie melodyne sztuki ná nowo wynalezionym instrumencie samże magister inventor, ktory Jnstrument ma denominacyą od Imęnia Jegoż Pantalion. DiarMar 18
  • - Im bowiem pilniey nowo wynalezione, lub odmienione słowa, spisywali ludzie, tym bardziey do wydoskonalenia ięzyka, Każdy nabierał chęci. KleczPocz 36
  • - Gdyby machin u nas nowo wynalezionych używano musianoby nadgradzać wynalazców, boby w ten czas wynalazki ich stały sią użytecznemi. PawlikPod 104
nu jeno
patrz: NU
  • - [Bogaty młodzieniec z Ewangelii] owo zgołá miał przymioty, áby wielu oszukiwał. Nu ieno Tálentaciku, co to ná cię choć i Christus weyzrzy, zákocha się w-tobie [...] Nie oszukiway, nie zdradzay [...]. MłodzKaz I, 446
nu jedno ,
nu jeno ,
nuż jedno ,
nuże jedno
patrz: NUŻE, NU, NUŻ
  • - Nuieno Soyka bracie pogodzmy ich teraz Niech sie przy nas przeproszą y obłapią zarasz. KodKon 122
  • - Nuż/ nu/ nużé/ nuż iédno. Eia [...] Age licemini [...]. Kn 554
  • - Hortandi [...] Nu iedno/ nuże iedno En nu doch KellGram 179
kupić coś na sposoby
patrz: KUPIĆ
lecieć by strzała ,
lecieć jako strzała
patrz: STRZAŁA
  • - [Akteon] leci by strzała po boru sosnowym, zbywając w gęstych zaroślach pogoni własn<éj>, co goni. MiasKZbiór 270
  • - Łódź leci, jako strzała, puszczona z cięciwy, Albo jak po powietrzu ptak, obłowu chciwy. ArKochOrlCz III 292
uszy zatykać
patrz: ZATYKAĆ
  • - Krola z Bawicielem swoim nazywali asz uszy zatykał. PasPam 264
aloes przyprawny albo płukany
patrz: PŁUKANY
  • - Aloes lota et rosata. Gewaschen Aloes. Aloes przypráwny albo płokány. GuldOn 33
aloes zwyczajny
patrz: ZWYCZAJNY
  • - Weźmi Aloesu zwyczáynego ćwierć łotá [...] uczyń bárdzo subtelny proszek, ktory wdmuchiwáy w oko z piorka. VadeMed 76
cebula zwyczajna
patrz: ZWYCZAJNY
  • - WEŚ [...] Cybule zwyczayney głowek dwánaście. CompMed 549
zwyczajny płat
patrz: ZWYCZAJNY
  • - [...] ktore [pieniądze] do dnia dzisieyszego zá 6/8/9 Miesięcy z zwycżáynym płátem po sześci abo 10. Złotych od Stá płácąc/ oddáć y zápłácić będę powinien. DobrPol II, 242
chłopskie urodzenie
patrz: URODZENIE
  • - Ten Ligeza zwiczay miał ze zadne[go] sliachcica, tylko chłopy za sługi chowywał, Iako wtey Księdze odNiego sług y Vrzennikow bardzo wielie chłopskiego urodzenia co beli. TrepNekLib 96
chłop z urodzenia (sz. zm.)
patrz: URODZENIE
  • - Brzezinski [...] chłop iest zurodzenia y niedowiedzie te[g]o aby mialby[ć] Sliachcic. TrepNekLib 42
  • - Udaiesię zasliachcica, ale iescze y iednego niewidziałem choc zurodzenia iawny chlop, ktory na ski nazuałsię, zeby do swey familiey chłopskiey miałsie przyznac. TrepNekLib 45
  • - Sliachcicęm zwal się ale ie[go] osoba chlopęm grubym z urodzenia oznaymowała go TrepNekLib 83v
wolność od czegoś
patrz: WOLNOŚĆ
  • - Béspiéczeństwo/ béspiéczność/ wolność od niébéspiéczeństwá/ Securitas. Kn 20
wolnością darować (sz. zm.) ,
wolność darowana
patrz: WOLNOŚĆ
  • - JEsliby mąż spał z niewiástą y obcował z nią/ á oná będąc niewolnicą/ byłáby mężowi poślubiona/ á nie byłáby okupiona/ áni wolnością dárowána/ oboje będą karáni: ále nie ná gárdle, ponieważ nie byłá wolno puszczoną. BG Kpł 19:20
  • - [...] a w rzeczy Samey Wolnoscią go darował y bogato zapłacił, od komendanta Okrętu owego wziąwszy Swiadectwo ze go przyiął na to aby go Manriquisowi iako nayprędcey Stawił [...]. HistŚwież 190
  • - LIBERTE [...] Darować wolnością wysiekacza, zasłuzonego w Igrzysku szermierskim, uwolnić go od dalszych utarczek y poiedynkow igrzyskowych. DanKolaDyk 260
wolność woli
patrz: WOLNOŚĆ
  • - Bo przeznáczenie do Niebá, nikogo nie przymusza, nikogo nie zniewala, y przeznáczony ták może dobrze y źle czynić, iáko y nieprzeznáczony y pátrząc ná wolność woli może utrácić chwałę sobie nágotowáną przeznáczony, iáko iey nábyć nieprzeznáczony. TylkStrom 114-115
  • - Bog też wolności ludzkiey woli nie powie, mogł by dáć większe pomocy do powstánia, ále się ich niegodnym człowiek uczynił ták wiele rázy niemi wzgárdziwszy. Iest Bog miłosierny, ále też y spráwiedliwy. TylkStrom 37
mieć wolność /coś robić/
patrz: WOLNOŚĆ
  • - Mając tedy, bracia! wolność , wnijść do świątnicy przez krew Jezusową, 20. (Drogą nową i żywą, którą nam poświęcił przez zasłonę, to jest przez ciało swoje.) BG Hbr 10
  • - Mamy ołtarz, z którego nie mają wolności jeść ci, którzy przybytkowi służą. BG Hbr 13
  • - Jeźliby też sprzedał dom mieszkania w mieście murowanem, będzie miał wolność wykupić go, póki nie wynijdzie rok sprzedania jego, cały rok będzie miał prawo do wykupienia jego. BG Kpł 25
  • - Izali ja tylko i Barnabasz nie mamy wolności, abyśmy nie pracowali? BG 1Kor 9
  • - Izali nie mamy wolności jeść i pić? BG 1Kor 9
  • - Izali nie mamy wolności wodzić z sobą siostry żony, jako i drudzy Apostołowie i bracia Pańscy, i Kiefas? BG 1Kor 9
  • - Piwa każdy gbur trzy beczki we żniwa ma wolność sobie zrobić. OpisKról 415
  • - [...] mają wolność młyn budować na najbliższej strudze przy wsi [...]. OpisKról 450
  • - Jakoż z zezwoleniem i akceptacyją tychże pp. frochtarzów postanowiliśmy z niemi na przyszły czas kontrakt tenoris sequentis, który jednak administracyja żupna pro exigentia czasu lub okoliczności zawsze mieć będzie wolność odmienić lub co do niego przydać. InsGór 1743 156
na wolność
patrz: WOLNOŚĆ
  • - Duch Pański nade mną; przeto mię pomazał, abym opowiadał Ewangieliję ubogim; posłał mię, abym uzdrawiał skruszone na sercu, abym zwiastował pojmanym wyzwolenie, i ślepym przejrzenie, i abym wypuścił uciśnione na wolność; BG Łk 4
  • - Któż wypuścił osła dzikiego na wolność ? a pęta osła dzikiego któż rozwiązał? BG J ijo 39
pod przysięgą bożą
patrz: PRZYSIĘGA
przysięga hołdownicza
patrz: PRZYSIĘGA
  • - Hołdowny. Hołdowniczy. zinsbar; Huldigungs-; mit Lehns-Pflicht verpflichtet. tributaire, hommager, hommagé, lige. hołdownicze prawo. Lehen-Recht. droit féodal; droit des fiefs. przysięga hołdownicza. Huldigungs-Eid. un hommage; serment de fidelité. T III 452-453
wolny przystęp (sz. zm.)
patrz: PRZYSTĘP, PRZYSTĄP
  • - [...] o Najady! że każdy kwiat polny Zrywać na wieńce zawsze macie przystęp wolny. ZimBSiel 118
  • - Ale jeden z nich [Kupidynów], nad insze swawolny, Kształt jej [śpiącej dziewczyny] rozpinał i do piersi wolny Oczom swym przystęp sprawił [...]. MorszAUtwKuk 160
upuścić okazyją
patrz: UPUŚCIĆ
  • - Upuscilismy dla nieposłuszenstwa okazyią taką zebysmy byli Ięzykow nabrali y dobrą otrzymali sławę. PasPam 239
rzecz uprzykrzona
patrz: UPRZYKRZONY
  • - Y uciekaiąc mu zle y gonic go rzecz uprzykrzona. PasPam 268
przywileje chłopskie
patrz: PRZYWILEJ, PRZYWILEG
  • - Do Osieka ztąd 30 mil tylko. Bydz tam zas summa neccessitas, abym cale postanowił to Starostwo y wprzywileiach chlopskich y w wpowinnosciach y w intratę. OpalKListy 168
budowanie na cudzym gruncie
patrz: GRUNT
  • - Budowánie ná cudzym gruncié/ Superficies [...] Superficium [...] Superficiaria aedes [...]. Kn 51
chłopski grunt
patrz: GRUNT
  • - Uskarzał się o to ze zyto przezen na chłopskim pustym Gruncie zasiane w niebytnosci samego Ie[go] Msci Pana Szostowickiego [...] chłop ten grunt osiadł. DekrŻmud 29a
mieć w czymś upodobanie
patrz: UPODOBANIE
  • - NiewSyryiskiem iedwiabiu [jedwabiu] Albo w Sydonskiey Purpurze ale w Hartownym Pancerzu swoie miał upodobanie. PasPam 206
upodobać sobie coś do kogoś
patrz: UPODOBAĆ
  • - MSCi Panowie do was to widzę coś sobie upodobał Nieprzyiaciel ale nieboy cie się będzie was Corpus sekundowało. PasPam 106v
stworzenie boskie
patrz: STWORZENIE
stworzenie boże
patrz: STWORZENIE
alkierz wypuszczony nienakryty
patrz: NIENAKRYTY
  • - alkierz wypuszczony nienakryty. Trompeter Gang. balcon, galerie. T III 5
potrzeba przypadła (sz. zm.)
patrz: PRZYPAŚĆ
  • - VENIR (Arriver) [...] Jeśli by ci przypadła pilna potrzeba, iest tám nádworze stolec y insze wszystkie wygody. DanKolaDyk II, 569
  • - [...] dzieciom [...] ten defekt zwyczayny, to iest ryby w łóżku łowić co pochodzi częścią ze zwyczáiu że się wstać niechce gdy potrzeba przypadnie, w czym zasnąwszy snem głębokim puszcza pod się [...]. VadeMed 220
umyć ręce
patrz: UMYĆ
  • - Tákże wszyscy Stárszy miástá onego/ ktore jest nabliższe zábitego/ umyją ręce swoje/ nád jáłowicą śćiętą w dolinie. BG Pwt 21, 6
umyć nogi
patrz: UMYĆ
  • - Co masz czynić, Judaszu, czyńże już co prędzej, Bo się nazad Żydowie upomnią pieniędzy. Idź, kędy masz iść, droga czeka cię otwarta, Masz kałauza: lepszy być nie może nad czarta. Nogiś umył, na gałąź więc by się nie bawić; Wziąłeś na strawę chleb, lecz waruj się udawić. PotZacKuk I 558
podnieść lament nad kimś
patrz: PODNIEŚĆ
  • - Y podniosą nád tobą [Tyrem] láment/ Y rzeką do ciebie: Iákoś zginęło o miásto! BG Ez 26, 17
  • - Synu człowieczy/ podnieś láment nád Krolem Tyrskim [...]. BG Ez 28, 12
umowa słowna (sz. zm.)
patrz: UMOWA
  • - Lichwa iest dwoiaka: Jawna y oczywista; gdy się zysku/ od pożycżanych rzecży/ kontrakty stanowią/ lub słowne umowy cżynią. Druga lichwa potaiemna skryta; gdy ani kontraktu/ ani słowney umowy o zysku/ nie będzie; tą iednak intencyą pożycza rzeczy/ aby wziął zysk od nich. KryszStat 165
  • - W tym zaś czasie kiedy Krzywobłoccy zostali obciążeni długami, a ztąd potrzebą wyprzedania Dziedzictwa Kassuty, wtenczas wszedłszy w umowę acz słowną WW. Krzywobłoccy z W. Romerem o Dziedzictwo Kassuty, y okazuiąc całą rozległość y wszystkie naleźne attynencye wyraźnie Łąkę Bereźniaki, Grunta y Lasy do niey przyległe w aktualnym należeniu do Kassuty Krzywobłocki Romerowi okazał. KontrowStron Av
puścić się w lamenta
patrz: PUŚCIĆ SIĘ
  • - LAMENTATION [...] Puścić się w płacz lamenta szlochanie ryczenie iák baba. DanKolaDyk II, 186
kwitowe adracyjonalne
patrz: KWITOWE
czerwcowe ziarna
patrz: CZERWCOWY, CZERWCOWY, CZYRWCOWY
  • - Czerwiec swoyski/ czerwcowe źiarná/ kármazynowe iágodki/ Coccus quo sericum tingi solet, quod chermesinum, carmesinum vocant. PedSleszTajem 409
ziarnka czerwcowe ,
ziarnka czyrwcowe
patrz: CZERWCOWY, CZERWCOWY, CZYRWCOWY
  • - Weźmi [...] Roże czerwoney/ źiarnek Czerwcowych/ po trzećiéy częśći ćwierći łotá. SyrZiel 451
  • - Przećiwko powietrzu morowemu [...] wźiąć [...] Ziarnek Czyrwcowych/ álbo Kármázynowych/ y Fárbickich po kwinćie [...]. SyrZiel 83
gryzienie sumienia (sz. zm.)
patrz: SUMIENIE
  • - Lecz nie taka jest nielitość cesarza j. m. jako ich [heretyków] summienia gryzienie, bo z pokojem wojsko Pragę przeszedłszy, z wielką skromnością poszło przez Czechy aż do Szląska. DembPrzew 116
  • - Syntheresis. Das Nagen der Vernunfft. Griżenie sumnienia. GuldOn 74
  • - A widząc iż go Pan Bog iáwnie nie zkarał/ y nie wygnał z kościołá/ był bespieczen ná sumnieniu swoim rozumieiąc/ iż iuż zápomniał Pan Bog grzechu iego; y chodził po wszytkie dni do kościołá rowno z drugimi/ lubo miał gryzienie sumnienia vstáwne wewnątrz. StarKaz II, 228
  • - A przeciwnym záś sposobem będąc niemym w niepráwościách musiemy vstáwnie gryzienie sumnienia cierpieć/ vstáwnie bydź w strachu y boiáźni śmierci vstáwne piekło cierpieć ná duszy. StarKaz II, 279
  • - Et tamen nihil amplius, mundi honores habẽt, nisi salutiones externas, verba adulatoria, caeremonias honorificas A wewnątrz gryzienie sumnienia/ y boiaźń vstáwna śmierci. StarKaz II, 73-74
  • - Przeciwnym záś sposobem/ by niewiem iáka roskosz była/ nigdy człowiekowi prágnącemu niebá/ sercá iák náleży ucieszyć nie może/ z ktorey to y obrázá Boska/ y nieposkoynego sumnieniá gryzienie/ y ták iáwne Zbáwieniá niebespieczeństwo/ y nákoniec ieśli by czásu do popráwy nie dano/ wieczna zgubá koniecznie nástąpić musi. BujnDroga 271
  • - [grzech] wnętrzny pokoy w gryzienie sumnieniá y kłotliwe niepokoie przemienia/ przyspiesza śmierć/ á często nieszczęśliwą/ ná Bogá vstáwnie Vindica, Vindica o pomstę wołá. BujnDroga 44
  • - Przeto kto grzeszy z náłogu/ grzeszy ochotnie/ z uciechą/ nie czuie owego gryzienia y przestrachu sumnieniá/ ktore czuł/ gdy pierwszy raz zgrzeszył/ álbo drugi raz odpádł. BujnDroga 79
  • - Gryzienie [...] gryzienie sumnienia. das Nagen, die Bisse des Gewissens. sinderesse; les remords de la conscience. T III 429
nic wart
patrz: WARTY, WART
  • - [Sługa, który zakopał talent] dzielne pomocy Boskie iákoby nic warte nie były/ bez skutku psuie. BujnDroga 418
  • - VALEUR [...] Un homme de nulle valeur [...] Człowiek nic wart nic nieważący nikczemny. DanKolaDyk II, 564
umieć co na pamięć (sz. zm.)
patrz: UMIEĆ
  • - Weźmy z sobą dwie babie, Truchnę i Kromczonkę, Bo też ony na pamięć umieją koronkę. PerDziadGrzesz 410
  • - Kiedy pili za zdrowie Carskie Tom ia owe Tytuły musiał wymieniać z karty [...] kiedy zas zazdrowie krola naszego to ie Sąm tylko Stolnik umiał na pamiec a wszyscy insi z karty czytali. Bo iak się wczym by naymniey omylisz to znowu wszystkie zaczynac trzeba choc bys iuz był u konca. PasPam 164v
umieć po łacinie
patrz: UMIEĆ
  • - Aprzyiechawszt tam iako bym nieumiał połacinie po kazałęm assygnacyią kommissarską. PasPam 63
umieć po polsku
patrz: UMIEĆ
umieć po włosku
patrz: UMIEĆ
  • - Przyprowadzili iednego Co umiał po Włosku. PasPam 63
wzruszać czego
patrz: WZRUSZAĆ
  • - Responde Czemus wzruszał pokoiu o ktorey Narody zawsze do Nieba Supplikuią. PasPam 195v
na wznak
patrz: WZNAK
  • - Padła na Szląsk, Czechy, okrutna mania [reformacja], Ale w większym strachu była Frankonia, Nuż pot ogrojcowy puściła Hassya, Padła jak w ogrojcu na wznak Alzacya, i Biponcya. DembPrzew 4
kwadrat krzyżokątny
patrz: KWADRAT
  • - Ná niedostępney (CN,) ktorey końcow nie widáć tylko zpunktu sámego (D,) stoiącego nie przećiwko tey linii, wyznáczyć kwádrat Krzyżokątny ná źiemi. SolGeom II 125
  • - PRzećiągnąẃszy ẃćiąż przez koniec E, ćieniu záłamánego DE, liniią HES, krzyżową sámey wysokośći CHB, y postáwiwszy ná niey ES, długość stylu ES ná Instrumenćie reprezentuiącą: y w iey końcu S, przydawszy krzyżową SG, wyrażáiącą długość ćieniu ná instrumenćie częśći 15; stánie kwádrat krzyżokątny CHED, o rownych śćianách przećiwnych CH, DE, y CD, HE: stáną tákże dwá tryánguły podobne BHE, y GSE. SolGeom II 43
grzebło zębate
patrz: GRZEBŁO
  • - grzebło zębate. zackichter Striegel. étrille dentellée. T III 431
kwadrans astronomiczny
patrz: KWADRANS
na współ
patrz: WESPOŁY, WSPÓŁ, WSPÓŁ, WESPÓŁ, WEWSPÓŁ
  • - Turze waruie sobie Slaga, że iezeliby mieli roznic sie z sobą, powinien Korda nadgrodzic poprawę y pobudynki, według uznania ludzi, zeby zas sprzyczki nie było między niemi, wyraza się tu, ze gornią połowę budynku, t. i. połowę sieni, izbę, kumorę y staynią kupuie, stodołę zas, ktorą maią stawiac, to powinni na wspoł budowac, pokrywac zas będzie kozdy nad sobą pola według umowy między sobą przy ludziach. KsTorUl 3, 397
jak wicher lecieć
patrz: WICHER
  • - Więc tedy hasło dawszy sobie słowem: Nu, bracia, dalej! - dopier skoczą społem Jak wicher lecąc. BorzNaw 164
wielebny w Bogu
patrz: WIELEBNY
surowo karać (sz. zm.)
patrz: SUROWO, SUROWIE
  • - Niewypowiedźiana rzecz iest/ iáko się z nimi ostro ći Evnuchowie obchodzą/ wglądáią pilnie w naymnieysze ich ruszenie/ y niemász ták máłego występku/ ktoregoby niemieli surowo karać. RicWielJMon 33
  • - Nie uwáżáłem nędzny grzesznik karań onych W mym upadku; y mąk mnie za grzech náznacżonych/ Ktoremi nieṕrzyiaćiel ow grzechu Wszechmocny/ Pokazuiąc przećiwko temu swoy gniew mocny/ Co wielką nienawiśćią záwsze przesladuie/ Kárze surowo/ y swą ṕomstę okázuie. BesKuligHer 48
  • - Tych, ktorzy Praw od niego ferowanych nie obserwowali, funkcyi swey nie należycie pilnowali, surowo karał, z nikim nie chciał przestawać, oprócz sekretnych Konsiliarzow, na woynie iednák Victor chwalebny. ChmielAteny IV 599
surowo /coś/ jeść
patrz: SUROWO, SUROWIE
  • - Surowo co iéść/ Crudè [...]. Crudum, vel crudum cibum edere. Kn 1084
  • - surowo co ieść. etwas roh essen. manger une chose cruë. T III 2204
surowo jedzący
patrz: SUROWO, SUROWIE
  • - Surowo iédzący/ [...] Omophaga [...] crudorum esus. Kn 1084
surowo się /z kim/ obchodzić
patrz: SUROWO, SUROWIE
  • - surowo śię z kim obchodźić. mit einem strenge verfahren. rudoïer qu; traiter qu. rudement. T III 2204
bicz surowości
patrz: SUROWOŚĆ
  • - [...] oto plecy y cáłe Ciało násze pod bicze surowości Twoiey poddáiemy [...]. DanOstSwada V, 23
władza biskupia (sz. zm.)
patrz: WŁADZA
  • - [...] do [urzędu biskupiego] przynależy sądzić o práwdzie/ pism tákowych/ y one władzą swą Biskupią potępiáć/ ieśliby złe były/ y ich zákázywáć [...]. SzemGrat 22
  • - Biskupstwo/ Biskupia władza/ urząd/ godność. Pontificatus, [...] Antistitium, [...] Pontificium. Kn 32
  • - Biskupstwo/ Biskupia władża/ urząd godność. Pontificatus, Pontificium Wiskupiste/ wałodzia Wiskupo. SzyrDict 17
bot.
włoski Matki Bożej
patrz: WŁOSEK
boleść wnętrzna
patrz: WNĘTRZNY
  • - [Chrystus] znosił boleści wnętrzne/ y zewnętrzne/ krzywdy/ zelżywości/ vrągániá/ niewdzięczności/ zdrády y czyhániá ná śmierć niepoiedenkroć od złośliwych ludzi. BanHist 109
wnętrzne bóle
patrz: WNĘTRZNY
  • - Milcz miłości! niech mowi wnętrznych pámięć bolow, Zábił mi Oycá, chociasz poimał dwoch Krolow [...]. CorMorszACyd 163
wszem wobec (i każdemu z osobna)
patrz: WOBEC
  • - Wszem wobec i każdemu z osobna, komu to wiedzieć należy, teraz i na potym będącym, tym naszym listem oznajmujemy, iż mając baczenie na przyczyny niektórych zacnych osób... JewPriv II 1620 Pil 173
  • - Przezacnemu narodowi Ruskiemu/ posłuszeństwa Wschodniego/ wszem wobec Duchownym y świetskim/ wszelkiego stanu Oycom/ Bráći y Pánom swoim wysoce vczczonym/ y wielce miłym/ łáski/ pokoiu y miłośći od Bogá Oycá y Páná nászego IEZVSA CHRISTVSA, w Duchu S. vprzeimie modli życzy y winszuie. SmotApol 1
niech nie wspominam
patrz: WSPOMINAĆ
  • - Niech nie wspominam Węgierskiey skończoney woyny, Prus recuperowánych, Moskiewskich Woysk pod nogi Páńskie poddánych, Kozakow woyną y Tráctatámi uspokoionych, bo tego nayiádowitsza zazdrość ubliżyć mi nie może. LubJMan 13
wsiąść na koń
patrz: WSIĄŚĆ
  • - Wydał Uniwersały Krol [...] udaiąc że to przeciwko Szwedom wiszącym iuż nad granicami, pokazuiąc gotowość swoię Gdy iuż wsiedli na koń Szlachta Litewska, Sapiehowie, dorozumiewaiąc się dobrze, że na nich gas czyniono, wyprowadzili też niemało Woyska, a naywięcey Cudzoziemskiego i Tatarów Litewskich w pole [...]. OtwFDzieje 58
alteracja kwalitatyw
patrz: KWALITATYWA
  • - Alteracya kwalitatyw iest przemożenie iednego accydensu nad drugi przez intensyą, to iest pomnożenie iednego á drugiego dyminucyą. BystrzInfElem S2
wstępna śrzoda
patrz: WSTĘPNY
wstyd zachować (sz. zm.)
patrz: WSTYD
  • - Wstyd/ vczciwość wszędy záchoway. KnAd 1266
  • - Wstyd. 1) Schamhaftigkeit [...] pudeur, f. bonne honte, honnête [...] zachować wstyd [...]. T III 2639-2640
stracić wstyd
patrz: WSTYD
  • - Pozno się wstyda, kto straci wstyd w czele, Plecie ledaco: gdy ogniem dokuczy, Kat złodzieiowi nabolesnym ciele, Mow: bo rownego niemasz ognia szynie, Ktora wmiłosci grzeie się kominie. PotSyl 28
wstyd utracić
patrz: WSTYD
  • - Bo iáko oszáláłego/ choć skacze/ táńcuie/ śpiewa przecie go nikt dobrey myśli vżywáć nie rozumie: Ták też y opilcy/ ktory wstyd y rozum opilstwem utrácił/ żaden nigdy dobrey myśli przypisáć nie może [...]. StarPopr 21
wstyd utracić
patrz: WSTYD
  • - Białegłowy záś ten frásunek miewáią/ dla vtrácenia czystości/ y siroctwá/ będąc ábowiem porzucone od miłośnikow/ z ktoremi w nádzieie małżeństwá obiecánego/ wstyd vtraciły [...] do rátunku y pomocy szátáńskiey/ iákożkolwiek vdáią się [...]. SpInZąbMłot 32
wstyd odnosić
patrz: WSTYD
  • - Połóż poważne pióro, złóż jarzmo z swej szyje, Wytchnij co, wół ustawny w pracy krótko żyje. Mniemam że tak uczynisz, o co pilnie proszę, Odmiotu ani wstydu niechaj nie odnoszę. GrochWiersze 288
  • - Pánom wielkim czásem się to zeydzie/ ktorzy z wiádomości o prędkich spráwách ludzkich/ mogą ztąd co pożytecznego przynieść Rzeczyposp: ále drugim nic po nowinách/ ktorzy iedno o nich się dla tego pytáią/ áby ich sąsiádom vżyczáli/ zá ktore czásem wstyd odnoszą/ y złe mniemánie od ludzi. StarPopr 69
we wstyd popaść
patrz: WSTYD
  • - Czemu dzieci boią się mowić przy nieznaiomych: To bowiem spráwuie áby przed nimi w iáki wstyd nie popádli. TylkRoz 275
wstyd stracić
patrz: WSTYD
  • - Wstyd [...] 4) Jungferschaft [...] pudicité virginale, pucelage, m. virginité [...] wstyd straciła [...]. T III 2639-2640
wstyd odjąć /komuś/
patrz: WSTYD
  • - Wstyd/ aliter. Wstyd odjąć pánnié/ i. pánieństwo. vide Dziéwictwo. Kn 1297
  • - Gdy Bog [Zeus] zgromádzonymi ná to ciemnościámi Szeroką ziemię okrył/ y zábieżał drodze/ Y vcieczkę wściągnął/ y wstyd odiął niebodze [Jo, córce Inacha]. OvOtwWPrzem 35
wstyd wziąć /komuś/
patrz: WSTYD
  • - OSTER se dit figurémens pour enlever, ravir, oster l'bonneur à une fille. Depudicare virginem [...] ODEBRAĆ gwałtem pozbawić odebrać wziąć wstyd Pánnie [...]. DanKolaDyk II, 319
wstyd odebrać /komuś/
patrz: WSTYD
  • - OSTER se dit figurémens pour enlever, ravir, oster l'bonneur à une fille. Depudicare virginem [...] ODEBRAĆ gwałtem pozbawić odebrać wziąć wstyd Pánnie [...]. DanKolaDyk II, 319
wstyd brać /komuś/
patrz: WSTYD
  • - Dla tego iáko vczciwa y wstydliwa służebnicá/ gdy Pan iey wstyd chce brać/ idzie do sędziego/ y prosi być wolną: ták y te kreátury [dobra doczesne] wołáią swym sposobem ná spráwiedliwość Bożą/ y proszą áby wolne były od gwałtu y krzywdy/ ktorą im czynisz. BirkNiedz 100
wstydu stradać
patrz: WSTYD
  • - [Pluto] iako Tyran piekielny Krolewską Dziewczynę/ z łona matki ucieszney uniosł Proserpinę/ A ta wstydu stradawszy y ust koralowych/ Kopci się nieszczęśliwa w łunach Awernowych. TwarSLeg 2
wstyd panieński (sz. zm.)
patrz: WSTYD
  • - Sámá ią (Cecylię Renatę) cnotá/ y wrodzone Cesárskié pánieńskim wstydem wytuczone obyczáie swymi piersiámi karmiły. WojszOr 37
  • - Stárzy Pogánie nákładszy koszyczek liliey ślicznych ofiárowáli ie Nimphom ná znák wstydu pánieńskiego [...]. StarKaz 450
  • - Wstyd panieński na niewstyd psom Krymskim wydany, Niewinne obrócone dziateczki w pogany. ZimBSiel 149
  • - [...] pokora niezmyślona, prawdziwe Nabożeństwo, nieprzymuszone posłuszeństwo, cichość, skromność, wstyd niepokalany Panieński, y inne świątobliwe przymioty, do ktorych tá zacna Pánná przy wrodzoney sposobności,z dozornego wychowania Bogoboyney Rodzicielki pochop wziąwszy, ná wszeláką dá Bog pociechę y ozdobę z tym wszytkim idzie dziś w dom W.M.P. [...]. DanOstSwada II, 18
  • - Krolowá IMC P.M.M. przyięłá w Dom swoy Krolewski Dámę, ktorá w swym mieyscu nie miáłá inquitatem fatorum, wychowáłá w Swiątnicy tey swey Páńskiey, gdzie wszytkie wysokie Pánieńskiego wstydu przymioty, wszytkie wypolerowáney grzeczności ozdoby, wszytkie doskonáłey pobożności y skromności decora stateczną sobie zásádziły Stolicę. DanOstSwada II, 5
  • - Wstyd. 1) Schamhaftigkeit [...] pudeur, f. bonne honte, honnête [...] uroda przy panieńskim wstydzie [...]. T III 2639-2640
wstyd białogłowski
patrz: WSTYD
  • - Toczyła się Traiedya, Wesele wkrakowie spompą droga do Moskwy na kotczych, na karetach, zokrotnym orszakiem Białychgłów wesele się odprawiło a ze zaraz w kilka dni Szalbierza zabito y naszym się dostało, wstydowi Białogłowskie[mu] nieprzepuszczono [...]. ŻółkPocz 6
wstyd obnażyć
patrz: WSTYD
  • - Wstyd aliter. vt wstyd obnáżyć/ i. członki wstydliwe. v. Członek wstydliwy. Kn 1298
  • - Wstyd. [...] 5) die Scham, die Schamglieder. [...] les parties honteuses ou naturelles. [...] wstyd obnażyć [...]. T III 2639-2640
wstyd rumiany (sz. zm.)
patrz: WSTYD
  • - Z trzaskiem na Pana wrzucą znak śmierci okrutnej, przybywa rumianego wstydu twarzy smutnej. RożAPam 33
  • - Poczni rumionym, Synaczku jej młody, malować wstydem okrągłe jagody, a Onać wzajem łzy święte utóli i kryształowéj do piersi przytóli. MiasKZbiór 62
  • - Zwłaszcza kiedy noc dłuższa na niebieskiej szali Dzień przeważy, a ogień słoneczny świat pali, Natychmiast Bachusowi policzki nabrzmieją, A jagody się wstydem rumianym obleją. ZimBSiel 144
wstyd wrodzony
patrz: WSTYD
  • - Zawsze też Amor twój ode mnie stronił, Póki mię przed nim Wstyd wrodzony bronił; Niedługo jednak, jakoś mu doradził, Twój się Kupido z moim Wstydem zwadził. ZimSRoks 122
robić wstyd
patrz: WSTYD
  • - Widzi to Hetman że Woysko ucieka, począł zaiezdzac uciekaiących, prosic y modlić, aby sobie y narodowi tego nierobili wstydu [...]. HistBun 25
wstyd czynić
patrz: WSTYD
  • - [...] nasi iuz pryskać y uciekać poczeli, ale Krol dobywszy Szable mocno się uwijać począł po Obozie, wołając aby tego wstydu nie czynili, dla czego innych wołaniem y perswazyą zawracał, drugich zaiezdzał konie za cugle porywając y na zad cofając. HistBun 14
  • - Wstyd. [...] 3) Beschämung, Schande, die man einem macht [...] honte, afront, ignominie, confusion [...] sobie i Panu twoiemu wstyd czynisz. T III 2639-2640
wstyd ponieść
patrz: WSTYD
  • - Iáki tám wstyd poniosłá czysta i poczciwa Eleonorá, stánąwszy przed táką gromádą ludu, á będąc cále nágą, ktorzy oczy ku ziemi dla wstydu spolnego spusczali. TylkStrom 56
wstydu /kogoś/ nabawić
patrz: WSTYD
  • - Lub to w maszkarze, lub się jawnie stawi, [kloc] Przecie was [panny] wstydu jakiegoś nabawi. Lepiey było iść leda za chłopinę W te mięsopusty, niż włóczyc szczepinę. WychWieś 29
  • - [...] postępek cały Córki mojej Wenery z Marsem tak wystawił, Że ją nowego wstydu u wszytkich nabawił [mowa Jowisza po śmierci Waleriana Otwinowskiego]. MorszAUtwKuk 129
wstydu uchodzić
patrz: WSTYD
  • - [...] karał [...] czytaniem u stołu rozdziału z Biblii. Odczytawszy stoiąc in infimo loco mensae, iesc pozwolił. Co sprawiło ze kazdy pilno się uczyc musiał, uchodząc karania, albo raczei wstydu. VorLetSkarb 87
na /czyjś/ wstyd /coś zrobić/
patrz: WSTYD
  • - Na swój wstyd potkali się z nim Maurowie wściekli: prędko byli przypadli, lecz prędzej uciekli. CorMorszACyd 62
  • - Y sam Krol Szwedzki, (iáko o tym wieści) Między inszemi strofował go [Millera] części, Wyrzucaiąc mu co raz na wstyd iego Isz nie mogł dobyc Kurnika iednego [...]. OblJasGór 171
bez wstydu /coś zrobić/
patrz: WSTYD
  • - Wziąłeś teraz zapłátę zá niecnoty twoie Máhometáńskie: widzisz w piekle Máhometá twego: widzisz iáko cierpi zá wszeteczną náukę swoię/ w ktorey pozwala wszelákich zbrodni z niewiástámi/ bez wstydu/ aż grozá wspomináć. BirkOboz 37
  • - Nietylko bydła, połcie, zboża [...] ale nawet okna listwy, łoża [...] a daleko więcey cyny, miedzi, żelaza i. t. d. wozami do miast [...] bez wstydu na przedaj wywożą [żołnierze niemieccy]. DembPrzew 71
  • - Wstyd/ wstydzenie się/ srómánie się/ absol. vt, wstydzenie się czégo/ záwstydzenie się. Pudor paupertatis [...] Pudor famae [...] Pudor patris [...] béz wstydu [...] záwstydzenie kogo. Kn 1297
  • - Celnictwo pełne niewstydu, o grosz ieden, o szeląg bez wstydu domaga się, Impudentiae plena sunt. Widzi że ubogi, nie masz co wziąć, krew z niego wysysa. MłodzKaz IV, 218
wstyd panieński (sz. zm.)
patrz: WSTYD
  • - Sámá ią (Cecylię Renatę) cnotá/ y wrodzone Cesárskié pánieńskim wstydem wytuczone obyczáie swymi piersiámi karmiły. WojszOr 37
  • - [...] pokora niezmyślona, prawdziwe Nabożeństwo, nieprzymuszone posłuszeństwo, cichość, skromność, wstyd niepokalany Panieński, y inne świątobliwe przymioty, do ktorych tá zacna Pánná przy wrodzoney sposobności,z dozornego wychowania Bogoboyney Rodzicielki pochop wziąwszy, ná wszeláką dá Bog pociechę y ozdobę z tym wszytkim idzie dziś w dom W.M.P. [...]. DanOstSwada II, 18
  • - Krolowá IMC P.M.M. przyięłá w Dom swoy Krolewski Dámę, ktorá w swym mieyscu nie miáłá inquitatem fatorum, wychowáłá w Swiątnicy tey swey Páńskiey, gdzie wszytkie wysokie Pánieńskiego wstydu przymioty, wszytkie wypolerowáney grzeczności ozdoby, wszytkie doskonáłey pobożności y skromności decora stateczną sobie zásádziły Stolicę. DanOstSwada II, 5
  • - Wstyd. 1) Schamhaftigkeit [...] pudeur, f. bonne honte, honnête [...] uroda przy panieńskim wstydzie [...]. T III 2639-2640
wstyd małżeński
patrz: WSTYD
  • - Tobie, źwierciadło żywe wstydu małżeńskiego, mistrzyni i skarbnico daru niebieskiego! Tobie, jeśliże komu – że tak rzekę śmiele – Miłość Boska należy, która masz cnót wiele [...]. TwarKPoch 2
ze wstydem /coś zrobić/
patrz: WSTYD
  • - On był pomocą, kiedy w oblężeniu trapili twoich synów bisurmani – uszli ze wstydem przezeń wychłostani. TwarKPoch E1
  • - [...] chcąc się iednak poprawc Suknie koszule y sprzęt łozył y to przegrał na ostatek nie chcąc od kostek z szkody y ze wstydem odchodzic pozyczył u kapitana pewney galery 500 talerow bitych ktore iesliby przegrał zapisał się na dwie lecie do galery. HistŚwież 152
wstyd uczynić
patrz: WSTYD
  • - Więc kiedy go [chłopca, który zamierzał uciec z domu] iuz Pleban utrzymac nie mogł widząc tez iako nie dbali o niego Sami Rodzicy zapłakawszy nad nim y pocałowawszy go upomniał go zeby pamiętał na urodzenie Swoie y zeby się starał oto zeby domowi Wstydu nieuczynił. HistŚwież 106-107
wszeteczna gęba
patrz: WSZETECZNY
  • - Pies wściekły/ człek wszeteczney gęby/ Szalony/ Iednako ludzi psuią. ŻabFor B4
ufać kauzie
patrz: UFAĆ
  • - Znać, że ten swojej kauzie ufa śmiele, wie, że z kopyta nie płużą zawody, każdy śpi, jako kto sobie pościele, gryźć orzech, niż jeść jądro trzeba wprzody, trzeba przed miodem wytrwać żądło pszczele, nie gniesz gałęzi, nie urwiesz jagody. PotMuzaKarp 17
ból wyciągnąć
patrz: WYCIĄGNĄĆ
  • - Weźmij rzepy, naskrob jej nożem, a tak surową obwiń członek, abo nogę bolącą raz i kilka, wnet ból wyciągnie. DorHipTur 260
żal się komuś kogoś uczyniło
patrz: UCZYNIĆ SIĘ
  • - Płacze po załuy dla Chrysta Spasa [...] żal mi się go uczyniło. PasPam 95v
uczyniło się komuś jakoś
patrz: UCZYNIĆ SIĘ
  • - Mnie tez iuz gniewno się uczyniło. PasPam 229
aluzją uczynić na /co/
patrz: UCZYNIĆ SIĘ
  • - Wspomniałem sobie piękną Allusią/ ktorą ieden mądry człowiek uczynił/ na imię Piusa piątego Papieża. MijInter 10
bot.
turecki czubek
patrz: CZUBEK
  • - BErnádynek/ ktory Cardobenedictum z Lácińskiego/ drudzy Ostem Włoskim/ ini Tureckim czubkiem zowią: Ziele iest ościstokolące wszystko. SyrZiel 562. SyrZiel 562
  • - Osét Włoski/ Bárnárdynék/ Turécki czubék. Carduus benedictus vulgo. Kn 639
  • - CARDUUS BENEDICTUS, Carduus Sanctus, po Polsku záś Bernárdynek, Turecki Czubek, Oset Włoski, Czubek, iest nátury gorszkiey, dla tego gorącey, suszącey, otwieráiącey. ChmielAteny1755 I 545
wygadzać potrzebom (sz. zm.)
patrz: WYGADZAĆ
  • - Bez wszelkiego tedy respektu/ bez wszelkiey prywaty/ y bez wszelkiego zysku/ wygadzaycie potrzebom/ iáko brácia ieden drugiemu. StarKaz 376
  • - Trzecia iest nieposlednia wygoda ktora nąm Czescią z Kupiectw y rzemiosł pochodzi gdy naszym Potrzebom y wygadza y one ratuie [...]. OpalKSat 98
dobry [uczynek]
patrz: UCZYNEK
  • - Boc przecie o Sądnym dniu tak powiedaią że złe uczynki chwalic będą adobre [uczynki] ganic. PasPam 147v
zły uczynek
patrz: UCZYNEK
  • - Iezeli y to zły uczynek ze dobrowolnie odstąpiwszy chlebow takich Idę w pracą. PasPam 147v
do Boga uciekać się
patrz: UCIEKAĆ SIĘ
  • - Do Boga tylko [cesarz austriacki] uciekał się modlitwami A Polakow wyglądał. PasPam 276
habit ubogi
patrz: UBOGI
  • - [...] Przetoż, dáięć tę rádę, ábyś stroy ten drogi zrzucił z grzbietá á włożył nań habit vbogi Y postrzygł włosow. KuligDemBar II 21
galanteria w ubiorze
patrz: UBIÓR
  • - Gálántérya w ubiérzé/ Mundior iusto cultus [...]. Kn 183
aleć zaś
patrz: ALEĆ
dziwy wymyślać
patrz: WYMYŚLAĆ
  • - [Szwedzi] na Zakonniki dziwy wymyslali: Na Mieysce Swięte przeklectwá wálili Wszytko łáiáli wszytko się srozyli. OblJasGór 54
  • - Wtęsz Vroczystość Niepokalanego Poczęcia PANNY: iedęn z Niezboznego Zboru Szwedzkiego bluzniercá wszeteczny Y Nieprzyiaciel Matki Bozey wieczny Grozá az wspomniec iáko ku iey wzgárdzie Dziwy wymyslał, y iak gadał hardzie. OblJasGór 77
ekspr.
chłopski synek
patrz: SYNEK
  • - Gorski w Czestochowce wsi przy kliastorze chłopski synek od Gory Czestochoskiey Gorskim nazwał się. TrepNekLib 106
  • - Czarnecki nazwalsie Jan chlopski synek zagrodzniczy ze wsi miedzy Staszowem a Kurozwekami. TrepNekLib 50
baszta sypana
patrz: SYPAĆ
  • - Poligon to słowko zwyczayne Ingenierskie znaczy odległosc linii od rogu do rogu bulwerku drugiego od pola do pola po polsku kładę nazywając odległosc baszty sypaney od drugiey takieyze y wszędzie odległością nazywam. NarArch 157
najeść się do sytości (sz. zm.)
patrz: SYTOŚĆ
  • - A mowili do nich Synowie Izráelscy: Obysmy byli pomárli od ręki Páńskiey w ziemi Egipskiey gdysmy siadáli nád gárncy mięsá: gdysmy się nájadáli chlebá do sytości: bo teraz wywiedliście nas ná tę puszczą/ ábyście pomorzyli to wszystko mnostwo głodem. BG Wj 16, 3
  • - Kto czego ma názbyt nád potrzebę swoię/ nigdy mu się to w dobre nie obroci: iáko mánná Zydom. Ktorey iák skoro do sytości się náiedli/ alić záraz poczęli mowić: Nauseat anima nostra, super cibo isto leuissimo. StarKaz II, 113
do sytości
patrz: SYTOŚĆ
  • - Inszy bogactwa sobie zdrugich wiec zbieraią Jako przydą tak przydą gdyie iacy maią Zaden ich niezopyta skat te maiętnosci. Tylko ze ich moze miec do swoiey sytosci. TrepNekLib 13
  • - Zaczęli woynę że by nas zniszczyć [...] A Bogu się to Nieupodobało Lubo nas karał puko mu się zdało, Ulitował się naszey niewinnosci Dał się ich [Moskali] nabic pewnie do Sytosci. PasPam 110v
  • - Iuzes my tedy rozumieli ze po owych tak cięszkich pracach przyidzięmy na wytchńienie oblawszy się do Sytosci y swoią y Nieprzyiacielską krwią. PasPam 111
do sytości
patrz: SYTOŚĆ
  • - [...] żywił nas przez cáły Rok/ nász miłosierny Pan Bóg/ aże do Sytości [...]. KancPol 87
  • - Chrystus [...] pięciorgo chlebá ták rozmultyplikował, iż piąciom tysięcy ludzi [...] do sytości wystarczyło. BystrzInfCosm C1
niecześć /komuś/ wyrządzić
patrz: WYRZĄDZIĆ
  • - Niecześć. Unehre. deshonneur. § niecześć komu wyrządzić. T III 973
żyła krewna (sz. zm.)
patrz: KREWNY
  • - Żyłá kréwna/ kréw máiąca. Vena [...] Kn 1461
  • - Kréwny/ krwi służący. vt Kréwna żyłá [...]. Kn 318
bliski krewny
patrz: KREWNY
  • - Niszczą Polskę naszą zbyteczne emulacyje, którymi i bliscy krewni bliskich krewnych swoich rujnują [...] a dla ciągnienia niepotrzebnie zaczętej wspaniałości alegoryi potem i pracowicie od rodziców nabyte dostatki wyciągają marnie. DobraDuchRzecz 78
  • - Ten Zupełną wszystkich państw possesyą objoł, lubo Maciey miał bliszszego krewnego, Woyciecha Rodzonego brata, a Gubernatora na ten czas Hiszpańskiey niderlandyi. IntrHist 252
chłopiec biesagowy (sz. zm.)
patrz: BIESAGOWY
  • - A ma przytem myśliwiec biczem, który ma mieć nakształt woźniczego, po krzakach chlastać i koniem je wykręcać, jako i ów bakałarz co nad nim jeździ, i biesagowy chłopiec. OstrorMyślTur 50
  • - Wytrąbże je [psy] z lasa. A wtenczas trzeba trąbić powłokiem, co najdłuższym tonem. Jeśli się nie możesz którego dotrąbić, podeślijże chłopca biesagowego, ba i którego szczwacza. OstrorMyślTur 52
pistolet wystrzelony
patrz: WYSTRZELONY
  • - Napadł na mnie iakiś patryarcha [...] zaiade go, złozy do mnie pistolet szabla złocista na tymblaku. Iam rozumiał że wystrzelony miał a straszy nim, Przytnę smiele strzelił. PasPam 95
larmę wytrąbić
patrz: WYTRĄBIĆ
  • - KIedy iuż w ten dzwon niezgody vderzyli / y żáłosną Larmę wytrąbiono. Czechowie co żywo Heretyckiego kwásu gawiedź/ iedni radą/ drudzy przybytnością ięli sie sypáċ / áby wieże Bábilońskiey dobudowáli. ZrzenNowiny C2
kędykolwiek ... tam ... tam
patrz: KĘDYKOLWIEK
  • - Tys Rotmistrzem, cnoty są twoia kompania Nigdy Sława skomputu takiego niemi[j]a Tak sforną kompanią kędykolwiek czuie Tam się bawi tam mięszka tam poruczniku[ie]. PasPam 275
ból wzniecać
patrz: WZNIECAĆ
  • - [Woda] ábo womity porusza/ ábo náostátek bol głowy wznieca. PetrJWod 37
dowód wdzięczności (sz. zm.)
patrz: WDZIĘCZNOŚĆ, WDZIĘCZNOŚĆ, WDZIECZNOŚĆ
  • - Po tyle krotnie Bogowie nieśmiertelni odebrali dowody od was wdzięczności waszey, ale tak słusznie nie odbierali nigdy. CycNagMowy 76
  • - Z których uplotłszy Wieniec z mą Rozyną w zgodzie, Damy Królowi chętnie w wdzięczności dowodzie. MarewSiel C10
sól beczkowa (sz. zm.)
patrz: BECZKOWY
  • - Na tesz wozy brano iego [Aleksandra Fressnera] sol w balwaniech y Beczkową do Miechowa. TrepNekLib 88
  • - AktaKrak II/1 108
  • - AktaKrak II/1 94
  • - Żupnik [...] nie tylko że suchedniową sól stanowi ślacheckiemu zatrzymuje, ale beczkową sól w tak wysoką cenę wyniósł, że beczkę soli na własną potrzebę ślachecką i po zł 12 płacić muszą. AktaKrak II/2 487
kociełek beczkowy
patrz: BECZKOWY
rosołowa beczułka
patrz: BECZUŁKA, BECZUŁKA, BECZOŁKA
  • - rosołowa béczułká Kn 1016
bot.
biedrzeniec biały (sz. zm.)
patrz: BIEDRZENIEC, BIEDRZENIEC, BIEDRZYNIEC
  • - Drudzy ten miod tym sposobem czynią. Biorą korzenia suszonego Kopru Wloskiego łotow dwánaście/ nasienia tegoż łotow ośm/ korzenia białego Biedrzeńcu/ Pieprzu czarnego y białego po dwa łoty... SyrZiel 395
  • - Proch známienity przeciwko morowemu powietrzu. Wziąć [...] Kwiátu Muszkatowego/ Biedrzeńcu białego/ Korzenia Kokoryczki/ Kurzego ziela ... SyrZiel 52
  • - Weźmi: Essencyi Biedrzęcu białego. Essencyi Bursztynowey, każdey ćwierć Łota. BeimJelMed 282
biedrzeniec zielony tłuczony (sz. zm.)
patrz: BIEDRZENIEC, BIEDRZENIEC, BIEDRZYNIEC
  • - Rupie i glisty w jelitach. [...] Weżmij pół funta oleju lnianego, biedrzeńcu tłuczonego zielonego i trteczy, pospolu usmaż w panwi, a ostudziwszy kładż koniowi w nozdrze. DorHipTur 210
  • - Wziąc puł funtá lniánego oleiu, biedrzęńcu zielonego tłuczonego, y trztęczy ziela, w pánwi pospołu ostudziwszy y vsmáżone, kłaść często koniowi w nozdrzá. HaurEk 57-58
biesiada rozpustna
patrz: BIESIADA, BIESIEDA, BIESIADA
  • - Rozgárdiás/ Biesiádá rospustna. Hoyne názbyt biesiády. Luxuria [...] Heluatio: circumpotatio: intempestiuum conuiuium [...] Popinatio [...] Bacchanal [...] Tripatinum: summa coenarum lautitia [...] Ná trzy zbyty. [...] Commessatio [...] Comissatio. Kn 943
  • - Rozgardias/ biesiádá rospustna/ Heluatio, commessatio, intempestiuum conuiuium. SzyrDict 385
  • - Biesiada skromna, rospustna. T III 46
biesiada chrześcijańska
patrz: BIESIADA, BIESIEDA, BIESIADA
  • - Biesiádá Chrześciánska/ Agape [...] In templis fieri solita, sed damnata in Concilio Laodicen. et Trident. Kn 29
ostatnia biesiada
patrz: BIESIADA, BIESIEDA, BIESIADA
  • - Dobry to záiste Bankiet gdzie są rozmowy litości pełne nad krewkością ludzką. Dlátego też biesiadowáł [Jezus] przy swoiey ostatniey biesiedzie y o miłości ku bliźniemu... BanHist 79
biesiada powinnych
patrz: BIESIADA, BIESIEDA, BIESIADA
  • - Biesiádá powinnych/ Charistia. Kn 29
  • - eine Gasterey unter Freunden/ Biesiádá Powinnych. ErnHand 330
biesiada skromna
patrz: BIESIADA, BIESIEDA, BIESIADA
  • - Biesiádá skromna/ Phiditia [...] Prandium caninum. Prandium abstemium [...] Castigatae dapes [...] Castigatus victus. Kn 29
  • - Biesiada skromna, rospustna. T III 46
słup biczowania
patrz: BICZOWANIE
  • - Słup biczowania [tytuł]. MorszAUtwKuk 215
  • - Kościoł S. Mikołaia sczyci się także Świętych Bożych Kościami więcey niżeli 20. Kościoł S. Floryana Męczennika, dwiema sztukami z Krzyża S. Andrzeia Apostoła, z palcem iego: y innemi 40. kilka Kościami, to kawałkami z Jasełek P. JEZUSA, z słupa biczowánia iego, to Obrusa ostatniey Wieczérzy Pańskiey, to Relikwiarzami 11. tysięcy Dziewic, to z Młodziankow, to z Záwicia N. Panny. ChmielAteny II 307
  • - Zá czásow S. Hieronima żyiącego około Roku 420. był tu w Wiecze[r]niku Słup biczowánia Chrystusowego, ktorego część ná gorze Kálwaryi, á drugá w Rzymie. ChmielAteny II 534
biskupi stolec
patrz: BISKUPI
  • - Biskupi stoléc/ Episcopa [...] Episcope. Kn 32
biskupi tytuł
patrz: BISKUPI
  • - A ten lub Biskupi Tituł trzymał iednak Kapłanem nie był, choc po Biskupsku chodził zabroniwszy iemu Polaczy Duchowienstwa dla nie zaginienia Liniey y Familiey Krola Iagielona z ktorey poszedł. trzymał KomonDziej 154
godność biskupia
patrz: BISKUPI
  • - [...] máiąc w tey zacney koronie godność Biskupią y Senatorską/ wnosisz w dom swoy świátłość znáczną nieśmiertelney sławy. StarPopr VII
  • - Zpowszechniáłá między wámi ludzie, godność Biskupia, Pásterzow wászych [...] nie macie w poważaniu, w powinney cenie. MłodzKaz II, 439.
stan biskupi
patrz: BISKUPI
  • - Luter y inni po nim rożni iego pomocnicy/ ktosz nie wie że zakonnikámi zacnych w Kościele Katholickim zakonow bywszy/ że sług Bozych sługámi szátáńskiemi stali się? ktorych imion vmyslnie milczę/ á cosz ztąd zá zmázá drugim tákichze godności/ urzędow y powołániá osobom? á iáko ci y tym podobni łotrowie/ sławie dobrey ták wielkich á zácnych stanow [stanu] Biskupiego/ y Kápłáńskiego/ áni ták wielkim y świątobliwym Zakonom/ w ktorych przedtym żyli szkodzić nie mogą złymi swymi spráwami [...]. SzemGrat 26-27
  • - Focyuszá dla słusznych przyczyn wypędzono ná wygnánie, bo się ná Thron Pátryárchowski złym sposobem wtrącił, ze stanu láykowskiego wstępuiąc ná [stan] Biskupi, á będąc poświęcony od Grzegorzá, ktorego ze Stolice Syrákuzáńskiey ztrącono, y wyklęto. TylkStrom 83
urząd biskupi
patrz: BISKUPI
  • - Odszedł ten ktory vrząd pracowity káznodzieyski przez lat 50. y więcey odprawuiąc/ trzymał ná sobie wielki y pierwszy ciężar vrzędu Biskupiego. BirkSkar 28
  • - Lecz Stolicá Apostolska/ wdostoięnstwie się swym y władzy sobie od sámego Bogá daney poczuwáiąc/ y o ták wielkie znieważenie władzy vrzędu Biskupiego zdeymuiąc/ rozumu Plebanow y Mistrzow onych Páryskich/ iáko sie nizey wresponsie ná drugi discurs powie/ náuczyłá/ y koniec wszystkiemu vczyniłá. SzemGrat 4
  • - Papież [...] widząc iáki pożytek z wielości Akademiy/ y z rozmaitości szkoł/ zwiádomością stolice Apostolskiey/ y Biskupiego vrzędu stworzonych/ záwdy w Kościele Bożym bywał/ y iest. SzemGrat 70
  • - Czego doznał on pobożny Biskup/ ktorego gdy przy stole Cesárskim siedzącego Cesarz upominał/ áby Urząd swoy Biskupi wiernie y sczerze jáko prawdziwemu Biskupowi y Pásterzowi Owieczek Krystusowych należy/ bez respektu y względu ná Osoby wykonywał: [...]. GdacPrzyd 12
biskupia katedra
patrz: BISKUPI
  • - W sámey Jndiey zachodniey/ Thomas Bozius náliczył przez to sto lat Biskupich káthedr do dwudziestu/ Kościołow zbudowánych do 70. tysięcy. BirkNiedz 147
  • - Zastała mię Pieczęć non Vmbraticum, ále ná Kátedrze Biskupiey/ ná Krześle Senatorskim. PisMów II 394
infuła biskupia
patrz: BISKUPI
  • - Ná ktorey [głowie] kápelusz drogi, Albo więc kaptur ubogi, Albo Infułá Biskupia [...] záiácháłá do wieczności. CompMed 710-711
biskupi pastorał
patrz: BISKUPI
  • - Nie honory y dignitarstwa [-] sieła w moim domu Biskupich pastorałow Stołkow Senatorskich Lasek ba y peczeci. OpalKSat 6
habit biskupi
patrz: BISKUPI
  • - Ojcowie Penitencyarze od ś. Piotra i Xięża Kapelani Ojca ś. zaraz ciało jego balsamują, habit Biskupi na niego kładą, kapelusz na głowę wcisną i kielich w rękę dadzą. KronZakBarącz 190
  • - Penitencyarze [...] Ciało balsamuią, w Habit Biskupi, w Kapelusz stroią. ChmielAteny II 122
wiadomym /kogoś/ czynić
patrz: WIADOMY, WIADOM
  • - [List do cara] Bijem ci czołem, my ludzie narodu polskiego, których (w) więzieniu bez przewinienia naszego na Białem Jezierze dzierżysz [...] wiadomem cię czyniąc o wielkich nędzach i dręczeniu naszem [...]. NiemPam 252
  • - Wiele pisac trudno bo czas pod ten czas non suppetit, krotko o to tylko prosic bende WMMPana, abys mię wiadomym czynił iako naipredzey y iako naiczesci co się tam dziac bendzie albo stało hactenus na Coronacy. OpalKListy 406
wiadomym /kogoś/ uczynić
patrz: WIADOMY, WIADOM
  • - Vniżenie przytym upraszam/ ábyś mię wiádomym uczynić kazał/ ieżeli się tego niepospolitego ruszenia spodziewáć pewnie abo raczey obawiáć mamy [...]. PisMów II 385
  • - Nieutáiłem namniey, ábym cię wszelkiego Wiádomem niemiał práwá vczynić Bożego. DamKuligKról 147
wiadoma rzecz
patrz: WIADOMY, WIADOM
  • - Wiádomo iést/ wiádoma rzécz iést. Scitum est [...] Constat inter omnes [...] Exploratum est mihi [...]. Kn 1239
  • - [...] wiadoma też rzecz iest światu wszystkiemu/ że toż vczynić musieli Anno 1595. y Anno 1617. nie tylko teraz [o Moskwie, która musiała zapłacić Polsce po przegranych wojnach]. MerkPol 305
wiadomy rzeczy (sz. zm.)
patrz: WIADOMY, WIADOM
  • - Lecz exystymácyey dobrey człowieká ták wielkiego/ ktorego wysoki rozsądek/ y zacne przymioty/ wszytkim są znáiome/ pismá tákie v ludzi bácznych y wiádomych rzeczy namniey náruszyć nie mogą. SzemGrat 118
  • - [Jezuici] znieźliczonych przykładow ná oko iáśnie (wespoł z inemi to vważaiącemi y rzeczy wiádomemi) widząc/ iáko często ćwiczęnie teyże młodzi/ dáne od nich/ wKrákowie się odmięnia/ [...] stáráią się o to/ áby młodz Akádemicka [...] wolności ktorą ma w Akádemiey/ ná dobre/ á nie ná złe/ vżywáła. SzemGrat 324
  • - [...] osobliwie jeden [jeniec], czy-li wielki frant, czy-li nazbyt rzeczy wiadomy, cale się z tamtymi nie zgadza, bo powiada, że chan i Ibraim pasza lubo stanęli pod Zbarażem, ale to tylko uczynili dla odmiany paszy, i szyję w tym swoją stawia, że go dobywać nie będą [...]. SobJListy 435
  • - Piszą o Mágnesowey Márynarze skále, Ieżeli blisko pod nię Okręt zniosą fale? Bo ią wiádomi rzeczy, mijáią z dáleká, Wyimie, ktorymi zbity, do iednego ćwieká. PotPocz 94
krtani obrączki chręstowate
patrz: KRTAŃ, KRZTAŃ, KRTĄŃ, KRTOŃ, KRZTĄN, KRZTOŃ, KRTAŃ
  • - Krtáni obrączki chręstowáte [...] Cartilagines circulares, et arteria Aspera, et per totum pulmonem. Kn 321
  • - Krtani obrączki chręstowate [...] les cartilages sigmoïdes. T III 653
błonka krtani
patrz: KRTAŃ, KRZTAŃ, KRTĄŃ, KRTOŃ, KRZTĄN, KRZTOŃ, KRTAŃ
  • - Krtaniey błonká w uściu iey głosowi służąca/ krtani iédzeniu broniąca. Epiglottis, idis fe. [...] Operculum asperae arteriae [...] Operculum laryngis Epiglottida, vocat Vesalius [...] hedera folio simile esse docet, refutata ibidem [...] eos qui epiglottida linguam paruam seu gargareonem interpretantur [...] autem eidem laryngis fissura voci seruiens, quam epiglottis integit. Officium epiglottidis est, vocem moderari, potum pulmonibus partiri [...] tueri ne cibuis in pulmones descendat [...]. Kn 322
  • - krtani błonka w uściu iey. der Zapfen im Halse. épiglotte, lüette qui couvre & ferme la conduit de la voix. § krtani błonka głosowi służy i iey w iedzeniu broni. T III 653
krtani dziurka głosowa
patrz: KRTAŃ, KRZTAŃ, KRTĄŃ, KRTOŃ, KRZTĄN, KRZTOŃ, KRTAŃ
  • - Krtaniey dziurká głosowá/ iáko w stroiu/ surmy/ sztortu [...] Laringis fissura: habes suprà proximè. Kn 322
  • - Krtani dziurka głosowa. Athem-Löchline unter dem Zapfen. le conduit de la voix sous l'épiglotte. T III 563-564
chłop ze wsi
patrz: WIEŚ
lekko szacować (sz. zm.)
patrz: SZACOWAĆ
  • - Dyogenes bárzo stárych lekko szácował kiedy kożdego stárego mizernym názwał. WojszOr 294-295
  • - Jać te fraszki szacuję moje bardzo lekko, A prawie ni po czemu [...]. ZimBSiel 138
wzięta chłosta
patrz: WZIĘTY
  • - Tatarow tam nie było, bo po wziętey chłoscie O milę ztąd nad Stawem zostali przy chroscie. PotWoj 75
gospodarz biesiadny
patrz: BIESIADNY, BIESIADNY, BIESIEDNY
  • - Gospodarz biesiádny/ co sprawuie bánkiet/ vcztę gościom. vide Biesiádnik. Kn 205
marszałek biesiadny
patrz: BIESIADNY, BIESIADNY, BIESIEDNY
  • - Márszáłek weselny/ biesiádny. Symposiarchus [...] Architriclinus. Thaliarchus [...] vide Biesiádnik 2. Kn 390
  • - Márszáłek weselny/ biesiadny. Praesectus counij, architriclinus. SzyrDict 165
szata biesiadna
patrz: BIESIADNY, BIESIADNY, BIESIEDNY
  • - Szátá biesiádna/ Trechedipnum [...] Coenatorium [...] Tricliniare vestimentum [...] Conuiuialis vestis. Kn 1102
  • - ein Gasteren-Kleid/ Szátá biesiadna. ErnHand 559
bliższa droga
patrz: BLISKI
  • - Prawda to, że to jest bliższa droga, ale niecnotliwie zła i tylko na konnego albo na pieszego. SobJListy 597
  • - [...] á że ná Bohu żadnych Porohow iáko ná Dnieprze nie masz, snádniey á niemal bliższą drogą niźli Dnieprem, z samey Tureckiey ziemi, áż do Báltyckiego Morzá státki chodzićby mogły. FredKon 113
bliski sąsiad
patrz: BLISKI
  • - Nuże teraz/ piię do was/ á proszę zá to całe towárzystwo/ á osobliwie/ zá bliskiego Sąsiádá waszego. PolPar 37
  • - Rzecze krol do Oboznego koronnego Chełmskiego Waszec tam bliski Sąmsiad co to za sprawa. PasPam 284v
bliskie pokrewieństwo
patrz: BLISKI
  • - [...] wyprawił był król [...] Gałeckiego [...] z oswiadczeniem, że zostawszy Krolem Polskim, nietylko ex nexu vicinitatis, ale zobowiązku pokrewieństwa bardzo bliskiego, iako ofiaruie Szwedowi przyiazń swoię. OtwFDzieje 19-20
bliski pokrewny
patrz: BLISKI
  • - Na stype zaproszonych gosci, wielka frequentia stawiła się, ktorzi się w stołowei izbie nie zmiescili, (a było stołow przigotowanych duzych Pięc) w ddrugiei izbie, a zwłascza naibliszy pokrewni, iako ode mnie uproszeni gospodarze, siedzieli. VorLetSkarb 232
póko [...] wprzód
patrz: WPRZÓD, WPRZÓDY
bigos z kapustą
patrz: BIGOS
  • - Mieszają oraz i strony wiecznego pokoju - prawie bigos z kapustą. ChrapDiar II 151
blankiet listowny
patrz: BLANKIET, BLANKIET, PLANKIET
  • - Inserowałem Oraz 3. blankieta Listowne aby ImX Theolog Zapisał do IchPP Szuyskie[go], Bandynelle[go] y Nieciszewskiego. SapADiar 13
  • - Po wyprawionej do Manheimu poczcie na ręce pana Szylinga, ktoremum cztyry dał blankiety listowne, ruszyłem się do Skały mil cztyry, na noc, gdziem stanął o północy. RadziwHDiar 78
blask bije
patrz: BLASK
  • - Ale wyszedszy Bohatyr Skrzydlaty Od Ktorego blask bił zSwiecącey száty Gniewliwy, głosem zawołał surowie: Dom to tu Bozy, nie Giełda Łotrowie, O cięmni Ktorzy błądzicie w iasności O niewdzięcznicy tey sliczney wieczności. OblJasGór 144v
  • - [...] idzie [Tobiasz] alić niespodzianie Czuje, że jakiś nowy blask w oko mu Bije [spotkanie z aniołem]. LubSTobPol 94
  • - Czemu gdy kto chce spác kryie się od świátłá? Gdy blask w oczy biie, mozg do oká posyłá swoie pomocy do widzeniá, zaczym zmysł się ten uciszyć nie moze czego do spánia potrzebá. TylkRoz 285
  • - Blask śliczny bije/ od sámey szyie: Piersi dotyka/ pod pas sie zmyka. KellGram 245
  • - Dodáie uśpioney Sen wdzięku twarzy, á dla odrzuconey Z gorącá száty, od piersi y szyie Alábástrowey: blásk ná koło bije [o Wenerze]. ClaudUstHist 49-50
blecharski młyn
patrz: BLECHARSKI, BLECHARSKI, BŁECHARSKI
  • - Folusz/ blechárski młyn. Pila fullonica. Kn 178
  • - Blecharski [...] blecharski młyn. eine Walck-Můhle. moulin à foulon. T III 57
bożek domowy (sz. zm.)
patrz: BOŻEK
  • - bożki domowe Kn 43
  • - Domowi Bożkowie ErnHand 444
bożek pogański (sz. zm.)
patrz: BOŻEK
  • - bożék pogáński Kn 973
  • - Poganskie Boszki PasPam 275
bożek ziemski (sz. zm.)
patrz: BOŻEK
bożek pogański
patrz: BOŻEK
  • - bozkiem pogáńskim StarKaz 254
bożnica żydowska
patrz: BOŻNICA, BÓŻNICA, BUŻNICA, BOŻNICA
  • - A Gdy byli [Paweł i Barnabasz] w Sáláminie/ opowiádáli słowo Boże w bożnicách Zydowskich/ á mieli z sobą y Janá do usługi. BG Dz 13, 5
  • - Bożnicá Zydowska/ Proseucha, [...] Śynagoga. Kn 43
  • - W Tey vlicy ś. Anny názwáney/ byłá przedtym Bożnicá Zydowska/ mieysce vrągániá/ y czći vwłoczenia Imieniu Naświętszemu IEZUS... PruszczKlejn 20-21
  • - Kościołow wszystkich w murách y zá murámi [Lwowa] po Przedmieściach numero 41. Cerkwi murowánych 6. drewnianych kilka. Bużnic Zydowskich murowánych 2. ChmielAteny II 315
  • - Bożnica Zydowská, temple de juifs. KulUszDyk 9
bożnica szatańska
patrz: BOŻNICA, BÓŻNICA, BUŻNICA, BOŻNICA
  • - ... zbluzniony iesteś od tych, ktorzy się Zydámi zowią, á nie są nimi, ále są bożnicą szátáńską. BirkOboz 80
  • - Znam uczynki twoje/ y ucisk/ y ubostwo/ (áleś bogáty) y bluźnierstwo tych ktorzy się powiádáją być Zydámi/ á nie są ále są bożnicą szátáńską. BG Ap 2, 9
  • - Otoć dam niektore z bożnice szátáńskiey/ ktorzy się powiádáją być żydámi/ a nie są/ ále kłamáją. Oto spráwię że przydą/ y będą się kłaniáli przed nogámi twymi/ y poznáją żem Ja ciebie umiłował. BG Ap 3, 9
górna siarka
patrz: GÓRNY
  • - Wziąć [...] czarney gorney siarki/ ktorą Atramentem kruszcowym/ albo kopanym zowią. SyrZiel 1268
górna pieczeń
patrz: GÓRNY
  • - Brázelle Wołowe. Weźmiy od gorney pieczeni ziober kilká/ porąb cienko po iednemu ziebrze/ potłucz/ námocz w occie winnym przez dwie godzinie/ przydawszy soli/ potym osusz/ piecz ná roście/ usiekay bardzo drobno/ łoiu kruchego w łoż w rynkę/ y te Brazelle w łoż/ w ley rosołu/ warz/ przyley potym Octu tego w ktorymeś moczył/ y pieprzu/ Imbieru/ Gałki/ przywarz/ á day ciepło ná stoł. CzerComp 33
szparag górny
patrz: GÓRNY
  • - Pomiernego iest Szparag przyrodzeniá [...]. Wodny także ábo bagienny y gorny/ tegoż są przyrodzenia. SyrZiel 1125
wynaleźć sposób (sz. zm.)
patrz: WYNALEŹĆ
  • - Ale ludzkie inwencye prędko wynalazły sposób uleczenia się, takowy: że to miejsce które było ukąszone, dziegciem okładali, od którego jad ów ustępował. ZawiszaPam 361
  • - Sądy fiskalne tym procederem na wieki po województwach upadły, gdy tak piękny sposób regularnéj zapłaty wojsku wynaleziono. OtwFDziejeCzech 310
  • - Ale żebyś Wm Pan wiedział, co za osobliwszy sposób wynalazło to niebożątko do potwierdzenia mi miłości swoiey w tym nawet czasie, kiedy mię poniewolnie odpędzała od domu, ledwobyś uwierzył, aby tak niewinna y prosta dusza tyle przemysłu mieć mogła. MolierBogusWSzk 77
wynalazło prawo (sz. zm.)
patrz: WYNALEŹĆ
  • - Wieś Unowica. Pod wyższym aktem. — W sprawie Iwana Herbuta z Waśkiem sołtysem unowickim wynalazło prawo dekret taki: Aby pomieniony Iwan Herbut za różne swoje przeciwko sołtysowi zadania i napaści, których nie dowiódł, dał grzywien 3 winy pańskiej, a sądowi grzywnę 1, nieodpuszczonych. KsKlim 330
  • - Zaczym prawo wynalazło i nakazało, aby Stefan Herbut tegoż Iwana Rusinczaka przyjął do budynku swego, ustąpiwszy mu do pomieszkania izby i stajnie dla bydła, względem tego, iż Herbut przez kilkanaście lat trzymając rolą Rusiniaka, budynki, które na tej roli były, pognoił z gruntu. KsKlim 348
  • - Roku Pańskiego 1672, d. 23 Marca. Przed prawęm zupełnym rugowym Woli Iasięnickiey, przy obecnosci urodzonego Pana Andrzeia Kwolkiewicza, [...] do tegosz prawa obecnie stanąwszy uczciwy Iakub Iurczyk, młynarz Woli Iasienickiey [...] upraszał tedy, aby to iego oswiadczenie łozonego kosztu było przyięte y koszt łozony za pracą iego nieginął, y na potym, iezeliby większa łozył, wszelaką sobie całość przestrzega; stosuiąc się tedy, na prozbę y żądanie mianowanego Iurczyka, młynarza, teraznieyszego małżonka Agniszki Smiglowey, wynalazło prawo, za ządaniem mianowanego Pana Andrzeia Kwolkiewicza, iako namiestnika, aby tedy poprawy młyna była rewisia; [...]. KsKasUl 441
wyniść spod warty
patrz: WYNIŚĆ
  • - Kazali mu tedy czwartego dnia potym winiść wolno zpod warty. PasPam 76
wyniść pod żagle
patrz: WYNIŚĆ
  • - wyniść pod żagle. unter Segel gehen. faire voile. T III 2825
szynkarz winny (sz. zm.)
patrz: WINNY
  • - Lecz nászym winnym szynkarzom tey proby nie potrzebá. SyrZiel 1219
  • - Tę iednak cnotę maią kárczmarze Krákowscy/ że iákie piwo vwarzą/ bądź przebráne/ bądź nie przebráne/ tákie bez przysády/ przedáią/ w czym nie tylko winnych szynkarzow niektórych/ ále y piwnych (swoich przećiwnikow) dáleko szczerośćią swoią przechodzą. PedSleszTajem 406
  • - Szynkarz winny/ v. Winny szynkarz. Kn 1130
  • - Winny szynkarz/ Vilnarius [...]. Vina quae vendidi vinario [...]. Ocnopola [...]. Kn 1264
  • - Szynkarz. Wein oder Bier-Schencker. poteleur; cabaretier, tavernier. § szynkarz piwny, winny. T III 2285
czopek chłodzący
patrz: CZOPEK
  • - Záczym gdy nábrzmieią y zápalą się, przykładáć czopki chłodzące y rospędzaiące. PromMed 86
niech nie wspomnę
patrz: WSPOMNIEĆ
  • - Niech nie wspomnię, iáko I.K.Mość pod Iáworowem vsty swemi słucháć mię Woysku, iákoby nie Hetmáná ále zdraycę iákiego, zákazał, iáko chcącego mię wedle powinności przyśdź do boku swego, práwie prohibuit. LubJMan 49
wolny oddech (sz. zm.)
patrz: ODDECH
  • - [Sól] Dycháwicznym/ y ciężko tchniącym/ z zátkánia płuc/ wolny oddech czyni. SyrZiel 400
  • - Między innemi domowemi lekarstwy [...] zalecam ieszcze sok z Omanu y swieżego Dzięglu w Winie lub w Piwie ciepłym biorąc; momentalnie albo wiem oddech wolny czynią. BeimJelMed 585
ślinna iagoda (sz. zm.)
patrz: ŚLINNY
  • - Gruczoły/ guzy zaskórne po rozmáitych częściách ciáłá rostące. zozłzy/ wrzody. Gruczołék/ guzik/ gruzołká. v. Slinna iagodá. Kn
  • - Ślinne iágody w uściech/ mándlé/ guziki w gárdlé przyrodzone iáko migdały. Kn 1017
  • - Ná zápalenie slinnych iágod, ktore Tonsillas zowią, służą tákże w zwyż pomienione medykamentá CompMed 52J
  • - Nábrzmienie slinnych iágod, ktore Tonsillas, álbo Amygdalas zowią CompMed 71
  • - Ná nábrzmienie iágod ślinnych [leki] CompMed 78
  • - Dáley w bokách gardłá są dwie ślinne iágody álbo migdáłki śliniaste. [marg. Tõsillae vel Amygdalae]. KirchFac 49
  • - Ślinne iagody w uściech: haki, mandle die Mandeln in Halse. les amigdales; deux glandes proche de la racine de la langue T III 2064
baran zupełny
patrz: ZUPEŁNY
  • - Weźmi cielcá jednego młodego/ y dwu báránow zupełnych. BG Wj 29, 1
bardzo bladożółty
patrz: BLADOŻÓŁTY
  • - Rhabarbarum częścią żółte będące/ częścią żołtogorące/ y bárwy wewnatrz cielistey od Rheupontiku bárzo bládożołtego iest rożne. SyrZiel 642
ból znosić
patrz: ZNOSIĆ
  • - Muszę álbo miłości wierney chybić toru, Albo żyć bez honoru. Zobudwu stron, bol znoszę niepoięty, Ach serce uderz w treny! CorMorszACyd 120
znaczno błękitny
patrz: ZNACZNIE, ZNACZNO
  • - Obłoki także białym i błękitnym, wysoko, znaczno błękitne ku zięmi szarawo [pomalujesz]. SekrWyj 45
autentyk zmyślony
patrz: ZMYŚLONY
  • - Ukazował, powiedał [Wesołowski], i autęntyk zmyślony jakiś, jako tym szalbierzom nietrudno. TrepNekLibDworz 418
zimna alteracja
patrz: ZIMNY
  • - Ta zimna alteracya częstokroć nagle ustaie: Lecz się znowu odmienia w natarczywą gorączkę. BeimJelMed 10
niech /ktoś/ zdrów /coś robi/
patrz: ZDROWY, ZDRÓW
  • - Rzecze krol. Ba teraz ci to tym bardziey moze kto zadać ześ tam od Moskwy spraktykowany. Ia odpowiem. Niech że zdrow zadaie a W K. MSC Pan Moy M[i]ł[ości]wy znowu mi to zapłacisz [...]. PasPam 173v
  • - [...] máiąc Oycy trzech rodzonych Bráci, Semá, Chámá, Iáphetá, niech się zdrów bogáci, Niechay się świeci pyszny: co się rodu tycze, Rowne są z Xiążęcymi dzieci zagrodnicze. PotPocz 131
bezbożna zdobycz
patrz: ZDOBYCZ
  • - Bezbożną zdobycz wiozą, prowádzą szárpácze, Wszytek Rod Izráelá ná to pátrząc płácze. DrużZbiór 29
zbytni apetyt (sz. zm.)
patrz: ZBYTNI
  • - Przyczyny zbytniego apetytu. CompMed 180
  • - Gdy kto zbytnim apetytem iedząc, oraz żołądek oblewa piwem [miewa kolki]. CompMed 206
  • - apetyt zbytni, łaknienie zbytnie. unersättlicher Hunger. faim canine; apetit insatiable de manger. T III 9
zbrojna asystencja
patrz: ZBROJNY
  • - Carowicz [...] wybrał się wprzód nawiedzić obraz matki boskiej w Częstochowie, dokąd już zmierzchem [...] przyjechał w kilkaset koni Moskwy. Rozumieli prostacy, że ich wpuszczą do fortecy wszystkich, ale ledwie nazajutrz jego samego w kilkunastu osobach to szczęście spotkało, [...] a zbrojna asystencya musiała za szrankami poczekać. OtwFDziejeCzech 167
w formule powitania
patrz: ZAWITAĆ
  • - Witay [...] zawitay niezwycięzony wodzu [...] zawitay od Boga nąm zesłany obronco. PasPam 100
larmo zatrąbić
patrz: ZATRĄBIĆ
  • - Przededniem [...] niespodziewane i przez ten czas niezwyczajne larmo zatrąbiono za którem zaraz się na zwyczajny plac Szwedzi zjechali [...]. MarkZap 23
zasłużyć na niełaskę (sz. zm.)
patrz: ZASŁUŻYĆ
  • - [Wojsko Zaporoskie] Przyczynia się zá Ciciurę/ Apostołá/ Dworeckiego/ y innych/ ktorzy lubo ná niełáskę I.K.M. zásłużyli/ iednákże obacżywszy Beneficiati Cárscy skutek ták obfity przyrodzoney I.K.M. Clemencyey/ zmiękcżeią/ y serce do Przyrodzonego skłonią Páná/ buntow poniechawszy. MerkPol 76
  • - Jeżelim zasłużył na tę niełaskę i niemiłość, niechaj cierpię; a widzę jeszcze, że się Wć moje serce urażasz, gdy o tym piszę. SobJListy 222
natchnienie boskie
patrz: NATCHNIENIE
zarabiać na niełaskę
patrz: ZARABIAĆ
  • - [...] nie zárabiayże w ten czás ná drugą nie łáskę/ y nie popełniay drugich nowych grzechow siebie sámego wywyższáiąc/ á potępiáiąc drugiego. StarKaz 266
cny bohater
patrz: BOHATYR, BOHATER, BOHATERZ, BOHATYR, BOATER
  • - Jednak, kiedy tak z sobą pospołu jechały, Nawięcej w one czasy o tem rozmawiały, Jako z niej i z Rugiera cni bohaterowie Wyniść mieli, a raczej wielcy półbogowie; Bo Melissa niebieskie wszytkie tajemnice, Których dosiądz nie mogą śmiertelne źrzenice, Tak, jako we źwierciedle, na oko widziała I co miało w późny wiek przyść, przepowiadała. ArKochOrlCz I 287
  • - Do ktorego rzekłtemi Acheloy słowámi: Są ci cny bohátyrze/ których raz ruszona Postáć/ wiecznemi czásy taka zostáwiona: Są ktorym zeydźie się być nie w iedney osobie; Co naypierwey Proteu morski służy tobie. OvŻebrMet 211<201>
  • - Budynki padną i zwycięstwa znaki Cnych bohatyrów i przyjdzie czas taki, Że mniej u ludzi znajdą wiary swojej Niż bajka Trojej. MorszAUtwKuk 141
bojaźń boska
patrz: BOJAŹŃ
bojaźń boża
patrz: BOJAŹŃ
prowincjał dominikański
patrz: DOMINIKAŃSKI
  • - Fundacyą uczyniła [Jadwiga, córka Jasłówny, Krajczanki Koronnej] na Prowincyałow Dominikańskiego, Franciszkańskiego, Bernardyńskiego, Karmelitańskich bossych iako y trzewikowych, żeby [...] Msza bywała za iey duszę. NiesKor II 422
dominikański habit
patrz: DOMINIKAŃSKI
zakon dominikański
patrz: DOMINIKAŃSKI
  • - Pawła z Dominikańskiego Zakonu Długosz pisze iuż bydź wziętym na Biskupstwo 1209. NiesKor II 335
ostatki zapustu
patrz: OSTATKI
  • - W ostatki Zapustu Zeniłęm IoMsci Pana Alexandra Tomickiego. PasPam 257
ostatki zapustne
patrz: OSTATKI
  • - Podczas ostatkow zapustnych wydawał P. Iąn Potrykowski Pasierbicę swoię za Pana Macieia Potrykowskiego. PasPam 220
ostatki dni Bachusowych
patrz: OSTATKI
  • - Dopiro na ostatki dni Bachusowych stanąłęm w Bereniczu [Berezynach]. PasPam 173
bylica żółta abo złota
patrz: BYLICA, BYLICA, BELICA
bylica biała
patrz: BYLICA, BYLICA, BELICA
bylica czerwona
patrz: BYLICA, BYLICA, BELICA
bylica listu drobnego
patrz: BYLICA, BYLICA, BELICA
bylica wodna
patrz: BYLICA, BYLICA, BELICA
wódka bylicowa
patrz: BYLICOWY, BYLICOWY, BELICOWY
pod pachami ,
pod pachą
patrz: PACHA
  • - Gruczoły twárde pod pachą rozpądza nasienie tych kotewek [tribulus terrestris]/ przykłádáiąc. SyrZiel 1275
  • - Mędoweszki w brodzie/ pod páchámi/ w łonie tráci [kolendra]. SyrZiel 455 marg.
  • - Odchodząc potkasię zemnom na podworzu, idącym Szkoły i maiącym Xięgi pod pachom. VorLetSkarb 85
  • - Dyminice názywáią się Bubones, ktore nietylko podczas powietrza lecz y innych czásow, ták ná słábiznach, iáko też pod pachámi [...] wyrzucáią się. VadeMed 208
psia pacha
patrz: PACHA
  • - Psia pacha ziele, la bordane. KulUszDyk 159
Ocean Baltycki
patrz: BALTYCKI
  • - Leży iákoby miedzy Oderą y Mosą rzekámi; miedzy ostátkiem Wisły y rzeczką Aa/ ktora idźie nie dáleko od Gráuelingi/ y miedzy Oceanem Niemieckim y Báltyckim/ y miedzy gorámi Alpes. BotŁęczRel III 71
załogi chłopskie
patrz: ZAŁOGA
  • - Siewy tákże, ieśli według czásu, y zwyczáiu ná vprawney Roli á nie ná skibę zásiewáne y wiele zboża ná Regestrách wyszło vczynić connotácyą, y z kárbámi verifikowáć: osobno ná Dworskie wzory, osobno ná pustych, osobno ná záłogi chłopskie. HaurEk 85
fundować zakonniki
patrz: ZAKONNIK
  • - Funduię zakonniki/ záczynam zakon. Kn 181
bal zagaić
patrz: ZAGAIĆ
  • - Sam krol bal tańcem zagaił [...] anfangen, eröfnen als einen Ball. T III 357
guldynka gwintowana
patrz: GULDYNKA
  • - Guldynka gwintowana. En gezogen Rohr. fusil raïe. T III 435
chodzić biało
patrz: BIAŁO
  • - Kápłáństwo reguły Piotrá S. czárno chodzi, Biskupi fiiáłkowo álbo wiśniowo, Kardynali purpurowo, sam Papież głowá Kościoła biało. MłodzKaz IV, 106
biało nakrapiany
patrz: BIAŁO
  • - Sámcy złączali się z owcámi strokątymi/ ṕstrymi y biało nákrapiánymi. BG Rdz 31, 10
orzeł białopióry
patrz: BIAŁOPIÓRY
  • - Alec mię zniosło Pioro omoczone weŁzie Orła Białopiorego: gdy przeszłe ozdoby Wspominaiąc: otwarte nasię widzi Groby. PotWoj 75
wódka białoróżana
patrz: BIAŁORÓŻANY
  • - Weźmi, Wodki białorozaney. Wody Iaskolczego ziela,, każdey 2. Łoty. BeimJelMed 231
anielska białość
patrz: BIAŁOŚĆ
  • - A ktoż nie dowierza? Ześ Anielskiey białości godna była pierza? Takiem dzisia odziany puchem Polski Orzeł, kiedy piekielny, naprzod, gębę nań otworzeł. PotPocz 8
białość jasna
patrz: BIAŁOŚĆ
  • - Iest drogá ktora záwsze sámá gorą chodzi/ znáczna dobrze kiedy się Niebo wypogodzi/ Mleczną ią dla białości iásney názywáią. OvOtwWPrzem 13
śnieżna białość
patrz: BIAŁOŚĆ
  • - Pátrzy [Narcyz] [...] ná rumiáność z śnieżną zmieszáną biáłością. Sam się prágnie. OvOtwWPrzem 121
białość celu
patrz: BIAŁOŚĆ
  • - Kiedy się stawi punkt w wieńcu K tak wysoko, żeby był na wadze zarówno z zadem L i patrząc z oka M przez wierzch punktu wieńca K, żeby formowało tę liniją punktowaną N, która według naszej myśli z tranzytem idzie parallele, prosto w białość celu. AquaPrax 150
izraelskie pacholę
patrz: PACHOLĘ
  • - Takeś niekiedy wyrwał z ostatniej trudności Izraelskie pacholę z brackiej okrutności, Gdy zazdrością ujęci niechcieli go żywić. GrochWiersze 119
konwent pustelniczy
patrz: KONWENT
  • - W. O. Konstanti od S. Hieronima, przeor protunc konwentu pustelniczego, wezwał B. Modesta s inszego konwentu. SprawyCzerUl 387
starszy konwentu
patrz: KONWENT
  • - rozkazuiemy, aby [...] ten nasz Mandat Starsi Kollegiow y Konwentow na kongressach Zakonnych, Kapitułach aby czytalć, y obserwować starali się. GazPol 1735 41 4 nlb
konwent bernardynów
patrz: KONWENT
  • - [Wisniowiecki] w Konwencie [...] Bernardynow, cały przeswietny Trybunał solennie traktował. GazPol 1736 10 3 nlb
konwent reformatów
patrz: KONWENT
  • - Konwent Sendomirski OO. Reformátow liczy go między swemi Fundátorámi. NiesKor II 24
konwent męski
patrz: KONWENT
  • - W Krolestwie Polskim znayduie się [...] W.O. Bernardynow Prowincyi 4. Mało Polska w ktorey Konwentow męskich 18. Panieńskich 7. [...]. BystrzInfGeogr Ku r-v
konwent panieński
patrz: KONWENT
  • - W Krolestwie Polskim znayduie się [...] W.O. Bernardynow Prowincyi 4. Mało Polska w ktorey Konwentow męskich 18. Panieńskich 7.[...]. BystrzInfGeogr Ku r-v
żywot pustelniczy
patrz: PUSTELNICZY
  • - Powáżnieysi między Bráchmánami zowią się Joghi, którzy prowádzą żywot pustelniczy w iáskiniach ná wielkich utrudzeniach, potym dostępują tytułu Abdutów, á znim licencyi ná wszelką sprosność. ChmielAteny II 596
mieć zadosyć
patrz: ZADOSYĆ
  • - Szwedow wycięto, Miasta y wsi porabowano, Wszyscy tam mieli zadosic, bo się Polacy mscili krwie swego Pułkownika. PasPam 76v
bez konwikty
patrz: KONWIKTA
  • - tákim dekretem uwikłany zostawam/ iákim w pamieci ludzkiey in libera Repub: nie postał/ bez delatorá ná-civilem propositionem, bez konwikty bez inkwizycycy, bo zadnego plenipotentá nie pokażą odemnie. PisMów II 327
  • - bez konwikty, bez dania roku go osądzono T III 606
zadni blach
patrz: ZADNI
  • - Lanckoronski [...] Grzbietem się nie zakłada y nigdy nie nosi Zadniego Blachu. PasPam 270
boleść /komuś/ zadawać (sz. zm.)
patrz: ZADAWAĆ
  • - Przykłáda Bernárd ś. iż wszytkie rány/ ktore zádawáli káci Chrystusowi Pánu/ zádawáły też wielką boleść Pánnie naświętszey [...]. BirkOboz 29
  • - [...] są w druku te iego [Hinczy] pisma [...] Mátká Bolesna Márya, to iest tłumáczenie Męki Páná Chrystusowey, ktora boleść Mátce Boskiey zádawáłá [...]. NiesKor II 362
ból /komuś/ zadawać
patrz: ZADAWAĆ
  • - Jusz barzo blisko Rynald ktorzy okrzyk srogi Czyni na Sakrypanta, y grozi mu hardzie Obaczywszy ze iedzie na iego Boiardzie I ze z niem w towarzystwie Krolewna iechała, Ktora mu taką mękę y bol zadawała. ArKochOrl 11r
żal zadawać
patrz: ZADAWAĆ
  • - [...] pobudzamy się do wspolney kompassyi nad nieszczęściem Rzeczypospolitey, żadney iey ulgi przez to nie przynosząc, y owszem nowy żal zadaiąc, że choć widziemy y znamy co ią dolega, a przecię żadnego z nas nie ma ratunku. LeszczStGłos 67
zaciągnąć na siebie /czyjąś/ niełaskę
patrz: ZACIĄGNĄĆ
  • - DISGRACE [...] Encourir la disgrace de quelqu'un, tomber en sa disgrace. In offensam alicujus incurrere. In offensionem alicujus cadere [...] Záciągnąć ná siebie niełaskę czyią zárobić ná nię, zle się zásłużyć. DanKolaDyk I, 471
niech /kogoś/ Bóg zachowa /czegoś/
patrz: ZACHOWAĆ
  • - Chorowałęm periculosissime [bardzo niebezpiecznie] [...] niech mię Bog miłosierny takiey drugiey zachowa okazyiey. PasPam 257
bodaj /kogoś/ zabito
patrz: ZABIĆ
  • - Kurwy, Precz z domu! [...] Dano wam wszytko, bodaj was zabito, I popłacono aż po wczoraj myto, I na rozprawie przy nocnym bankiecie Położono was. MorszAUtwKuk 335
  • - Ustąp że bodey cię zabito. PasPam 244
  • - Mowi te Słowa [...] godzi się to te z brodnie mowic boday was zabito. PasPam 263
bodaj mię zabito
patrz: ZABIĆ
  • - [...] jeśli jest gładkość w cenie, Grzeczność, mądrość, urodzenie, Kochać muszę i bodaj mię zabito, Jeśli cię nie kocham, Melito. MorszAUtwKuk 298
  • - [...] boday mię zábito utinam occidar; iák się Páná Bogá boię, ut Deum timeo [...] WojnaInst 109-110
to znowu
patrz: ZNOWA, ZNOWU
  • - Wziąwszy chleba y masła ktore zawsze ziaszczem stoi to smaruią iedzą to znowu ustaną y robią. PasPam 55v
  • - Co nas przyniesie wał do Bulwarku to znowu nas impet wody odrzuci na morze. PasPam 67
jak znowu
patrz: ZNOWA, ZNOWU
  • - Ukraina wszystka, iak znowu w rebellią. PasPam 197v
jako znowu
patrz: ZNOWA, ZNOWU
  • - Nam tedy iako znowu potkać się do Stało. PasPam 106v
a znowu
patrz: ZNOWA, ZNOWU
  • - Nastąpiła mowa oprocederze związkowym [...] A znowu przebacz, Przebacz będziemyc to zawsze pamietać. PasPam 150
aż znowu
patrz: ZNOWA, ZNOWU
  • - Stali tedy obadwa szyki godzin zedwie spokoynie [...] az znowu kazali Harcownikowi podpadać y wywabiać ich w pole. PasPam 105
  • - Az znowu idą wczoraisi Porucznicy. PasPam 169
bielić się jako śnieg
patrz: BIELIĆ SIĘ
  • - Tak się bieli [trawa] in profundo iako snieg [na dnie morza]. PasPam 65v
ciasto bielskie
patrz: BIELSKI
  • - Sposob robienia ciástá Bielskiego. Ná ciásto Bielskie ták iáko y ná Puszkowe zárobisz/ ktore obłączkiem nie wielkim iáko vcho v kluczá/ná másło gorące puszczáć będziesz/ żeby okrągłe iáko iábłuszká było Ciásto CzerComp 80
ziemia Bielska (sz. zm.)
patrz: BIELSKI
  • - Gozdzielski zwalsie tosz chlopski syn w Belski ziemi mieszkał. TrepNekLib 109
  • - Niewielkie rzeczy rzekł Pisarz ziemie Bielski[ej] w kole Generalnym [...] to tylko wyrzekł: "Pane starosto, ne zderżysz!". PasPam 243
  • - ImPan Chalecki [...] zostawił Iednak Plenipotencyą ImPanu Szulcowi agentowi Swemu ad tractandum zImPanem Ierassowskim Czesznikiem Ziemi Bielskiey. SapADiar 162
prowincja Bielska
patrz: BIELSKI
  • - RUS ZACHODNIA [...] Prowincye Twerska, Bielska, Xięstwo Pleszkowskie. ChmielAteny II 427
państwo Bielskie
patrz: BIELSKI
  • - Wzięli wielkie Księstwo Siewierskie: tákże Páństwá Smoleńskie/ Bielskie/ Pskowskie/ Nowogrodzkie. BotŁęczRel III 53
bieluchnym być jako śnieg
patrz: BIELUCHNY
  • - Wielce dziwnej maści i różnej,bo sam [koń] z natury bieluchny był jako śnieg najczystszy. DorHipTur 23
wielkim pędem
patrz: PĄD, PĘD
  • - Przyidą tedy wielkięm pędem [...] Aprzyszedszy Ryscią stawaią zaraz przy lewym skrzydle trochę opodal od Woyska Litewskiego. PasPam 106
i tym podobny
patrz: PODOBNY, PODOBIEN
  • - Oto tymi swymi Antidotami/ Elenchami/ Apokkrisisami/ Lamentami/ Antigraphami/Azariaszami y tym podobnymi na krew Bratnio podżogami [straszą mnisi]. SmotEx 4v-5
  • - Tacy odzywali się ad Regnandum konkurrenci Iak Pan kasztellan Woynicki iak Pan kasztellan Gnieznienski y insi tym podobni. A to tez y ia konkurrent. PasPam 188
  • - Często okázya przypada w gospodárstwie wiadomości o wadze intratnych rzeczy, Woskow, Łoiow, Wełny, Cyny, y tym podobnych, ktore máłymi gwichtámi zważyć się nie pozwolą. SolArch 28
  • - Sol to ma iż zbyteczną wilgotnością trawi, y samo mięso ściska. Záczym iż mięso zaięcze y tym podobne, sámo iuż iest suche, gdyby ie násolił nicby nie wáżyło. TylkRoz 235
rzecz podobna (sz. zm.)
patrz: PODOBNY, PODOBIEN
  • - Rzecz mało podobna takiej sumie być w skarbie na jeden raz w nędznem państwie. NiemPam 229
  • - [Herod o Chrystusie] Jesli/ pry/ podobna rzecz: iesli to prawdziwie/ W dzieiách Oycá moiego pomnię nápisáno: Zeby dla tego człeká pomordowáć miano/ Ták wiele niemowlątek v piersi niewinnych! RożAPam 44
  • - Lecz to rzecz podobnieysza/ iż to zacne dzieło [obróbka żelaza]/ Záraz wynálezione po Potopie było. RoźOff D3v
  • - Co strony karety, moja panno, nową cale mi tu zrobiono w Żółkwi; bo gdzież to rzecz podobna była w karetce małej jeździć sukiennej nadstarzałej, a konie do niej jedne, coś Wć kupiła, a drugie tureckie, pewnie stojące się dwa tysiące. SobJListy 263
do wiary podobny (sz. zm.)
patrz: PODOBNY, PODOBIEN
  • - Pomięszał nam fantazyą powieścią swą, mało jednak podobną do wiary. NiemPam 268
  • - [...] Przybywa Młodź kwitnąca/ á wozy/ y konie Po stayniach się ruguią. Gdy w tym z Vkráiny Ledwie prziydą do wiary podobne nowiny. TwarSLeg 27
ku wierze podobny
patrz: PODOBNY, PODOBIEN
  • - Tak wielkiem apparatem i ledwie ku wierze Podobną gorliwością gdy się Osman bierze Poczesny przednim Moffty nad wsze starszy Hodzdzie Stanął pod Srebrnem włosem na głowie y brodzie A ufaiąc powadze swego Pastorału Tak się do Woyny owey przymowi zapału [...]. PotWoj 25
ku wierzeniu podobny (sz. zm.)
patrz: PODOBNY, PODOBIEN
  • - Ten koń przy dziwnych wyćwiczeniach swych te cnoty ku wierzeniu ledwo podobne miał, że sam wolno puszczony, widząc zbrojnego chłopa, ku niemu się miał, kąsając zęboma, zadem i przodem bijąc [...]. DorHipTur 21
  • - Podobny ku wiérzęniu/ ku práwdzié. Probabilis causa, visio, probabile aliquid sit dicendo [...]. Kn 743
do wierzenia podobny
patrz: PODOBNY, PODOBIEN
  • - Iáko Rzymiánie máło podobne do wierzenia bogactwa mieli. WargRzym 24
ku prawdzie podobny
patrz: PODOBNY, PODOBIEN
  • - [...] kto chce drugiego do ludzi zle vdáć, potrzebá áby cos podobnego ku prawdzie nąn powiádał, iesli chce áby iemu wierzono bo inaczey nic nie sprawi. SzemGrat A2v
  • - Podobny ku wiérzęniu/ ku práwdzié. [...] Verisimilis aut veri similis narratio. Simile vero videbatur. Verisimillimum mihi videtur [...]. Kn 743
  • - Podobny [...] 3) rzecz podobna do wiary, (ku wierze) ku prawdzie. T III 1451
do prawdy podobny (sz. zm.)
patrz: PODOBNY, PODOBIEN
  • - Tym árgumentem/ Dyabeł wiełą bárdzo dobrych rzeczy/ ktore zá vnią PP. Akádemikow z Jezuitámi bydź mogą/ przeszkádza/ bo się zda tá rzecz do prawdy bárzo podobna. SzemGrat 345
  • - Podobny do prawdy, wahrscheinlich. BierSłowa 144
boleści ponieść
patrz: PONIEŚĆ
  • - To ciało [...] ktore ták wiele mąk i boleści poniosło/ wszelkich bolow/ wszelkiego utrápieniá ná wieki pozbyło. BujnDroga 403
boleści ponosić
patrz: PONOSIĆ
  • - [Zmarły syn] Vkazał się Oycu/ y rzecze/ iuż się oycze nie modł zá mię/ bom iest potępiony ná wieki; y tákie męki cierpię/ iż/ bym miał ták wiele ięzykow iáko iest gwiazd ná niebie/ tedybym tych boleści/ ktore ponoszę nie wypowiedział dostátecznie. StarKaz 543
żal ponosić
patrz: PONOSIĆ
  • - Czy nie wiesz ze Bog tego rád frasuie Komu w Swey Chwale Korone gotuie: A ze twoy Ludgierd iuz za swoie cnoty W niebie otrzymał wieczny Więniec złoty Tedy zatęn zal co z iego zginięnia Ponosisz, y ty bądz pewna zbawięnia. OblJasGór 140v
  • - Iák cięszkie są żale/ ktore Wm. M. M. Pan ponosisz/ ják gorzkie łzy/ ktore przez zeście z tego Pádołu w niedoszlym wieku Iey Mości swojey wylewasz/ snádnie się dorozumieć mogę. DobrPol II, 221
pora wojenna (sz. zm.)
patrz: PORA
  • - Jeśli zaś o to, że czas i pora wojenna ustawa, mrozy, śniegi i słoty ustawicznie, tedy cośmy się gdzie indziej mieli dzielić kwaterami zimowymi, dzielmy się tu na tym miejscu w granicy nieprzyjacielskiej, ponieważ sian i innego pożywienia będziemy tu mieli z potrzebę. SobJListy 583-584
  • - [...] w Zimie Woysko sposobić trzeba, azeby zaraz iak nastąpi woienna pora, do zazycia gotowego było [...]. CzartListy 109
dojść swojej pory (sz. zm.)
patrz: PORA
  • - Gdy zaś Pan pracy owo doda łaski z góry, W ten czas narychlej dojdzie winnica swej pory [...]. ZimBSiel 144
  • - Gdzie się z dziecinnem Młodzienski wiek ztyka, Wpadł, ach wpadł Smierci, niespodzianey wŁyka. Wpadł wŁyka Smierci, nie ruszoney Płaczem, Przebog, wroc mi go, ach wroc mi go zaczem Swey doydzie pory [...]. PotPer 20
przyjść do swojej pory (sz. zm.)
patrz: PORA
  • - Ten folwark, jako jeszcze do swojej nie przyszedł pory, tak cokolwiek się w nim znajduje, na wikty się zamkowi i z czeladzią folwarkową obraca. OpisKról 317
  • - Ná ten czas iednak osobliwszym Wszechmocności Boskiey konkursem stáło się, że w iednym dniu do swoiey doskonałey pory rozliczne drzewa, ziołá, y kwiecia przyszły. BystrzInfCosm C1
być w swojej porze
patrz: PORA
  • - [...] potrzeba też vważyć/ iż Pan/ Xiądz/ y chłop/ muszą bydź pospołu/ á nie w kilká set mil od siebie: aby y Pan miał komu Pánować/ y Xiądz kogo Zakonu Bożego vczyć/ y chłop komu robić: bo ináczey żaden z tych stanow nie mogłbyby bydź w swey porze. DembWyw 68-69
  • - [...] znac ze Miłosc w swoiey iescze nie była porze, wiemy bowiem dobrze, ze tempore crescit amor. WilczPam 19
trwać w jednej porze
patrz: PORA
  • - Kto chce być, nie odmieniáć z Miesiącem się na ni, Stać y trwáć w iedney porze, w iedney trzebá gráni. PotPocz 71
  • - [...] wielu poważnych Swiętych Oycow domniemywa się, iż ten świat od stworzenia świata do skończenia swego, w iedneyże porze trwáć bedzie tylko sześć tysięcy lat. BystrzInfCosm G4
nie w porę /coś zrobić/
patrz: PORA
  • - Tegoż doszedł List od ImPana Szela, ktory donosi Iz Przybył do Grodna do ImPana Stanouniczego ratione Stancyi, w Czym się Exkuzował pierwiey że nie w porę ImPan Szel przyiechał [...]. SapADiar 116
młyn koński
patrz: KOŃSKI
  • - Ten za się zawiodszy go ná targ do kozłowa/ Zá pieniądze gorowe do pierwszego słowá Przedał Arabinowi do Konskiego młyna/ Tám był przez dwá mieśiącá. PaszkMrDzieje 23
  • - Przydáwszy skrzynię z pytlem/ i mąkę mieć możesz. Iest [młynek] mieyscámi w częstym używániu/ miásto owych máchin końskich młynow/ w kąćiku browáru/ ledwo nátrzy łokćie mieyscá zástąpi. SekrWyj 235
  • - Młyn pod górą koński, w wiązanie, lepionkę, dach tarcicami pobity, który już zgnioł, wszędzie zacieka, reparacji dobrej potrzebuje. InwChełm 14
  • - D. Wiatrak za kontraktem die 15 octobris 1736 przez JMP Śmigielskiego burgrabiego starogrodzkiego danym, do dalszej dyspozycji trzyma oraz z młynem końskim Marcin Konrad, powinien te oba młyny w porządku trzymać. InwChełm 32
  • - Młyn [...] młyn koński; młyn konny; młyn ośli. Roß-Mühle, Esels-Mühle. moulin aux chevaux; moulin aux ânes. § młyny końskie są trybowe o dwuch kołach i dwoygu cewach, proste o iednym kole i iednych cewach. T III 848
według potrzeby
patrz: POTRZEBA, POTRZEB
  • - Owo zgołá, miawszy tey wypráwy praeparament, y przywykłość, cokolwiek okázya każe, łátwo będzie záżyć według potrzeby y upodobánia. FredKon 51
  • - Weźmiy Szczupaká pułmistowego/ y Liná/ ochędoż pięknie/ wymocz/ wstaw w gárncu pięknym/ w wodzie/ warz dobrze nakrywszy/ [...] gdy vwre/ odley polewkę osobno w piękne naczynie/ [...] przyley Winá/ Cytryn wycisniy według smaku/ Cukru według potrzeby/ Cynámonu całkiem/ Gozdzikow/ Pizmá [...]. CzerComp 89
bez potrzeby
patrz: POTRZEBA, POTRZEB
  • - Pisma jakieś niechętliwe, A przytem i uszczypliwe, Bez potrzeby tak snać prawie, Ujmę czynią mojej sławie [...]. GrochWiersze 65
  • - Trzęci árgument Plebáński ná przeciw szkołom Iezuickim w Krákowie iest/ że się mu sposob náuczánia ludzi młodych/ ktory Iezuici we swych szkołách záchowywáią/ niepodoba/ bo Grámatykę porozdzieláli/ reguł trudnych bez potrzeby w niey náczynili; długo onąż młodź zábawiaią. SzemGrat 24-25
  • - Bog cudow bez potrzeby nie zwykł czynić. WisCzar 112
z potrzeby
patrz: POTRZEBA, POTRZEB
  • - Munsztuk zupełny hiszpański nakształt adziamskiego, [...] tego munsztuka dla kształtu, do stroju adziamskiego używają, względem krotochwil raczej, aniżeli z potrzeby. DorHipTur 158
  • - [...] wołáć piwá kiedy się pić nie chce, nie z potrzeby, ále z głupiego obyczáiu to czyniąc, iest rzecz głupia [...]. StarPopr 65
potrzeba wojenna
patrz: POTRZEBA, POTRZEB
  • - Wpotrzebie woienney rowny wSliachectwie Sliachcicowi tilko obok stanąc ma a plebeusowi zadnemu miedzi sliachtą Stawacsie obog niegodzi tylko miedzy Czeliadzią Sliachecką [...]. TrepNekLib 11v
  • - Mogłbym tákie plagi przytoczyć/ ktore potykáły tych/ ktorzy kościoły Kátholickie łupili. Miánowicie Hálberstádá Xiążę Brunświckie/ ktory ściągnął rękę świętokradzką do Zákrystyey iedney bogátey w Niemczech/ y statuę złotą z niey porwał Swiętego iednego/ żártuiąc z Swiętych/ á potrzebą woienną się wymawiáiąc. Czy to nie skarał Bog tego łotrzyká prędko? BirkNagr 46-47
gwałtowna potrzeba (sz. zm.)
patrz: POTRZEBA, POTRZEB
  • - Drudzy zaś deski sobie najdowali, A do onych się mocno przypasali Mając nadzieję - (ubroń Boże! żeby Okręt się rozbił) z gwałtownej potrzeby Przy owych deskach chcieli się ratować I jakokolwiek swe zdrowie zachować. BorzNaw 104
  • - I w tychze dołach; co ie na wał skopią Grob będą mieli; iezeli się prędzy Rozstasowaney nie odeymą nędzy. Więc zabiegaiąc potrzebie gwałtowney, W Achaią się ieden pułk wyprawi; I co wynaydzie w krainie obłowney, Ztym nieodwłocznie do Woyska się stawi [...]. ChrośKon 279
chodzić na potrzebę (sz. zm.)
patrz: POTRZEBA, POTRZEB
  • - COMMODITÉ [...] WYGODA się też mowi w domu komorka sposobna gdzie ná potrzebę chodzą. DanKolaDyk I, 327
  • - LIEU COMMUN, (Retrait ou' l'on va aux grands besoins.) [...] MIEYSCE pospolite osobna komorka gdzie wszyscy chodzą na wielką potrzebę. DanKolaDyk I, 328
iść na potrzebę wielką
patrz: POTRZEBA, POTRZEB
  • - Iść ná potrzebę wielką [...] na wielki [...] stolec [...]. DanKolaDyk II, 294
iść na potrzebę mniejszą
patrz: POTRZEBA, POTRZEB
  • - Iść [...] ná potrzebę mnieyszą [...] ná mały stolec [...]. DanKolaDyk II, 294
opatrzyć potrzebę (sz. zm.)
patrz: POTRZEBA, POTRZEB
  • - [...] przez pieniądze rozumiey wszytko/ co się może na pieniądze obrocić/ aby z nich sobie y czeladzi żywność/ y insze potrzeby opátrzyli. PetrSEk 13
  • - Dusze grzeszney vbostwá kto porátuie? [...] potrzeby iey nie opátrzy żadna ina rzecz/ oprocz dobr nádprzyrodzonych/ á te grzech odiął. BirkNiedz 53
  • - I znowu toż gdzie indziej powtarza nam, żeby Przedać wieś, a ubogich opatrzyć potrzeby [...]. PotFrasz3Kuk II 621
domowa potrzeba (sz. zm.)
patrz: POTRZEBA, POTRZEB
  • - [...] ięłá się szláchtá kupczyć [...] ták iż się ubogi człowiek w mieściech y po wsiách nie może przed nimi pożywić. Co rozumiey nie o tych/ ktorzy ná swoią potrzebę domową kupuią [...]. StarPopr 135-136
  • - [...] ná targ kmiotek idzie żeby Kupił lub wituch pszenny Alboli pás rzemienny Lub dla domowey naczynie potrzeby [...]. KochProżnLir 30
staczać potrzebę
patrz: POTRZEBA, POTRZEB
  • - To Xiążę że było bárzo silne, gdy stáczał potrzebę z Genueńczykámi nád morzem, Hetmáná ich [...] porwawszy, przyniosł żywego do obozu swe[go]. KalCuda 62
nagła potrzeba
patrz: POTRZEBA, POTRZEB
  • - Drugi Sposob na zasięgnienie piniędzy na tak nagłą Rzpty potrzebę proponent Panowie Posłowie. PasPam 216v
  • - Wnagłey potrzebie roznych szukac nalezy sposobow. PasPam 217v
  • - Przydaię y tę prawdę nie omylną, że im się bardziey stan duchowny Bogaci, tym bardziey swiecki ubożeie, z kądże succurrere Oyczyźnie w nagłych potrzebach, żeby y z wiarą nie upadła, kiedy to, co się raz odda kościołowi, nie powraca nigdy in publicum usum. LeszczStGłos 25
dać (/komuś/) potrzebę
patrz: POTRZEBA, POTRZEB
  • - Die 12 Septembris zjachały się nasze wojska pod Wiedeń, gdzie dali potrzebę i szczęśliwie otrzymali zwycięztwo z Turków. WierzbKon 195
  • - Spodziewaliśmy się co godzina, że nam miał [Lubomirski] dać potrzebę, bo tak wspominał, i już kilka razy był uszykował wojsko, kopie porozdawał, nawet i kozackim chorągwiom, których ma siedemset i z których wszystek chce uczynić front. SobJListy 56
ostatnia potrzeba
patrz: POTRZEBA, POTRZEB
  • - Byłaby to pessime constituta Respublica, gdyby w ostatnich potrzebach in malis irremediabilibus, Seymu doczekać się nie mogąc, nie miała żadnego sposobu wybrnienia. KonSRoz 41
  • - Roskazuiemy y to, áżeby Plebáni osobliwe mieli stáranie około porátowánia ubogich w ostatniey zostaiących potrzebie [...]. DanOstSwada V, 11
do potrzeby stawać ,
w potrzebie stawać (sz. zm.)
patrz: POTRZEBA, POTRZEB
  • - A szykowana Piechota w Swe rothy Zwykłey Nabrawszy cery y ochoty Oycom na radosc y na imię cnęmu Stephanowego Swięta Zamoyskięmu Tak Sprawnie ognia y gęsto dawała Iakoby Kędy w potrzebie Stawała. OblJasGór 169v
  • - [...] krol Szwedzki takowe podał [Brandenburczykowi] kondycye [...] 4to Żeby stawał z Woyskiem swoim krolowi Szwedzkimu na pomoc w kazdey potrzebie przeciw nieprzyiacielowi Iego [...]. HistBun 36v
  • - Z ktorego pozostałego skarbu, zadney monety, oprocz samey szabli Camillowey z ktorą Walnym Wodzem Rzymskim będąc do potrzeby stawał [...] niewziowszy: wszytek skarb pozostały, na mieyscu swoim złozył [...]. SzołHist 17
  • - Ale y w narodzie Naszym Herbowni kiedyś pod iedną Chorągwią do potrzeby stawali [...]. DanOstSwada II, 61
do potrzeby własnej ,
na własną potrzebę
patrz: POTRZEBA, POTRZEB
  • - Snadź chce Krol ludzie obrocić gdzie indziey/ ná własną potrzebę [...]. MerkPol 248
  • - Ma ta wieś chrosty do potrzeby własnej na swoich rolach. OpisKról 371
  • - Budynkowego nie rąbác drzewá, chybá ná własną potrzebę, y to zá wiádomością Páńską, álbo stárszego Vrzędniká, ludziom rozdawác, przedawác nie godzi się. HaurEk 59
wedle potrzeby
patrz: POTRZEBA, POTRZEB
  • - [...] zaś robotnicy iż ciężko pracuią więcey dbaią o chleb niżli o pańskie łagodne przywitanie, abo o poszanowanie od pana aby naiadszy się wedle potrzeby mogli być duższy y świeższy do prace dalszey odprawowania. PetrSEk 10
  • - wedle potrzeby długi. lang genung. assez long. T III 1571
dogadzać potrzebie (sz. zm.)
patrz: POTRZEBA, POTRZEB
  • - Wolę swey potrzébié niż cudzem oczom dogadzáć. KnAd 1253
  • - [...] dogadzać potrzebie ubogich ludzi. T III 1570
dogodzić potrzebie (sz. zm.)
patrz: POTRZEBA, POTRZEB
  • - Orzeł i sowa, mając ku sobie przychylne Serca, zawzięły z sobą przyjaźni nie mylne, Stanowiąc, żeby jeden drugiemu nie szkodził, Owszem więc zobopólnej potrzebie dogodził. VerdBłażSet 8-9
  • - Iesli serce tak piękne iako twarz u ciebie Nie porz dobrych zamysłow dogodz mey potrzebie. ArKochOrl 35v
  • - [...] potrzebie łacno dogodzić, zbytkowi trudna. T III 1570
stoczyć potrzebę
patrz: POTRZEBA, POTRZEB
  • - Stoczono potrzebę za Wisłą - na Pradze. WierzbKon 102
do potrzeby swojej ,
na swoją potrzebę (sz. zm.)
patrz: POTRZEBA, POTRZEB
  • - Nadto z lądu za tamą nad Tygą leżącego, gdzie pastwisko mają i trzcinę do potrzeby swojej zbierają, płacą marcas Pruthen. 100. OpisKról 405
  • - O. Przeor teraznieyszy bacznosc maiąc na Kazimierza Slagę [...] przysądza iemu, azeby trzymał pastewnik oprocz tamtych zagonow od Błazeia na potrzebę swoię [...]. KsKasUl 380
  • - [...] wszyscy sie bespiecznie do gaiu onego swiętego przyieli, y większą go połowe na swoią potrzebe wycieli [...]. SzołHist 19v
potrzeba przymusza
patrz: POTRZEBA, POTRZEB
  • - Macherzyná [...] bierze urynę od nerek [...] przez meáty urynowe [...] y wypędzá przez korzeń [...] kiedy potrzeba przymuszá. KirchFac 60
potrzeba ukaże (sz. zm.)
patrz: POTRZEBA, POTRZEB
  • - Przeto niektore [osoby] tylko vkazac mi trzeba Iako czas zniesie iako vkaze potrzeba. ArKochOrl 24v
  • - W obławę, ile potrzeba ukaże, z drugimi chodzić powinni. PiotBrań 431
potrzeba napadnie (sz. zm.)
patrz: POTRZEBA, POTRZEB
  • - Insze powinności, to jest, gdy około młyna albo wożenia drzewa potrzeba napadnie, to się z Fedrauem, ktory dwie włoce szołtyskie drugie trzyma, sprzęga i obadwaj za jednego szołtysa powinnoć odprawują. OpisKról 427
  • - Klisterámi według wzwysz pomięnionych ingredientiey, zgotowánemi pilnie ná tęn czás rátowác gdy nápádnie potrzebá. HaurEk 53
od potrzeby
patrz: POTRZEBA, POTRZEB
  • - Thorza dostawszy uwarzyc [...] iadac w rossołku, by y wendzone chowac od potrzeby. GrodzMisc 82b
  • - Konia u kołu trzymam od wielkiey potrzeby. PasPam 90v
  • - Poganie dla powagi, Polacy ją [brodę] noszą Dla statku, od potrzeby Węgrowie z Wołoszą [...]. PotFrasz2Kuk II 393
pilna potrzeba
patrz: POTRZEBA, POTRZEB
  • - Posłannikowie Carscy [...] iadąwyprawieni do Io KMSCi w pilnych potrzebach y Sprawach [...] przydałęm konfoy [konwój] y Przystawa [...]. PasPam 161v
  • - [...] przyznay się kogo tu szlákuiesz? On ná to. W pilney Krolowey potrzebie Mátki mey szukam. ClaudUstHist 67
mieć do /kogoś/ potrzebę
patrz: POTRZEBA, POTRZEB
  • - Waszec do kąd Spytasz go mąm wielką odpowie Potrzebę do naszego Pana PodSkarbiego [...]. OpalKSat 34v
  • - Jechałem do Usnarza, ztamtąd 25go na Wilno jechałem do Mińska, bo w Wilnie do jp. hetmana miałem potrzebę, którego końmi biegłem na sejmik przedsejmowy [...]. ZawiszaPam 39
podług potrzeby
patrz: POTRZEBA, POTRZEB
  • - Pan Prouisor za gospodarza zostawił na Mincy Wilhelma Witte Sliosarza Maistra teize Mincy; a w młynie pod Zamkiem, gdzie ciągnom zgrubego Cany, Jakuba Hild Ciwerkmaistrza opatrziwszy obadwuch podług potrzeby strawnemi pieniędzmi. VorLetSkarb 237
  • - Tegoz Uzioł 4 Blankieta Listowne ImX Theolog do zapisania czasem listow podług potrzeby. SapADiar 106
potrzeba niesie (sz. zm.)
patrz: POTRZEBA, POTRZEB
  • - Chábriá do stá dwudziestu okrętow zebrawszy ludzi/ wiele niosłá potrzebá [...] roskazał/ áby tym ktorzy na sześćdziesiat okrętách byli inszy zá dwá miesiącá zápłácili żołd żołnierzom [...]. PetrSEk 41
  • - [...] zgoła gdzie potrzeba Niosła tam obracano subiecta wygodne [...]. OpalKSat 56v
potrzeba przynosi
patrz: POTRZEBA, POTRZEB
  • - Strzemiona na dużych sowitych puśliskach u siodeł, abo mają być równe obie, abo prawe na palec dobry krótsze nad lewe, dla raźniejszego siedzenia i władania kopiją i bronią, gdy tego potrzeba przynosi. DorHipTur 92
potrzeba przyciśnie
patrz: POTRZEBA, POTRZEB
  • - Dobrá Kościelne máią bydź iáko święte kotwice/ ná ktore tárgáć się wam nie godzi/ bez dozwolenia Oycá ś. y tylo ná ten czás/ gdy ostátnia potrzebá Rzeczypospolitey przyciśnie. BirkEgz 31
  • - [...] lepiey y bespieczniey będzie by trochę opodal początek ich [aproszów] załozyc, zeby gdy potrzeba przycisnie z obozu obrona y posiłek wczesnie mogł bydx dodany [...]. NarArch 123
potrzeba przyciska
patrz: POTRZEBA, POTRZEB
  • - Czemu frasuiący się wzdychá? Duszá cale wlepi się y utopi w myslách y zapomina przez odetchnienie sercá chłodzić, áż gdy potrzebá przyciská, chce oráz nagrodzić co omięszkáłá, tedy mocno ciągnie oráz powietrze y ták wzdychá. TylkRoz 283
potrzeba natury
patrz: POTRZEBA, POTRZEB
  • - Iuz nade dniem iakis człowiek [z] Swieczką dla potrzeby natury wszedł między owe obaliny y usłyszawszy konaiących ludzi ięczenia zląkszy się uciekł y innych ludzi zawołał [...]. HistŚwież 81
  • - [...] książęta małe, synowie jej [księżnej krajczyny], zamknięte były w wielkiej niewygodzie i smrodzie, gdyż w tej jednej izbie spać, jeść i inne potrzeby natury czynić musieli. MatDiar I, 285
potrzebie wygodzić
patrz: POTRZEBA, POTRZEB
  • - Moskwa niestrzymała razu ięli zaraz vciekac nasigonic Wtym tez one Falkoneciki stą trochą piechoty przysli y barzo potrzebie wygodzili [..]. ŻółkPocz 26
  • - Przetoż áby Towárzyskim potrzebom wygodzono było [...] żadnemu nie będzie się godziło nád dwadzieścia y dwá dni [...] od Chorągwie oddaláć. FredKon 1
potrzebę ratować
patrz: POTRZEBA, POTRZEB
  • - Znáć było ná tym weselu wolą Páńską ná pożytek ludzki obroconą: bo co pożyteczniey iáko vbogiego potrzebę rátowáć/ dáć mu winá ták dobrego/ ták wiele? BirkNiedz 89
  • - [Faraon] iák wielkie zgromádził Prowiánty, iákie pozákładał Mágázeny, iákich szukał sposobow, áżeby poddánych swoich potrzeby rátowáć mogł. DanOstSwada V, 17
potrzeba każe
patrz: POTRZEBA, POTRZEB
  • - [...] te Panstwo podległe záwsze bywało przypádkom Interregni, miánowicie ná ten czas gdy schodziło ná krwi y Potomkách Krolewskich á szukáć po obcych Kráiách Pánow tym Narodom potrzebá kázałá [...]. MerkPol 167
  • - [...] ieżeliby od Pułnocy Międzywschodnie Kráie Pokoy sobie obmierziwszy/ chciały Woynę przeciw Rzeczypospolitey podnieść/ álbo iesliby przeciwko támtymże Kráiom potrzebá Woynę obrocić kazáłá [...] tą drogą [wodną] wszytkie te potrzeby Woienne [...] wygodnie wystáwione być mogą. FredKon 111
potrzeba ukazuje
patrz: POTRZEBA, POTRZEB
  • - [...] zdaiemy stolice JP. Hetmanowi, aby nas już wyzwolił zniey prosiemy, obiecując mu i żywności dodawać i odsiedcz prętko gdzieby tego potrzeba ukazowała. MasDiar 104v-105
  • - Chorągwie nowo záciągnione prędzeyby do Obozu stáwáły/ kiedyby noclegi rospisane mieli/ bo niemieliby się kędy zábáwiáć/ y Hetman wiedząc Trácty ktoremi idą/ mogłby ich Vniuersałámi przygrzać/ ieśliby potrzebá Rzeczyposp: vkázowałá. FredKon 92-93
w potrzebie /komuś/ dogodzić
patrz: POTRZEBA, POTRZEB
  • - [Lubomirski] W zywnosc się sobi, radby załozeł Spizarnie Zeby y Sam miał dosyc y za czasem komu W Potrzebie mogł dogodzic [...]. PotWoj 46
  • - [...] gdzie nie mász białogłowy tám wzdycha potrzebny abo chory; bo ona dzielnością swoią w każdy kąt domowy weirzy, káżdemu domownikowi ábo potrzebnemu w iego potrzebie dogodzi. WisCzar 44-45
potrzeba marsowa
patrz: POTRZEBA, POTRZEB
  • - A stąd ludzie rycerscy dla ták wielkiey cnoty Iego [żelaza]: nad wszytkie skárby y drogie kleynoty: Więcey ie sobie ważą w więtszey cenie máią/ Zwłasczá co go w potrzebách marsowych doznáią. RoźOff 164
  • - Myśleć o kilkunastu milionach dla zapłaty wojska dawnych zasług i samej braci stawać w potrzebie marsowej, jeżeli to wystarczą województwa i czy podobna subsit indicio majestatis [...]. DiarSejm 347
potrzebę odprawić
patrz: POTRZEBA, POTRZEB
  • - [Szwedzi do zakonników:] Onegdyście nam iednego [charakternika] zábili Ktoremu czarci na roskas słuzyli, Siedm zawsze przy nim było duchow smiałych Trzydzieści potrzeb odpráwił nie máłych A tu od niego uciekli przeklęci Ani go wspárły pisma ni pieczęci. OblJasGór 93v
publiczna potrzeba
patrz: POTRZEBA, POTRZEB
  • - [...] nie słuszna się zda wygádzáiąc nieumieiętnym Domowym/ wypędzić cudzych dobrych z Korony/ z ktorych większą lud pospolity y Krol sam ma wygodę; ktorzy też więcey zárabiáiąc/ więcey ná publiczne potrzeby contribuere mogą. MerkPol 26
  • - A co tego się plugastwa szelągów i tymfów rozlazło, niepodobna i porachować; bo żaden we wszystkich publicznych potrzebach nie idzie do podskarbiego, tylko do mnie. SobJListy 226
według abecadła
patrz: WEDŁUG
  • - W reiestrzach tych podłuk abecadła wpisana szlachta była, zaczym mnie skoro wedłuk abecadła prziwołano dobrze iescze zadnia [...]. VorLetSkarb 288
  • - EUropá, trzecia niegdy część okrągu Ziemskiego, od Europy Corki Agenora Krolá Feniceńskiego ták názwána, naywybornieysza, y cáła práwie Chrześciáństwem nápełniona záczyna się od rzeki Tánáis, ábo od Hellespontu, á kończy się przy Atlántyckim morzu, Krolestw iey y osobliwych Prowincyi: według obiecádłá krotko dotykam DrewsWybór D2v
według porządku abecadła
patrz: WEDŁUG
  • - Rozłożenie słow według porządku obiecádłá, w Arythmetyce Polskiey przytrudnieyszych. SolGeom III 77
  • - ALPHABE'TIQUE, adiect. m. & f (Disposé selon l'ordre des lettres de l'alphabet.) Secundûm litterarum seriem dispositus, ou ordinatus, a, um. ABECADLNY ułożony według porządku ábecadła. DanKolaDyk I, 86
poważny znak
patrz: POWAŻNY
to prawda, że (sz. zm.)
patrz: PRAWDA
  • - Odpowieda mi tedy tak Moy MSCi Panie Prawdac to ze tu u nas w tym kraiu Sług od God tylko przyimuią [...] Ale to ma się rozumieć opodleyszych tylko sługach. PasPam 223
  • - Poszedłęm do Regimentarza a opowiedziawszy za iego pytaniem wczoraiszą biedę y dwa Strachy to iest od Szwedow y od wody. Rzecze Woiewoda. iuz to prawda że to terminy były niedobre ale tez Panie Bracie masz Waszec nad Całe Woysko bo W. Woiuiesz po Morzu, a Woysko na lądzie. PasPam 67
  • - Prawdá to wszytko zęm się ia modliła, Zem dyscypliny y Krzyze czyniła, Ale w prostocie, a nie z zadney złości Oddawałąm swe Bogu doległości [...]. OblJasGór 105
  • - Jako to Wć moja dobrodziejko pomnisz, że mi moja zawsze ginie czapka? To prawda, że wszystek czas bez niej sypiam, bo mi zawsze ginie. SobJListy 211
prawda jest, że
patrz: PRAWDA
  • - Te wioski co to trzyma prawda iest że to iest Aręnda ale ona ma Piniądze. PasPam 222
prawda jest, iż
patrz: PRAWDA
  • - Wielcy Kniáziowie Moskiewscy/ práwdá iest/ iż rozszerzyli swe gránice/ ále nie przyczynili sobie sił. BotŁęczRel III 55
grono kalinowe
patrz: KALINOWY
  • - Grono winne/ kálinowe/ bzowe. Botryon, Botrus [...]. Racemus [...]. Kn 210
  • - grono kalinowe, bzowe. T III 422
duszyczkę polewać
patrz: DUSZYCZKA
  • - duszyczkę polewać vulg. die Seele mit einem Druncke laben. arroser la gorge; se rafraichir d'une boisson. T III 290
po prusku budowany
patrz: PRUSKI
  • - Druga [izba] w sieni pobielana, w glinę po prusku budowana, niedobra. InwPuck 74
przedtym póko [...] nie
patrz: PRZEDTYM
  • - Był od Chowanskiego poimany przed tym puko my z Czarnieckiem do Litwy nieprzyszli. PasPam 179v
wynajdywać przyczynę
patrz: PRZYCZYNA
  • - Usłyszawszy to senatorowie królewscy, posłali do rokoszu, mówiąc: »My żadnej nie wynajdujemy w tym królu przyczyny, dla którejby abo na śmierć skazan, abo królestwa pozbawion być miał«. KrysPasCz II 53
  • - Ale y tá sentencia ieszcże nie wynáyduie prawdźiwey przycżyny oneg[o] ćiepłá. SykstCiepl 86
  • - Słyszałem ci ia do wielkich Statystow, że czasem Monarchowie, gdy przez długi czas trwa pokoy w ich narodzie, y namnoży się bardzo wiele ludzi, między ktoremi iest wiele prożniakow, hołyszow, dowcipnych łotrow y oszustow, albo umyślnie im dozwalaią wynosić się z swego kraiu do cudzych, albo żeby się umnieyszyło złoczyńcow, wynayduią przyczynę woyny, [...]. JaroszBł 41
czart przeklęty (sz. zm.)
patrz: PRZEKLĘTY
przenajświętsza Trójca
patrz: PRZENAJŚWIĘTSZY
  • - Iest Legatum [...], na Msze święte do Ołtarza PrzeNaswietszey Troyce ktory iego Krewny X. Iendrzey Kozatius Fundował Złotych Nro 10 [...] Ostatek Złotych 6 na Anniwersał ząn Pro die Octave Commemorationis Fidelium Defunctorum. KomonDziej 180v
w przodku chodzić
patrz: PRZODEK
  • - Pospolicie w kupie gońcy w przodku chodzą, wyprawcy pozad. OstrorMyślTur 33
cny przodek
patrz: PRZODEK
  • - Napominaliśmy braterskie te to ichm. pany bracią naszę i żeby za takową powolnością J. K. M. z nami spólnie dostojeństwa J. K. M. (przykładem cnych przodków swych) ochraniając, na niebezpieczeństwa ojczyzny baczenie mając, tego rokoszowania zaniechali [...]. AktaPozn I/1 371
  • - Wiele masz po cnych przodkach przyiaćioł Iároszu/ Ale boday nie więcey po kopie y Groszu. JagGrosz Cv
boleści /komuś/ przydać
patrz: PRZYDAĆ
  • - Násypiesz soli w oko, to oko płácze, násypiesz ná ięzyk, ięzyk zpluwa, násypiesz ná ránę, boleści się przyda [...]. MłodzKaz IV, 508
przydać /komuś/ boleści
patrz: PRZYDAĆ
  • - Z tákowey powieści [że nie ma w państwie człowieka, który mógłby mu opowiedzieć o wierze chrześcijańskiej] Więcey przydał Krolewic do smutku boleści sobie. DamKuligKról 32
przymioty aniele
patrz: PRZYMIOT
  • - Nie mogłaś się, Anielo, swym imieniem złożyć Srogiej śmierci, nie dałać twego kresu dożyć, Chociaż przy tym imieniu, na duszy, na ciele, Miałaś wszytkie, o pani, przymioty aniele. PotFrasz4Kuk I 256
  • - Ktoż widział przy tak wdzięcznym i wspaniałym ciele Glancowniejsze od słońca przymioty aniele. PotZabKuk I 549
bydło podolskie
patrz: PODOLSKI
  • - Byłem w menażerii w przeszłym roku wystawionej, w której niedźwiedzie, potykając się raz z sobą, drugi raz z bykiem bydła podolskiego, wielką nam na to patrzącym sprawili uciechę. RadziwHDiar 28
chart podolski
patrz: PODOLSKI
  • - Szubę przytym Sobolą/ y w iásnym Zegárek Krysztale Parę długich Bołduckich Iánczarek/ Imbraim pośle Bászy/ w hebanowych łożach: Y smycz chártow Podolskich w złoconych obrożách. TwarSLeg 70
denna bedłka
patrz: DENNY
  • - Item weźmi dennych bedłek ktore Crepitus lupi zowią, rozetrzyi y przyłoż. PromMed 84
  • - Maść Denna. Weś Dennych bedłek co chcesz, wysmaż ie w oliwie. CompMed 656
budynek pański
patrz: BUDYNEK, BUDYNEK, BUDUNK, BUDUNEK, BUDENK
  • - Dwa Chory z sobą w dzięcznie naprzemiany Spiewały [...] Y dali tęn Hymn wdzięcznęmi słodzili Głosy, tak długo az go do konczyli: A mąz Sędziwy [Bóg] acz Vszy nie głodne Ma takich dzwiękow, przęcie na Łagodne, Te piesni idzie,w wnet oney dobie Koscioł wspaniały da widziec Liobie. [marg.] Ozdobę budynkow Panskich, Kto poymie? OblJasGór 141v-141v marg
budynek polski (sz. zm.)
patrz: BUDYNEK, BUDYNEK, BUDUNK, BUDUNEK, BUDENK
  • - Y sien, y stołowa izbá, záwsze w budynku Polskim być musi. NaukaBud 13
  • - DZIEWIĄTY Punct álbo Regułá compartitionis. Niech będzie o stołowey izbie. ktora Polskiego budynku iest część przednieysza. NaukaBud 14

patrz: WĘŻOWY, WĘŻOWI, WĘŻOWY
bedłka wężowia
patrz: WĘŻOWY, WĘŻOWI, WĘŻOWY
  • - Bedłek wężowich co nięmi muchy truią nawarzyc z wodą y te wode stawiac miodęm osłodzywszy po gmachu sczurki zdychaią od tego. GrodzMisc 161a
wężówka bedłka
patrz: WĘŻÓWKA, WĘŻÓWKA, WĘZÓWKA
  • - Wężowká bédłká/ v. Grzyb Kn 1238
siatczyste [budowanie]
patrz: BUDOWANIE
  • - Siatkowy/ siatczány/ siatczysty. Reticulatus [...] siatczyste/ siátkowáte budowánie Retiales maculae [...]. Kn 991
siatkowate budowanie
patrz: BUDOWANIE
  • - Siatkowy/ siatczány/ siatczysty. Reticulatus [...] siatczyste/ siátkowáte budowánie Retiales maculae [...]. Kn 991
ruchome budowanie
patrz: BUDOWANIE
  • - Ruchome budowánie/ Ambulatoria porticus [...] Circumforanea domus [...] Confixilis machina [...] Subliciae turres [...] Pegma [...]. Kn 957
  • - Ruchome Budowánie/ Pecma, sive Pegma [...] ein Taffel und Gestell/ dartn man Bilder stellet/ und dergleichen/ Bildgestell. DasHünDict Pp iijv
wypuszczone budowanie
patrz: BUDOWANIE
  • - Wypuszczone Budowánie/ Proedificatum [...] das Vorgebäu/ Vorläube. DasHünDict Pp iijv
baszta wojenna ruchoma drzewiana
patrz: RUCHOMY
  • - Baszta woienna ruchoma drzewiana. [...] une tour de bois dans l’ ancienne fortification pour l’ aprocher des murailles des assiégez. T III 27
baszta widokowa ruchoma
patrz: RUCHOMY
  • - Básztá widokowa/ ruchoma/ Pegma [...] Circumforanea machina [...] Falæ [...] Confixilis machinæ sublicæ turres tabularum nexibus [...] Sublicia turris. Kn
ruchoma baszta
patrz: RUCHOMY
  • - Palowy/ Palaris sylua [...] Sublicius pons [...] Subliciæ turres [...] ná palách/ ná słupách/ ruchome bászty. Kn 663
baszta wojenna ruchoma
patrz: RUCHOMY
  • - Básztá woienna ruchoma: ábo Máchiná do murow/ [...] Ambulatoria turris [...] Subrotata turris [...] Turris mobilis [...] Oppugnatoria machina [...] vide Szopá woienna. Kn 17
tumult i bunt (sz. zm.)
patrz: BUNT, BUNT, BONT
  • - Widzicie te Rokosze/ te zdrády/ te zbrodnie przeciwko máiestatom Krolewskim/ te bunty/ y tumulty w Krolestwách/ te pożogi Rzeczypospolitych. BirkRus 33
  • - Pompeiusz wszytkich Partyzantow Mariuszowych wygładziwszy, wszelkie ich tumulty i bunty rozgromiwszy [...] drugi tryumf [...] odprawił. SzołHist 4v
blacha ołowiana (sz. zm.)
patrz: BLACHA, BLACH, BLACHA, BLACH, BŁACHA
  • - Iezeli fluxus seminis pochodzi z gorącości wielkiey, dobra rzecz nosić blachę ołowiáną ná ná krzyżách. CompMed 580
  • - Kazał Doktor kapelusz ołowianą blachą napełnić. BeimJelMed 438
blacha żelazna (sz. zm.)
patrz: BLACHA, BLACH, BLACHA, BLACH, BŁACHA
  • - Potym [zioła] miedzy dwie blásze żelázne/ á na pálec wzmiąsz [...] kładą. SyrZiel 122
  • - W niej [łazience] piecyk malowany nowy, kociełek miedziany nowy na łańcuchach i hakach żelaznych wiszący i blacha żelazna. InwKal I 104-105
  • - Z izby bokowej komora, w niej piec polewany, z kominem i blachą w nim żelazną, okien szkalnych w drzewo dwie. PiotBrań 413
  • - Były tez ręczne pociski ktoremi Rzymscy zołnierze tak zręcznie ciskali iz niemi mierniey nizeli z łuku strzałami do Celu trafiali, a w co trafili tedy by tez w zelazne blachy rzecz uzbroiona była, na skroz ią przebiiali. SzołHist 19v-20
  • - Podstaw pod nos chorego blachę żelázną rospaloną, żeby na nię krew kápáłá. PromMed 98
złota blacha (sz. zm.)
patrz: BLACHA, BLACH, BLACHA, BLACH, BŁACHA
  • - Pozłocisty/ złocisty/ pozłacány. Inauratus. Auratus currus: auratum tectum [...] Aureolus, auro similis [...] Obauratus [...] Imbracteatus auro [...] Pozłocisty sporo/ ábo bláchą złotą pokryty. Contactus ab auro fuluo chlamydem [...] Auratilis puluisculus [...] Circumlitus auro. Kn 810
  • - W Mieście tym iest [...] Meczet, albo Bożnicá Turecka [...] złotemi obita bláchami we wnątrz po scianách. ChmielAteny II 518
cynowa blacha (sz. zm.)
patrz: BLACHA, BLACH, BLACHA, BLACH, BŁACHA
  • - W tymże podwórzu gołębieniec z gołębiami. Kompas z blachą cenową, osieł drewniany. InwKal I 254
  • - Pioron na Wiezą [...] Vderził y one od wierzchu samego zapaliwszy, do Sczedu spalił, ze Czynowa blacha iako desc gwałtowny zniey padała. KomonDziej 194v
  • - Rátusz tu [w Padwie] iest wspaniały [...] cały cynową pobity blachą. ChmielAteny II 192
blacha cienka (sz. zm.)
patrz: BLACHA, BLACH, BLACHA, BLACH, BŁACHA
  • - Bláchá cienka/ blászká. Bractea [...] Bracteola [...] Lamnula [...] Sublamina Blászká. Kn 33
  • - Brachtea Czienka blacha. SłowPolŁac 24
blacha miąższa
patrz: BLACHA, BLACH, BLACHA, BLACH, BŁACHA
  • - Kłádą żyto między dwie obszerne blásze miąsze y gorące/ y ták z niego wyprásuią oley. SyrZiel 919
  • - Bláchá miąższa/ Lamina. Kn 33
blacha mosiądzowa posrebrzana
patrz: BLACHA, BLACH, BLACHA, BLACH, BŁACHA
  • - Truna falendiszem karmazynowym czerwonym obita była. W głowie herb na blasze mosiądzowei poszrebrzanei. VorLetSkarb 232
biała blacha
patrz: BLACHA, BLACH, BLACHA, BLACH, BŁACHA
  • - Dach [...] wolno y białą blachą obic ale nietrwała rzecz. NarArch 141
blacha ciągniona
patrz: BLACHA, BLACH, BLACHA, BLACH, BŁACHA
  • - Bláchá ciągniona [...] Lamina ductilis. Kn 33
blacha srebrolita
patrz: BLACHA, BLACH, BLACHA, BLACH, BŁACHA
  • - Stał Meczet Iedwabnemi Kobiercy obity Kędy sto Lamp wisiało z blachy srebrolity. PotWoj 195
blacha złotolita
patrz: BLACHA, BLACH, BLACHA, BLACH, BŁACHA
  • - Achmet postáwił Meczet známienity/ Luską go przyoblegszy błáchy złotolity. TwarSLeg 55
żólta blacha
patrz: BLACHA, BLACH, BLACHA, BLACH, BŁACHA
  • - Lubo pokarm zębem tárł/ pokarm między zęby sciśniony/ żołtą bláchą wyglądał mu z gęby. OvOtwWPrzem 433
stalna blacha
patrz: BLACHA, BLACH, BLACHA, BLACH, BŁACHA
  • - Nusz one rękawice gdzie na kazdy członek Nie kleynot; nie mannela, nie drobny Pierscionek Białey to płci spuszczali ale stalna blacha. PotWoj 74
stalny blach
patrz: BLACHA, BLACH, BLACHA, BLACH, BŁACHA
  • - Przekowywáią ná motyki włocznie/ Lemieszy z mieczow robią nieodwłocznie; Rádła z koncerzow/ z stálnych blachow gráce/ Do rolney prace. KochProżnLir 119
złota blacha
patrz: BLACHA, BLACH, BLACHA, BLACH, BŁACHA
  • - Czwarte pułki wiedzie Slęzakow y Sarmatow Sam Henryk: na przedzie Złota blacha puklerzem z przyłbice Gorgony Postalonych Rodelach patrzą na wsze strony. DrobOpow 70-71
blacha złotolita
patrz: BLACHA, BLACH, BLACHA, BLACH, BŁACHA
  • - Wszyscy stroini od pancerza I blachy złotolite ozdobnie iasnieli. DrobOpow 104
ruskie blachy
patrz: BLACHA, BLACH, BLACHA, BLACH, BŁACHA
  • - Brzękádło rozmáite/ iáko w gałcé mosiężney: kołéczká na trzygránistych ramikách: dremlá/ Ruskie bláchy/ klépádłá/ [...] Crotalum [...] Aereum crepitaculum [...] Testarum crepitus [...] Sistrum. Kn 49
miąższy bas
patrz: MIĄŻSZY, MIĄŻSZY, MIĄSZSZY, MIĄSZY, MIĘŻSZY
  • - Miąższy [...] 2) Musiq. Grave, bas. [...] 2) miąższy bas, alt, dyszkant. T III 816
blacha mosiądzowa posrebrzana
patrz: MOSIĄDZOWY
  • - Truna falendiszem karmazynowym czerwonym obita była. W głowie herb na blasze mosiądzowei poszrebrzanei. VorLetSkarb 232
karty kosterów
patrz: KOSTERA, KOSTERA, KOSTYRA
  • - Kárty kosterow/ Chartae vel chartulae lusoriae [...]. Kn 268
modrzewiowa gębka
patrz: MODRZEWIOWY, MODRZEJOWY, MODRZEWOWY, MODRZEWIOWY
  • - Modrzewiowa gębka, Agarius. PromMed 277
chłopstwo grube (sz. zm.)
patrz: CHŁOPSTWO
  • - Wszytko to frászká/ gdy nie będzie pewny żołnierz ná gránicy. Czego teraz z wielką szkodą y sromotą nászą doznawámy/ nie mogąc się chłopstwu grubemu/ ták domowemu/ iáko y postronnemu odegnać. StarPopr 139
  • - Pierwsza ozdoba kraiu z miast pieknych budownych I w nich ludzi zrodznych ktorzy wiec przechodzą Grube chłopstwo dowcipem indole et forma I rządem. OpalKSat 97v
chłopstwo chamskie
patrz: CHŁOPSTWO
  • - Práwie o reszt szło ná ten czás/ áby chłopstwo Chámskie/ nie wzięło było nád Scytámi ábo Iáphetczykámi Pánámi swemi gory. DembWyw 55
proste chłopstwo
patrz: CHŁOPSTWO
  • - Tu miedzy prostym chłopstwem tabor swoy zatocze! DrobOpow 174
chłopiec kuchenny
patrz: KUCHENNY
  • - Smerdis bywał chłopcem kuchennym, ktorego po urzniętych Uszach potym poznano. IntrHist 22
  • - WALET ou Enfant de cuisine. Puer coquorum. Minister culinarius. KUCHENNY Posługacz, chłopiec kuchenny, kuchta. DanKolaDyk II, 564
chłopiec izdebny
patrz: IZDEBNY
  • - GARÇON de la chambre [...] CHŁOPIEC izdebny pokoiowiec. DanKolaDyk II, 76
chłopiec krawczyk
patrz: KRAWCZYK
  • - Czeladzi samych poddanych w tej wsi służących jest jako to: Kuba parobek [...] Janek Mazurak chłopiec, Kaźmierz chłopiec ratajczyk, Wojtek chłopiec krawczyk. InwKal I 342
chłopiec ratajczyk
patrz: RATAJCZYK
  • - Czeladzi samych poddanych w tej wsi służących jest jako to: Kuba parobek [...] Janek Mazurak chłopiec, Kaźmierz chłopiec ratajczyk. InwKal I 342
mlecz pacierzowy
patrz: PACIERZOWY
  • - Błonká cienka, ktorá nad mozgiem leży [...] pokrywá cáły mozg [...] y mlecz pácierzowy. KirchFac 73
  • - Zyły suche ktore przyprowadzáią duchy żywiące, do części ciałá, biorą początek z mleczu pacierzowego. KirchFac 77
chłód brać
patrz: CHŁÓD
  • - FRAIS [...] Prendre le frais [...] Chłod brać chłodzić się na wietrze. DanKolaDyk II, 58-59
czynić chłody
patrz: CHŁÓD
  • - Drzew niemasz w polu ktore czynią chłody. TasKochGoff 71
gburska chałupa (sz. zm.)
patrz: GBURSKI
  • - Pan pod starości mieszka we wsi Borzechowie w gburskiej chałupie. OpisKról 226
  • - Wieś Kawki. Chałup gburskich pustych 2. OpisKról 58
chałupa folwarkowa
patrz: FOLWARKOWY
  • - Chałupa folwarkowa, u której przyciesi pognieły i poszycie obleciało. InwKal I 186
chałupa kołodziejska
patrz: KOŁODZIEJSKI
  • - Pannie Tomickiej dostała się na Piaskach wielka chałupa z Gałką kołodziejska. InwKal I I, 92
okupna chałupa
patrz: OKUPNY
  • - Puściłem w Nowym Barkocinie okupną chałupę Chrystianowi Rydzowi [...] w trzyletnią arendę z rolami, łąkami i ogrodami, z chałupą, która w zrębie dobra tylko dachu potrzebuje. InwPuck 192
chałupa ratajska
patrz: RATAJSKI
  • - Folwark Zajączkowski [...] Chałupy dwie ratajskie, po dwu izbach w każdej. OpisKról 369
chałupa robotnicza
patrz: ROBOTNICZY
  • - Hutá ma bydź przestrona dla desczá przykryta [...] Trzebá też mieć cháłupy dobrze zbudowáne Robotnice/ á huty blisko postáwione. RoźOff I2
szepta, szeptu daley nic ,
széptu, széptu/ á daley nic
patrz: SZEPT
  • - Széptu, széptu/ á daley nic KnAd 1223
  • - szepta, szeptu daley nic. viel Worte nichts dahinter; das find nur leere Worte. ce ne ont que des mines; ce n'est que verbiage, que des paroles inutiles. T III 2253
ręczna broń (sz. zm.)
patrz: BROŃ, BRONIA, BRONIA, BRÓŃ, BROŃ
  • - Brazidas też Hetman Grecki/ będąc od nieprzyiácielá swoiego bronią ręczną przebity/ gdy go ułápił/ tąż bronią iego sam go przebił. StarKaz II, 521
  • - Polak [...] to grotami to reczną bronią vgania się y sciera sczerze sturkami y statarami. HerbOr 539
  • - Cisz Commiszarze Naszi postanowili aby Miesczanie Na szi [...] Posłuszenstwo Zamkowi we wszytkim oddawali [...] aby [...] kazdy Snich za naymnieyszym roskazaniem Vrodzonego Starosty Naszego [...] powinien był z Ruszniczą y bronią reczną przy Vrodzonym Staroscie Naszym albo iego Nasmiesniku [...] ruszyc sie. KomonDziej 114v
broń indyjska
patrz: BROŃ, BRONIA, BRONIA, BRÓŃ, BROŃ
  • - Bron Indyska z Krzyzem y Głowicą Capową malowaną. ArchRadziw 1638 64, 3
broń kawalerska
patrz: BROŃ, BRONIA, BRONIA, BRÓŃ, BROŃ
  • - Po prawei ręce Xiązęciey stał Caualier trzimaiąc Parasonium (iest to bron kawalerska spochew wyięta) [...] podał Xiązęciu Kawalier Paraxonium, a mnie blizei stołka Xiązęciego u nog klenczec kazał. Xiąze wziąwszy wobie ręce Paraxonium (tak się nazywa bron, ktorą gołą na kawalerstwo passuie.) na krziz, raz tknoł głowe, drugi prawe ramie, trzeci lewe. VorLetSkarb 101
broń kowana
patrz: BROŃ, BRONIA, BRONIA, BRÓŃ, BROŃ
  • - Bo nie bronią kowaną, nie hartowną stalą Nagle zbolałe ciała na ziemię się walą, Ale od wiatru tylko zaraźliwej pary Mizernie kończy lata lud młody i stary. ZimBSiel 120
broń krzywa
patrz: BROŃ, BRONIA, BRONIA, BRÓŃ, BROŃ
  • - A Cyrkásowie po oboiey stronie/ Straż iego wierna/ stali mu ná oku: Ci krom káracen y oszczepow/ bronie Krzywe nosili v iednego boku. TasKochGoff 422
broń zaczepna
patrz: BROŃ, BRONIA, BRONIA, BRÓŃ, BROŃ
  • - DE'FENSIVE [...] BROŃ záczepna y odporna, to iest ktorey zażywaią álbo nástępuiąc ná kogo álbo odpor czyniąc nástępuiącemu y broniąc samych siebie. DanKolaDyk I, 249
wojenna broń
patrz: BROŃ, BRONIA, BRONIA, BRÓŃ, BROŃ
  • - Na 15,000 wojska jest rynsztunku porządnie bardzo złożonego generałów dawnych wojenne bronie. ZawiszaPam 82
[Broń] odporna
patrz: BROŃ, BRONIA, BRONIA, BRÓŃ, BROŃ
  • - DE'FENSIVE [...] BROŃ záczepna y odporna, to iest ktorey zażywaią álbo nástępuiąc ná kogo álbo odpor czyniąc nástępuiącemu y broniąc samych siebie. DanKolaDyk I, 249
żelazna broń
patrz: BROŃ, BRONIA, BRONIA, BRÓŃ, BROŃ
  • - Le choc des armes. Armorum incussus [...] Uderzenie tętęń żelazney broni szczęk, brzęk. DanKolaDyk I, 305
broń kowana
patrz: BROŃ, BRONIA, BRONIA, BRÓŃ, BROŃ
  • - Bo nie bronią kowaną, nie hartowną stalą Nagle zbolałe ciała na ziemię się walą, Ale od wiatru tylko zaraźliwej pary Mizernie kończy lata lud młody i stary. ZimBSiel 120
broń biała
patrz: BROŃ, BRONIA, BRONIA, BRÓŃ, BROŃ
  • - Broń, f. oręże Waffen, Gewehr. arme. broń biała, siecista broń do szermowania [...]. T III 78
szepiołka zdradny
patrz: SZEPIOŁKA
  • - § szepiołka zdradny T III 2253
dzięgiel indyjski
patrz: INDYJSKI
  • - Azaś na rogach ważne ognie płoną Chebdy palący y gorne Gałbany Gdzie Tamaryszek; ztamtąd zmiie wioną Ani im dzięgiel Indyiski strzymany. Z Panakami je Centurzye żoną I z Modrzewami ciężkie Abrotany I przypalone rogi Jeleniowe Ze woysko całą noc wyziewa zdrowe. LucChrośPhar 317
charakter indyjski
patrz: INDYJSKI
  • - Arabowie przyznaią że liczbę swoię maią od Indyanow, y nazywaią ie Figury álbo charaktery Indyiskie. DanKolaDyk I, 304
ber indyjski ,
ber modry indyjski
patrz: INDYJSKI
  • - PRoso álbo Ber Indiyski/ niedawnemi czásy z Hiszpániey w te strony iest przyniesione. SyrZiel 1011
  • - BER Indiyski błękitney álbo modrey bárwy/ korzonki puscza według wzrostu swego nie wielkie. SyrZiel 1014
  • - Ber modry Indiyski/ Rozdziáł 35. Panicum caerulum Indicum. SyrZiel 1014
atłas indyjski
patrz: INDYJSKI
  • - atłas Indyyski. Indianischer Atlas. boüille cotonis; boüille Charmais. T III 13
broń kowana
patrz: KOWANY
  • - Bo nie bronią kowaną, nie hartowną stalą Nagle zbolałe ciała na ziemię się walą, Ale od wiatru tylko zaraźliwej pary Mizernie kończy lata lud młody i stary. ZimBSiel 120
miecza dobywać
patrz: DOBYWAĆ
  • - Iuz Mars krwawego miecza swego Niedobywa. PasPam 272
szable dobywać
patrz: DOBYWAĆ
  • - Potym odesłał [...] obiecuiąc to nadgrodzić na inszą usługę ale nie natę Woynę gdzie Brat na Brata Szable dobywa. PasPam 192
  • - Turcy [...] wszystko Podole y Ukrainę zawoiowali Szable nie dobywaiąc. PasPam 235v
  • - Przeszedł Wezer przez wszystko Panstwo cale nie dobywaiąc szable bo niemiał na kogo. PasPam 267v
łani czyściec
patrz: ŁANI
  • - wźiąć [...] Czarnogłowu, ábo Łánie[g]o czyścu [...]. SyrZiel 382
nierozumne bydlę (sz. zm.)
patrz: BYDLĘ
  • - Lepiey się dáć rządzić bydlęciu nierozumnemu, á niż świátu. BirkNiedz 127 marg
  • - Bieżał [Apsalon] z oburącz biiąc nierozumne bydle [muła]. DrużZbiór 118
bydlę domowe
patrz: BYDLĘ
  • - Báránek [...] iest napokornieyszy między wszytkiemi bydlęty domowemi. StarKaz II, 309
  • - Z inszych bydląt tak domowych/ iáko też y leśnych/ iáko z Báránow/ Kozłow/ Cielcow/ Krow: Kurow/ Páwiow/ Zorawiow: Wielbłądow/ Niedźwiedzi Wilkow/ Liszek/ Zubrow/ z Bykow/ koni dzikich/ mieso przez słábość ciepłá przyrodzonego/ zdrowiu ludzkiemu nie służy. HercBan 31
  • - CHEVRE [...] KOZA, bydlę domowe co mleko daie á zażywają go ná lekarstwo, samica od kozła. DanKolaDyk I, 302
kopyt rozdwojonych bydlę
patrz: BYDLĘ
  • - Kopyt rozdwoionych bydlę. Bisulcus [...] Kn 301
nieme bydlę
patrz: BYDLĘ
  • - Abowiem jeżeli bakałarze szkolni rozumnego człowieka slabizować [!] uczący poważeni bywają, nie mniej zaiste jeśli nie więcej, ci którzy z niemem bydlęciem, do boju, do prace i do wszelakich krotochwil nader potrzebnem, kłopotliwe w ćwiczeniu swe zabawy trawią. DorHipTur 90
nieme bydlę domowe
patrz: BYDLĘ
  • - Stworzywszy Bog Wszechmogący wszytkę Máchinę świátá, y ná niey nieme bydlętá domowe, y dzikie [...] táką rádę uczynił: Faciamus hominem. HercBan 1
bydlę robotne (sz. zm.)
patrz: BYDLĘ
  • - Ktoryby tákże Pácholik pod praetextem záściągnienia żywności, bydle robotne chłopu wziął (acz się nie nie godzi bráć) ma być karány vcięciem lewey ręki, álbo pryskowániem. FredKon 15
  • - SOMMIER. (Une beste de somme) [...] ROBOTNE bydlę, szkapsko, wywłoka. DanKolaDyk II, 503
jałowe bydlę
patrz: BYDLĘ
  • - Owiec 500 inwentarskich. Krów 2, jałowe bydlę jedno. InwKal I 566
nieme bydlę dzikie
patrz: BYDLĘ
  • - Stworzywszy Bog Wszechmogący wszytkę Máchinę świátá, y ná niey nieme bydlętá domowe, y dzikie [...] táką rádę uczynił: Faciamus hominem. HercBan 1
nieme bydlę (sz. zm.)
patrz: BYDLĘ
  • - Ciáło chlubi się że ma swoie członki/ swoie zmysły/ swoię wymowę/ swoy rozsądek/ ktorym bydlętá nieme przechodzi. StarKaz II, 332
  • - W Stárym Zakonie/ tylko nieme bydlętá kápłáni ofiárowali/ cielce/ kozły/ bárány/ ptástwo. StarKaz II, 50
  • - Człowiek nie iáko nieme bydlę/ ktore się tylko zá ślepą nátury skłonnością udáie/ ále iáko stworzenie rozumne [...] to co przeszkodą być widzi odmiáta/ co zgodno [...] obiera. BujnDroga 298-299
czworonożne bydlę
patrz: BYDLĘ
  • - STRUS [...] Garbem, Ciałá wielkością, kopytkiem podwoynym álbo rácicą, długą szyią, do Zwierzęcia Wielbląda y czworonożnych bydląt, możesz go przykomparować. ChmielAteny1755 I 518
dzikie bydlę
patrz: BYDLĘ
  • - XXVIII. Dzikie Bydlętá. Tur y Báwoł są dzikie Woły. Łoś [...] ma rozłożyste rogi: jáko y Jeleń. Ale Sárná z Sárnięciem zadnych nie mal nie ma rogow. Kozorożec [...] Dzika Kozá [...] Jednorożec [...] Dzik. KomDobrOrb 67
nierozumne bydlę
patrz: BYDLĘ
  • - Bog wszechmogący dał nam byt/ á byt nie táki iáki dał [...] nie rozumny[m] bydlętom. Lecz byt żywy/ rozumny/ Aniołom bliski. BujnDroga 357
bydlę rozumne
patrz: BYDLĘ
  • - W głodnym człowieku/ iáko pisze Galenus tym porządkiem się trawienia máią/ że wprzod części káżdey wyprożnienie się stáie/ tychże też y ciągnienie z żeł/ wnetże też wtąż y żeł z żołądká przykre wysysánie zmysłu czuiącego/ aż potym y áppetit bydlęcia rozumnego następuie. CiachPrzyp 12 nlb.
[Bydlę] leśne
patrz: BYDLĘ
  • - Z inszych bydląt tak domowych/ iáko też y leśnych/ iáko z Báránow/ Kozłow/ Cielcow/ Krow: Kurow/ Páwiow/ Zorawiow: Wielbłądow/ Niedźwiedzi Wilkow/ Liszek/ Zubrow/ z Bykow/ koni dzikich/ mieso przez słábość ciepłá przyrodzonego/ zdrowiu ludzkiemu nie służy. HercBan 31
bydlę oborne
patrz: BYDLĘ
  • - Ráchunki Cokolwiek tylko do Prowentu należy, y ná gruncie znáydowáć się może, wszelkich pożytkow, y Intrat, ieśli czynione videlicet. Z vrodzáiu zboż rożnych, z Iárzyn Ogrodnych, y násienia, z Sádow, z Browárow. z Kárczmy, z Gorzálniey, z wieprzow, z nabiałow, z drobiu Folwárcznego, ze skor bydlęciá rożnego, Obornego, Owczárniego, koni, y dziczyzny, z wełny, z Miodow, wosku, Siáná, z Czynszow, y dánin chłopskich. HaurEk 86
bydlę owczarnie
patrz: BYDLĘ
  • - Ráchunki Cokolwiek tylko do Prowentu należy, y ná gruncie znáydowáć się może, wszelkich pożytkow, y Intrat, ieśli czynione videlicet. Z vrodzáiu zboż rożnych, z Iárzyn Ogrodnych, y násienia, z Sádow, z Browárow. z Kárczmy, z Gorzálniey, z wieprzow, z nabiałow, z drobiu Folwárcznego, ze skor bydlęciá rożnego, Obornego, Owczárniego, koni, y dziczyzny, z wełny, z Miodow, wosku, Siáná, z Czynszow, y dánin chłopskich. HaurEk 86
bydlę rożne
patrz: BYDLĘ
  • - Ráchunki Cokolwiek tylko do Prowentu należy, y ná gruncie znáydowáć się może, wszelkich pożytkow, y Intrat, ieśli czynione videlicet. Z vrodzáiu zboż rożnych, z Iárzyn Ogrodnych, y násienia, z Sádow, z Browárow. z Kárczmy, z Gorzálniey, z wieprzow, z nabiałow, z drobiu Folwárcznego, ze skor bydlęciá rożnego, Obornego, Owczárniego, koni, y dziczyzny, z wełny, z Miodow, wosku, Siáná, z Czynszow, y dánin chłopskich. HaurEk 86
kopyt rozdwojonych bydlę:
patrz: BYDLĘ
  • - Kopyt rozdwoionych bydlę. Bisulcus [...]. Kn 301
leżeć jako bydlę zarznięte
patrz: BYDLĘ
  • - Lezał iako bydlę iakie zarznięte wswoiey krwi. PasPam 244v
bydło robotne (sz. zm.)
patrz: ROBOTNY, ROBOTNY, ROBOTNI
  • - Dobyték/ vide Robotne bydło. Kn 129
  • - Bydło robotne do noszenia/ jáko kon/ muł/ wielbłąd/ etc. Animalia veterina, Jumentum [...] Saumthier [...]. DasHünDict Pp iijj
  • - Po pracach dziennich zmordowany Orac [...] robotne bydło, do Obory zagnawszy od poczinku [!] y folgi uzywa. HerbOr 390-391
  • - Przy tymże gospodarstwie odbiera tenże Wojciech od Wawrzeńca bydło robotne, to jest wołów parę po lat piąci, koni parę był odebrał nie bardzo dobrych. ActScabVet 111
  • - BESTES de somme, de voiture, de charge. Jumenta, orum [...] BYDŁO robotne ciężarowe do iarzma. DanKolaDyk I, 192
chłop robotny
patrz: ROBOTNY, ROBOTNY, ROBOTNI
  • - Chłop gruby/ robotny/ Petrones et rupices [...] vide Chłopstwo. Kn 66
jałowe bydło (sz. zm.)
patrz: JAŁOWY
  • - Zostało tedy na oborze jałowego bydła: jałowic dwuletnich 2, wolców trzeletnich 4, wołów robotnych ratajskich 4, koni robotnych klacz 3 tylko. InwKal I 231
  • - Inwentarz dworski: wołów do roboty 36, podjezdków 10, źrebiąt 4, krów 12, bydła jałowego 24, cieląt takroczniech 5. InwKal I 388
grać z not
patrz: GRAĆ
  • - Tabulatura Muzyki Abo Zápráwá Muzykálna, Według ktorej káżdy [...] może sie bárdzo prędko náuczyć śpiewáć; y ná wszelákich instrumentách/ to iest: ná Skrzypcách, Kláwikordzie/ y inszey Muzyce z not gráć. GorMuz k. tyt.
grać mżyka
patrz: GRAĆ
  • - Mżyk, Bábká/ gráli mżyká Bábkę. ErnHand 126
  • - grać mżyka. die blinde Kuh spielen. joüer à colin-maillard. T III 882
knot azbestowy
patrz: KNOT
  • - Kto chce na znaczny czas bez przestanku palić lampę, niech dostanie knota azbestowego, albowiem taki za doświadczeniem do wielu lat trwać może. SolArchB 386
komedyjny aparat (sz. zm.)
patrz: KOMEDYJNY
  • - Komedyyny/ Komedyyny aparat vide Aparat Komedyyny. Kn 293
aparat komedialny
patrz: KOMEDIALNY
  • - Aparat komedyalny/ Choragium [...]. Kn 8
aparat funebralny
patrz: FUNEBRALNY
  • - Y muteta requialna/ y aparat funebralny/ niepozornie oku ludzkiemu wystawuie spectaculum. WojszOr 120
ptaki powietrzne
patrz: POWIETRZNY
  • - Tego, który z domu Jeroboamowego umrze w mieście, zjedzą psy, a który umrze na polu, zjedzą ptaki powietrzne , ponieważ Pan wyrzekł. BG 1Krl 14
  • - Tego, który z rodu Baazy umrze w mieście, zjedzą psy, a tego, który umrze na polu, zjedzą ptaki powietrzne . BG 1Krl 16
  • - Tego, który umrze z domu Achabowego w mieście, psy zjedzą, a tego, który umrze na polu, zjedzą ptaki powietrzne . BG 1Krl 21
ptactwo powietrzne
patrz: POWIETRZNY
  • - Dziś cię poda Pan w ręce moje, a zabiję cię, i odejmę głowę twoję od ciebie, a dam trupy wojska Filistyńskiego ptastwu powietrznemu , i bestyjom ziemskim; a pozna wszystka ziemia, że jest Bóg w Izraelu; I dozna wszystko to zgromadzenie, że nie mieczem, ani oszczepem wybawia Pan, gdyż Pańska jest walka, a poda was w ręce nasze. BG 1Sm 17
  • - Nadto rzekł Filistyńczyk do Dawida: Pójdź do mnie, a dam ciało twoje ptastwu powietrznemu i bestyjom polnym. BG 1Sm 17
  • - A wziąwszy Resfa, córka Ai, wór, ropostarła go na skale, na początku żniwa, ażby na nie kropił deszcz z nieba, i nie dopuszczała ptastwu powietrznemu , padać na nie we dnie, ani zwierzowi polnemu w nocy. BG 2Sm 21
  • - A będą trupy twoje pokarmem wszelkiemu ptastwu powietrznemu , i zwierzowi ziemskiemu, a nie będzie, kto by ich odpędził. BG Pwt 28
  • - Dali trupy sług twoich na pokarm ptastwu powietrznemu , ciała świętych twoich bestyjom ziemskim. BG Ps 79
  • - Wszytkie ptástwá powietrzne ták się zgromádzą do kupy/ iáko y ryby/ y bestyie leśne. StarKaz II, 604-605
bydło trzodne
patrz: TRZODNY
  • - XXVI. Bydło trzodne p. Stadnik. KomDobrOrb 63
bydło dojne
patrz: DOJNY
  • - Piekarnia dobrze poszyta, w której ani pieca, ani okien nie masz, tylko tam bydło dojne stawa. InwKal I 306
zarobić na niełaskę
patrz: NIEŁASKA
  • - Zárobić ná niéłáskę/ Effundere gratiam collectam. Exulcerare gratiam alicuis. Malè mereri de aliquo. Colligo inuindiam crudelitatis. [...] Mereri offensam, odium. [...] Obrażam kogo. Kn 1387
wpaść w /czyjąś/ niełaskę
patrz: NIEŁASKA
  • - Iáko w ták wielką w padłem niełáskę W.K. Mości, że tego, ktoregoś wyniosł, vpuszczasz, ktoregoś stworzył niszczysz, y ktorego niedawno vczyniłeś widokiem łáski, teraz przykłádem wystáwiasz gniewu y niełáski, áni wiem, áni się bádáć smiem. LubJMan 141-142
wpadnienie w /czyjąś/ niełaskę
patrz: NIEŁASKA
  • - DISGRACE [...] (La perte de la faveur et des bonnes graces de quelque grand Seigneur.) Offensa [...] utracenie łaski wypadnienie z łaski, wpadnienie w niełaskę Pána znácznego. DanKolaDyk I, 471
być w /czyjejś/ niełasce
patrz: NIEŁASKA
  • - DISGRACE [...] Estre en la disgrace de son Prince, avoir perdu sa faveur. Esse in offensâ apud Principem. [...] Być w niełasce Krolewskiey, utracić łaskę Pańską. DanKolaDyk I, 471
z niełaską się /komuś/ oświadczyć
patrz: NIEŁASKA
  • - DISGRACIER quelqu'un [...] (Eloigner quelqu'un de sa présence, luy oster sa protection) Removere aliquem à se. Z NIEŁASKĄ się komu oświadczyć od łaski go oddalić wyrugować od siebie z oczu serca y myśli. DanKolaDyk I, 472
podać się na łaskę i niełaskę
patrz: NIEŁASKA
  • - Ergeben sich auf Gnad und Ungnade/ podáć się ná Láskę y Niełáskę [...]. ErnHand 239
przyjść o niełaskę u /kogoś/
patrz: NIEŁASKA
  • - Niełaska. Ungunst, Ungnade, Ungütigkeit. disgrace; mauvaise grace, haine. § przyszedł o wielką niełaskę u krola. T III 987
do niełaski /kogoś komuś/ przywodzić
patrz: NIEŁASKA
  • - Nie rozumie[m] ia bowiem abym IKM. miał tykáć gdy o Kazanowskie[m] piszę sktore[m] priwatne moie odia, z wielu przyczyn od nie[go] danych zawzięte, niemiały mnie słusznie do niełaski Krolewicowi przywodzić. OssJŻyw 36
/kogoś/ o niełaskę /czyjąś/ przywieść
patrz: NIEŁASKA
  • - Snadź to tego, ábo tych sámych concept, ktorzy powziąwszy raz odium ná mię, y opánowawszy kierowne y do wierzenia pochopne I.K. Mości serce, chcieli mię iáko rożnymi sposobámi, ták y pismámi bezecnemi o niełáskę I.K.M. przywieść. LubJMan 83
przyjść o niełaskę do /kogoś/
patrz: NIEŁASKA
  • - [Hipolit, syn Tezeusza] dla potwarzy macoszyney przyszedł o taką niełaskę do oycá, że go wygnał od siebie, y przeklinał zginieniem hániebney śmierci. OvOtwWPrzem 632
mieć /kogoś/ w niełasce
patrz: NIEŁASKA
niełaska boża
patrz: NIEŁASKA
  • - [...] przez to nie odwłocznego y częstego w sobie wzbudzenia skruchy włożenie się/ człowiek wprawuie się w Swięty pożyteczny náłog prętkiego náwroceniá się/ y nie ścierpieniá ná swym sumnieniu nie łáski Bożey [...]. BujnDroga 107
mieć od /kogoś/ niełaskę
patrz: NIEŁASKA
  • - [Prośby posłów z województwa sandomierskiego do króla szwedzkiego] Osobliwie zeby Czarnecki stronę starego krola trzymaiący, zadney za to od krola Szwedzkiego nie miał niełaski, ale y owszem aby y samego y dobra iego przy osobliwey Zachował Protekcyi. HistBun 36
niełaska pańska
patrz: NIEŁASKA
  • - [...] z pewney okázyey nie wygodzić Páńskiey intentiey, urázić Páná, y z wielkiem Urzędnikiem Rzeczyposp: poróźnić mi się przyszło, y grożącemu nie łáską Páńską, odpowiedzieć publice, Wolę strátę fortun, niż Wiáry. LubJMan 7
napaść na niełaskę u /kogoś/
patrz: NIEŁASKA
  • - [...] co zá pewność, że Wm.M.Mści Pan tego dotrzyma? pokazałem pewność ztąd, że z Poddánym spráwá, ktory z Domem, Krewnymi, Przyiaciołmi wszytek funduie się na łásce Krolewskiey, ktoremu nápásć ná niełáskę v Páná, byłoby zgubić się z temi wszytkiemi. LubJMan 39
pod niełaską
patrz: NIEŁASKA
  • - Pod łáską/ Id te orare iusserat, profectò vt faceres suam si velles gratiam [...] nisi gratiam nostram dissolutam velis: pod niełáską. Kn 731
zdrój Aoński
patrz: ZDRÓJ
skrzypek aoński
patrz: SKRZYPEK
aońska muza
patrz: MUZA
aońska bogini
patrz: BOGINI
zasłać trupem
patrz: ZASŁAĆ
  • - Nieprzyjaciel, zasławszy trupem aprosze, pola i obóz, ucieka w konfuzji. SobJListy 520
bydło rogate (sz. zm.)
patrz: ROGATY
  • - Bydłu rogátemu/ iáko krowom/ wołom/ kozom/ báranom dycháwicznym iest lekárstwem [marunka]. SyrZiel 806
  • - Tákże wszystkie dziesięciny/ z rogátego bydłá y z drobnego bydłá/ wszystkiego co przechodzi pod laską pásterską, káżde dziesiąte/ będzie poświęconePánu [!]. BG Kpł XXVII, 32-33
  • - Świetna Cyntyja, Dyjano, Latony Córko, a siostro słońca, skryj złocony Od brata promień. Bodaj cię kadzidłem Wonnym czcił Deles i rogatym bydłem. MorszAUtwKuk 249
  • - BYDŁA ROGATE. BYDŁA przy Folwarku Rogátego tyle chowáć, ile dla dwoiákiego może pozytku karmia y Pasza wystárczyć. HaurEk 27
  • - Tamze na Węgrzech wszelki był dostatek, Woysku Win, Miąs, bydeł, roznych rogatych y inszych rzeczy. DrobTuszInf 8
modrzeniec rogaty
patrz: ROGATY
  • - Ostrożka ziele/ Brunatek/ Modrzeniec rogaty. Kn 645
chlewne bydło (sz. zm.)
patrz: CHLEWNY
  • - Chlewnego Bydła przy Folwarku nie wiele chowac, bo lepiey mieć mniey á tłustego, ánizeli stádámi á chudego. HaurEk 114
  • - Bydłu w szelkiemu ták Obornemu, Owczárnemu, Chlewnemu, iáko y Stáiennemu dodawáć potrzebá, bo w tym Miesiącu chudnąc zwykło. HaurEk 116
  • - Chlewy dla chlewnego bydła nie bardzo dobre. InwKal I 321
  • - O Lekárstwie temu Bydłu Chlewnemu. W To koryto, gdzie im Młoto, Wywárzyny, álbo pomyie leią, włożyć lisią álbo psią suchą płowę. HaurEk 34
bydło robocze
patrz: ROBOCZY
  • - Nie wskok się z mieysca porwie, ale iako dudy Obwisnie: y trzeba go podnosic pod pachy Własnie był Raduł taki pospołu z Wałachy Bo im co mieli koni: y roboczych bydeł Wzięli Turcy ze siedzą iako ptak bez skrzydeł. PotWoj 203
chłop roboczy
patrz: ROBOCZY
  • - Chłop roboczy na dobrey ziemie może na się wyrobić za dzień ieden Trzy szachty ziemie. NarArch 59
  • - Tak Sapieha na prawem z Rudominą boku Tak w lewem z Zienowiczem Opalinski: kroku Pomykaiąc; iako więc zastaloną Kosą Suwa się chłop roboczy siekąc trawę z rosą. PotWoj 117
bydło nierogate (sz. zm.)
patrz: NIEROGATY
  • - Bydła tak rogatego, jako i nierogatego ani owiec, ani koni nic a nic nie masz. InwKal I 103
  • - Nierogate bydło alias świnie: maciurek 4, wieprzak jeden, stadnik jeden, od nich prosiąt rocznych 6, prosiąt latosich 16. InwKal I 772
[Bydło] owczarne
patrz: OWCZARNY
  • - Bydłu w szelkiemu ták Obornemu, Owczárnemu, Chlewnemu, iáko y Stáiennemu dodawáć potrzebá, bo w tym Miesiącu chudnąc zwykło. HaurEk 116
  • - Do intráty iakie wchodzą prowentá [...] z Skor bydłá rożnego rogátego, Owczárnego. HaurEk 71
bydło wełniste (sz. zm.)
patrz: WEŁNISTY
  • - Wéłniste bydło/ iáko owcé. Lanicium [...]. Kn 1234
  • - BESTES à Laine. Lanigerum pecus [...] BYDŁO Wełniste. DanKolaDyk I, 192
bydło czwórnogie
patrz: CZWÓRNOGI
  • - Bydłu czwornogiemu/ od wężá vkąszonemu [pomaga czarnucha]. SyrZiel 459
[Bydło] stajenne
patrz: STAJENNY
  • - Bydłu w szelkiemu ták Obornemu, Owczárnemu, Chlewnemu, iáko y Stáiennemu dodawáć potrzebá, bo w tym Miesiącu chudnąc zwykło. HaurEk 116
[Bydło] ciężarowe
patrz: CIĘŻAROWY
  • - BESTES de somme, de voiture, de charge. Jumenta, orum [...] BYDŁO robotne ciężarowe do iarzma. DanKolaDyk I, 192
alteracja febryczna
patrz: FEBRYCZNY
  • - Pod wieczor to dziecię lekką alteracyą febryczną cierpiało. BeimJelMed 77
alteracja hipochondryczna
patrz: HIPOCHONDRYCZNY
  • - W melancholikach y Flegmatykach przez poburzenie melancholicznego humoru, sprawuie [Saturn] alteracye hipokondryczne. BystrzInfAstron M3v
baran poświęcenia
patrz: POŚWIĘCENIE, POŚWIĄCENIE
  • - Weźmiesz też piersi z báráná poświęcenia/ ktore należą Aáronowi/ y obracáć je będziesz tám y sám/ zá ofiárę obracánia przed P A N E M/ á to będzie dział twoj. BG Wj 29, 26
  • - BAráná też poświącánia weźmiesz/ y uwárzysz mięso jego ná miejscu świętym. BG Wj 29, 31
złotej wełny baran
patrz: WEŁNA, WEŁN, WOŁNA
  • - Kiedy przed Mácoszyną uciekáią zrzędą Brát z Siostrą [Fryksos i Helle] złotey wełny Báráná osiędą. PotPocz 95
całopalenie baranów
patrz: CAŁOPALENIE
  • - 40.Iáko w cáłopaleniu báránów y wołów, y iáko w tyśiącách báránków tłustych: ták niechay będźie ofiárá nászá dźiśia przed tobą, ábyć sie podobáłá: bo niémász záwstydzenia ufáiącym w tobie. BW 2019
  • - 11. Coż mi po mnostwie ofiar wászych, mówi Pán? Pełénem cáłopalenia báránów, y łoiu tłustégo bydłá, y krwie ćielców, y iágniąt, y kozłów niechćiałem. BW Iz 898
anioł ciemności
patrz: CIEMNOŚĆ
  • - Co to zacz iest ktora do nas w tym płaczu żałosnym przychodzi/ nie tenlito Anioł ciemności przemiotny? MorochPar 2
szmer czynić
patrz: SZMER
  • - Szmer czynię/ Obstrepo [...] Ad haec maledicta cùm alia adderet, obstrepere omnes. Strepo. [...] Stridunt apes, per tertiam. [...] Burrio, [...] v. Sypię się. Kn 1118
  • - szmer czynić. ein Getöse machen. faire un bourdonnement, un bruit sourd. § pszczoły szmer czynią. T III 2264
szmer naski
patrz: SZMER
  • - Szmer náski/ Rozmáryn Czéski/ Swinie bágno. Rosmarinum syluestre [...] Serpillum syluestre [...]. Kn 1118
  • - szmer naski źiele, vid. rozmaryn czeski. T III 2264
niech Bóg broni
patrz: BRONIĆ
  • - Aleć niech Bog broni, żebyśmy sami wystarczyć nie mieli na obronę praw naszych [...]. KonSRoz 29
błąd kacerski
patrz: KACERSKI
  • - Są, co błędy kacerskie plewią z roli pańskiej, są, co gorąco uczą cnoty chrześciańskiej. GrochWiersze 269
błąd heretycki
patrz: HERETYCKI
  • - Y nie ináczey iáko pomnażaniem religiey wielu ludzi umysły z błędow heretyckich oczyściasz. SpInZąbMłot Przedmowa
  • - Zgadłem zaraz, ledwie to moich doszło uszu, Gdy marszałkiem w kapturze Jordan na ratuszu, Że się Szlichting będzie krzcił; jakoż w wieży jeszcze Z błędow się heretyckich świętą wodą pleszcze. PotFraszBrück II 199
księgi heretyckie
patrz: HERETYCKI
  • - [...] Izychius wziąwszy nożá oderznie zárázem księgi one Heretyckie od Ewángeliey świętey/ y w ogień wrzuciwszy/ żáłuie zá ten swoy grzech/ iż niewiadomie księgi Heretyckie chował v siebie. StarKaz II, 190
  • - Vmyślnie tedy/ y pod wielką klątwą kościoł święty Kátholicki zákázuie kśiąg Heretyckich czytáć/ y w domu swoim chować; áżby ná to miał kto osobliwe pozwolenie/ áby ie czytáiąc ná one odpisywał/ y pokazywał błąd bluźnierski ludziom/ áby się go strzegli. StarKaz II, 190
nauka heretycka
patrz: HERETYCKI
religia heretycka
patrz: HERETYCKI
  • - Prezydenci wászy Wileńscy szkołę záłożyli z Kálwinistow Krolewieckich/ y wychowywáią syny wásze w Religiey przeklętey Heretyckiey: pátrzciesz co zátym y chodzi y poydzie ieszcze bárziey. Podrosną dzieci wásze/ y tę przeklętą wiárę do Cerkiew zániosą. BirkRus 9
zbór heretycki (sz. zm.)
patrz: HERETYCKI
  • - [...] máią iedno ziele pewne, ktore tylo ná Łysey gorze rośćie, ile mogęwiedzieć, gdzie też ná ten czás był zbor heretycki, tego práwi tylo zwárzywszy pokropić lubo człowieká, lubo iáką bestyą, ktorey smierci życzysz, nátychmiast zdrchnie. WisCzar 32
  • - Więc dawszy alkoranom pokój i talmudom, Od heretyckich zborów tam się prosto udam, Gdzie ma kościół powszechny nabożeństwo swoje. PotFrasz3Kuk II 516
  • - Templa koscioły Chrzescianskie, swiętnice Perskie, ołtarze katolickie, Cerkwie ruskie, zbory Heretyckie, boznice Żydowskie, tureckie meczety, pogańskie bałwochwalnice. MikSil 45v
minister heretycki
patrz: HERETYCKI
  • - Gdybyście te iego księgi [księdza Reszki] przeczytali/ ktore on popisał o Atheismach/ Falarysmach/ y o poiedynkach miedzy sobą heretyckich Ministrow [...] wyrzucilibyście niedowiarstwa. BirkEgz 13
franciszkan konwentuał
patrz: KONWENTUAŁ
  • - Franciszkan konwentuał. ein Convental-Franciscaner. Cordelier conventël; Cordelier de la grand' manche. T III 349
franciszkan trzewiczkowy
patrz: TRZEWICZKOWY
kasa Cesarska
patrz: KASA
  • - Dworzanie przerzeczonego Xćia poty zasługi swoie z Kassy Cesarskiey in pleno brać będą, poki powoley do usług samego Dworu naszego nie będą mogli bydż applikowani. GazPol 1736 96 6 nlb
bóty chłopskie grube
patrz: BÓT
  • - Bóty chłopskie grube/ vide Kurpie. Kn 42
kamień bogaty (sz. zm.)
patrz: BOGATY
  • - U szyie mu na piersiach wisiało noszenie, Wktorym były bogate y drogie kamienie. ArKochOrl 70v
  • - Ukochana Lancelotto [...] Ciebie nie proszę o złoto, Nie chcę u ciebie kamieni Bogatych, ani pierścieni. ZimSRoks 62
Bóg bogaty
patrz: BOGATY
  • - O Szeremetu żadney wiádomości nie mamy o tym iednák namniey się nie frásuycie/ Bog bogáty. Szerzey o wszytkim opowie Dedes Agá Nász. MerkPol 35
  • - Woyská záś W.W.M.M. Páństwá gdyby się záwsze przy Ordách nászych trzymáły/ w Bogu mamy nadzieię/ iżby Páństwo Moskiewskie wprętce było v Was. Bog bogáty y spráwiedliwy/ lubo ten nieprzyiaciel w wielkiey kupie bywa/ máło kogo wybije/ iego káżdy. MerkPol 37
  • - Dla was Potocki; dla was Zołkiewski umierał Zeby was Obrzezaniec hardy nie pozerał Dla was iesli rozsądkiem, poymiecie to swoiem I my po dzis dzien wPolu Gradywowem stoiem Aze Bog intencye nasze zna Bogaty od niego oczekuiem przynamniey zapłaty. PotWoj 169
bot.
bazylijka cytrowa
patrz: CYTROWY
  • - BAzylia/ ktorą Bázyliyką drudzy miánuią/ troiáką w ogrodziech páńskich widuiemy. Pierwszą/ ktorą zowiemy wielką dla wielkiego y szyrokiego liścia [...] Kwiátu białego/ kłosowátego/ nasienia czarnego. Ziele wszystko pachniące iako Cytryna/ y przeto ią też Bazyliyką Cytrową abo Cytrynową zowią. SyrZiel 478
nienasycona chciwość (sz. zm.)
patrz: CHCIWOŚĆ
  • - Ták chciwość nie násycona wszystkich opánowáłá/ y dla wielkigo [!] zbytku nie może być uśmierzona. OpalŁRoz D4
  • - [Ciało] y chorobom rozmáitym/ y przypadkom rożnym/ y chciwościom nienásyconym/ y skázitelności wszelákiey podlega. StarKaz 332
  • - [Minister Brühl] z nienasyconej chciwości swojej brał od książąt Czartoryskich pieniądze, a nic ani na interesa domu królewskiego, ani na przyjaciół dworu nie dbał [...]. MatDiar I, 816
dość mieć (na /czymś/) (sz. zm.)
patrz: DOŚĆ, DOŚĆ, DOŚCI
  • - Mieszkaiąc Panienta [Sapiehowie] zrok wLouanium, znowu na Paryz iachali do Włoch [...] i ia z Ichmosciami, tilko schleba; za posługe nic niepłacili, i sam się odziewac musiałem. Rzekł ich inspector, dośc masz na tym, ze przi paniętach bez twego kosztu, cudze kraie zwiedziesz. VorLetSkarb 93
  • - Przyznam się, że już ma dusza uboga Wysmażyła się aż do samych kości; Miejże dość na tym [Zosiu], albo jeśli w grobie Chcesz mię mieć, niechże wprzód będę na tobie. MorszAUtwKuk 348
  • - Zegnąm Vrodę, Bogu ią oddaię Dosć mam gdy z tobą przy twoiey piękności W rowney pospołu będę zyc miłości. OblJasGór 158
nie dość mieć na /czymś/
patrz: DOŚĆ, DOŚĆ, DOŚCI
  • - Nie dość na tym Hetman mając, a chcąc nieprzyjaciela znosić do końca, chciał z tyłu na Obóz Niemiecki uderzyć, ktory był snadnieyszy do wzięcia, niż Moskiewski [...]. MasDiar 49
daniny chłopskie
patrz: DANINA
  • - Do intraty iákie wchodzą Prowentá [...] z Skor bydłá rożnego rogátego, Owczárne[g]o, koni, y Dziczyzny, z Wełny, z Miodow, Woskow, z Siáná, z Czynszow, z Spow, y z roznych dánin chłopskich. HaurEk 70marg. - 71
  • - Ráchunki Cokolwiek tylko do Prowentu należy, y ná gruncie znáydowáć się może, wszelkich pożytkow, y Intrat, ieśli czynione videlicet. Z vrodzáiu zboż rożnych, z Iárzyn Ogrodnych, y násienia, z Sádow, z Browárow. z Kárczmy, z Gorzálniey, z wieprzow, z nabiałow, z drobiu Folwárcznego, ze skor bydlęciá rożnego, Obornego, Owczárniego, koni, y dziczyzny, z wełny, z Miodow, wosku, Siáná, z Czynszow, y dánin chłopskich. HaurEk 86
[Frymarki] chłopskie
patrz: FRYMARK
  • - O Frymarkach i Handlach chłopskich. HaurEk 66 marg
[Inwentarz] chłopski
patrz: INWENTARZ
  • - W tejże wsi tak pańskiego inwentarza żadnego, jako i chłopskiego nie masz. InwKal I 399
[Kopa] chłopska
patrz: KOPA
  • - Kopá gdy stánie ták Dworska, iako y Chłopska w polu, przy dobrey liczbie y vkładániu; Xiędzu dáć wcześnie znáć dla wytyczy, y prętkiego do Gumna zwozu. HaurEk 2
kosa chłopska
patrz: KOSA
  • - Oryoná, tego Polacy zowią Kosą: dla tego, że niektore gwiazdy ná nim są vłożone, ná kształt kosy tra wney chłopskiey. OvOtwWPrzem 310 marg
ekspr.
mać chłopska
patrz: MAĆ
  • - Na bicie w owsach niedźwiedzi mać chłopska chytry wymyśliła sposób. RadziwHDiar 207
myto chłopskie
patrz: MYTO
  • - Myto chłopskie ná mieyscu ma bydź postánowione, ktorym wedle zwyczáiu zádáć y zápłácić, tylko pewnych mieć y wiádomych, áby nie uciekáli w drodze. HaurEk 63
brama miejska (sz. zm.)
patrz: BRANA, BRAMA, BRAMA, BROMA, BRONA
  • - Spust u bram mieyskich/ v. Kratá żélázna. Kn 1054
  • - Bramá/ braná/ broná mieyska. Porta. Kn 44
  • - Forculus Bozek co drzwi pilnował tego nawszytkich drzwiach y bronach Mieyskich malowano. PotPrzyp 3
  • - Miny pod Mieyskie Bramy pozaprawadzano. Ze iuz Wieden vix vix spirabat własnie kiedy owo mocny Słabego na Siędzie azagarło Scisnie. PasPam 258v
  • - Zá Bromą mieyską ná wyniosłym mieyscu. AndPiekBoh 46
brama obozowa (sz. zm.)
patrz: BRANA, BRAMA, BRAMA, BROMA, BRONA
  • - Cmá niezliczona w chmurách się wieszałá Duchow piekielnych/ swoiem ku obronie. Tá serc Pogáństwu y sił dodawáłá/ Ktore iuż beło w obozowey bronie... TasKochGoff 237
  • - Jákoż co v bram Obozowych stoią/ nie powinni luźnych wypuszczáć/ ále gdy się gwałtem wydzieráią/ iáko swawolnych y buntownikow/ imáć będą. FredKon 9
  • - Teyże penie podlega ktory sie do bromy obozowey a pogotowiu w nocy dobywał. ArtWoj 157
brama oboźna
patrz: BRANA, BRAMA, BRAMA, BROMA, BRONA
  • - ...wpadszy w nieprz[yjaciel]ski oboz rozerwał y obaleł brame obozną iaka pospolicie bywa w Miasteckach Ruskich dla te[go] [...] Na znak te[go] Mestwa ten kleynot od brąmy abo wrot oboznych Nadany. HerbOr 587
brama zamkowa
patrz: BRANA, BRAMA, BRAMA, BROMA, BRONA
  • - ...znacznie na nas iechali, aż do samych Bram Zamkowych Tamże ci Co na Bramach byli iesli nie wszedł znami ktory do Zamku, to im się wręce dostał. MasDiar 92
  • - ...Je[go]MsPana Komorowskiego Jusz zeszłego kturego Pana zawsią wpadaiącego w Brome zamkową Szwedzi porwali ytamgo postrzelili ktury skoro skonał... PoczOdlPam 10
brama wodna (sz. zm.)
patrz: BRANA, BRAMA, BRAMA, BROMA, BRONA
  • - ...to przeciwko bramy wodney żywego mostu stoi w Pułrynku tey działo moździerz na przepych snadź ieno ulany... MasDiar 72
  • - Naprzod wchodząc do zamku wodna bramą, w której jest dębowa krata zelazem końce zakowane. OpisKról 27
brama obozowa
patrz: BRANA, BRAMA, BRAMA, BROMA, BRONA
  • - Jełowiecki Herb. Jest brama Obozowa w polu czerwonym, nad bramą krzyż. NiesKor II 429
miłosierdzia brama
patrz: BRANA, BRAMA, BRAMA, BROMA, BRONA
  • - O gdybyś pokoy wieczny miał Saulu kochany? Nieżalby ginąć w Woynie od żadney rany! Nieżalby umrzeć, byle miłosierdzia Bramá Wpuściła cię ná łono Oyca Abrahamá. DrużZbiór 75
brama rajska
patrz: BRANA, BRAMA, BRAMA, BROMA, BRONA
  • - Dwa chory z soba wdzięcznie naprzemiany Spiewały, a głos w te słowa słyszany, Zdrowas zaranna iasno Gwiazdo Morska Matko bez zmázy w porodzęniu Boska Po porodzęniu Panno wiekuista Wybranych Panskich brąmo Rayska czysta. OblJasGór 141v
brama piekielna
patrz: BRANA, BRAMA, BRAMA, BROMA, BRONA
  • - Wrożką był y tego/ iż przeciwko Kościołowi wszytkie oręża w kupę zebráne/ nic nie porádzą/ by się też spiknęły z bramy piekielnymi. BirkOboz 56
  • - Iest tu táiemnicá tá: trudno czásem rozeznáć iesli grzech ná myśli zádał iuż śmierć/ czy skonánie czyni? czy zábił do końcá duszę/ czyli tylo stáwił ią v bran piekielnych? BirkNiedz 58
  • - ...aby bramy piekielne przeciw niemu [Bogu] nie przemogły, sam Elearów polskich serca do siebie pociągnąwszy, ich przeciwko nieprzyjaciołom wiary ś. obrócił, męstwa dodał, szczęściem błogosławiał, i sam im hetmanił. DembPrzew 7
  • - ... depcę [...] po Henrycystách/ po Sophistách/ po wszytkich brámách piekielnych: Boski máiestat zemną trzyma... BirkEgz 12
  • - Powinnego też swego ktory iuż drogę rospusty do bram piekielnych przychodził/ ták zmiękczyłá serce/ iż zostawszy zakonnikiemDominika Swiętego/... OkolNiebo 35
brama piekła
patrz: BRANA, BRAMA, BRAMA, BROMA, BRONA
  • - A ták iest iedná bramá piekłá Aryáńska! á tę drugą iáko zowią? Kálwińska! á tę trzecią iáko? Luterska! [...] Co Herezyia, to nowa bramá piekłá. MłodzKaz IV, 127
ciasna brama
patrz: BRANA, BRAMA, BRAMA, BROMA, BRONA
  • - Ciásna braná do niebá/ mowi Syn Boży: ciásna braná pokutá iest/ ale prowádzi do żywotá. BirkNiedz 59
  • - A on rzekł do nich: Usiłuycie, ábyście weszli przez ciásną bramę: Abowiem powiádam wam: Wiele ich będą chcieli wniść, ále nie będą mogli. GdacPan 142
brama tryumfalna (sz. zm.)
patrz: BRANA, BRAMA, BRAMA, BROMA, BRONA
  • - Koronácya Krolewska pewnie będzie w dzień ś. Jerzeg[o] styl: vet: á gotuią się iuz Bramy tryumphálne/ y inne do takowey funkciey przynależyte apparaty... MerkPol 191
  • - Ná iakążkolwiek ozdobną strukturę okiem kto rzuci, czyli to mularską, czyli Snycerską, Stolarską lub złotniczą; iáko to w Kościołách, Pałacach, ołtarzach, Cyboryach, wieżach, tryumfalnych bramach, katafalkach, baldachimach, szafach, Zegarach, [et]c. Oprocz proporcyi y symetryi, struktury, naypryncypalnieyszą uzna ozdobę czyli to z całey kolumnacyi, czyli z wyboru iey części pochodzącą. BystrzInfArch B2
  • - Arcus Triumphales albo Brám Tryumfalnych po całym Państwie náregestrowáno ná 1150. ktore Cesarzom, y wielkim Panom powystawiano [w Chinach]. ChmielAteny II 619
brama na tryumf
patrz: BRANA, BRAMA, BRAMA, BROMA, BRONA
  • - Bramá ná tryumph/Fornix, m. icis. [...] Fornix Fabii. Porta triumphalis, [...] Arcus, [...] Arcus ob recepta signa dicabant. Kn 44
  • - Bramá/ Porta, ae, g. foem. [...] Bramy ná tryumf/ Fornices, pl. num. DasHünDict Ppijv
  • - Brama na tryumf. ein Triumph-Bogen. arcade; arc de triomphe. T III 73
brama niebieska
patrz: BRANA, BRAMA, BRAMA, BROMA, BRONA
  • - Naywyższego vcho wolne Bramy Niebieskie powolne/ z ofiárą zástępce máią Głosu Bożego słuchaią. JurkPieś B1
  • - Złoto wszystkie bramy otworzyć może/ ále niebieskiey [bramy] nie. MalczZebr 68
drzewo jodłowe
patrz: JODŁOWY
  • - Pośli mi też drzewá Cedrowego/ jodłowego/ i Almugimowego z Libánu: Bo ja wiem, iż słudzy twoji umieją wyrąbowáć drzewo ná Libánie: á oto słudzy moji będą z sługámi twojimi. Aby mi wygotowáli drzewá co nawięcey. BG 2Krn 2, 8-9
szyszka jodłowa (sz. zm.)
patrz: JODŁOWY
  • - Warz Iodłowe szyszki w wodźie/ á komu się zeydźie nápuł z winem/ náparzay mieyscá/ ktorych się suchoty dźierżą: co vczyniwszy kilká kroć/ rosporz ná dwuch ábo trzech mieyscách skorę/ y odporz ią ná plecu/ żeby się nádęłá iáko tobołá. DorHip II O
  • - Weś wierzchołkow lebiodki, liśćia Dębowego, Iáłowcu, wszystkiego po trzy gárśći, szyszek Iodłowych n[ume]ro 12. warz w wodźie, ostudźiwszy, mocz część náruszoną, otárszy smáruy tym. CompMed 125
  • - Trzeba nabierać szyszek sosnowych albo iodłowych, te w kotle dużym gotować w wodzie, coraz mieszaiąc, ażeby się rozgotowały. DośwGosp 154
wino setyneńskie
patrz: SETYNEŃSKI
  • - Chwálą we Włoszech [...] Winá Setyneńskie, y Albańskie, Sery Parmeńskie. ChmielAteny II 215
piwo pszeniczne
patrz: PSZENICZNY
  • - Piwo Pszeniczne przystoynie vczynione/ męże gnuśne do Wenusá wzbudzáią. Obfitość przyrodzonego nasienia dáią/ záczy[.] potężnieysze do skutku małżeńskiego czynią/ y w siodło ie sadzáią polewkami/ Biermuszkámi/ Pánátámi dáiąc go vżywáć. SyrZiel 948
bot.
bazylika kędzierzawa
patrz: KĘDZIERZAWY
  • - Jest y czwarta Bázyliká kędzierzáwa/ cudzoziemska/ liścia niemáłego/ modráwego/ ábo pobłękitniáłego/ około kárbowánego. SyrZiel 479
ataman koszowy
patrz: KOSZOWY
  • - WIerność Poddánstwá swego Atáman Koszowy y wszyscy ná Zaporozu zostáiący/ W. K. M. Pánu Memu Miłościwemu oświadczáiąc [...] przysłáli mnie Hrámotę od Romadánowskiego do siebie pisáną. MerkPol 170
ataman zaporowski
patrz: ZAPOROWSKI
  • - Przysłáli Hrámotę [kozacy] od Romadánowskiego do siebie pisáną/ á przy oney y Moskalá; ktory rozmáitemi vsiłował sposobámi Atámaná Záporowskiego odstrychnąć [od wierności królowi]. MerkPol 170
bakałarz gościnny
patrz: GOŚCINNY
  • - Szczepanowi chałupnikowi wół jeden zdechł. Bakałarzowi alias na ten czas gościnnemu wół i krowa. InwKal I 336
  • - Zabrali Szwedzi [...] kmieciowi wołów pańskich 3 [...] Piłatowi półrolnikowi pańskich wołów 3 [...] Gościnnemu Kazimierzowi bakałarzowi jego własnych parę i z wozem. InwKal I 336
bakałarze rotmistrzostwa
patrz: ROTMISTRZOSTWO
  • - Szkoła zagęściła znaki oficyjerstwa, mądrzy, ale nie do komendy, bakałarze rotmistrzostwa, nie wiem jakim prawem jurystowie, rząd wielki, we wszytkim nieporządek. MałpaCzłow 286
baszta murowa
patrz: MUROWY
  • - Mury około miasta podobnym także sposobem rujnowali [żołnierze], i baszty murowe, ganki w około murów, i co tylko na murach od drewna było. OtwFDziejeCzech 185
drzewiana baszta
patrz: DRZEWIANY, DRZEWIANY, DRZEWIANNY
  • - Niemcy [...] opanowawszy drzewianą basztę wysoką naiblisszą naszego muru poczęli nam bardzo na naszych blamkach strzelbą szkodzić. MarchŚcibHist 21-21v
baszta drzewiana
patrz: DRZEWIANY, DRZEWIANY, DRZEWIANNY
  • - Bászty drzewiane/ Phalae [...] Thurn von holz gemacht. DasHünDict 0IIIv
baszta widokowa
patrz: WIDOKOWY
  • - Baszta widokowa. [...] échauguette; une tour d’ oû l’ on découvre ce qui se passe au loin. T III 27
białek jajowy (sz. zm.) ,
białko jajowe
patrz: JAJOWY
  • - Iesli bol będzie, przyłoż lnu zmaczanego w białku iáiowym, abo białek skłociwszy z rożáną wodką. PetrSInst Ev-E2
  • - Siemienia uwarzyć w miodzie pitym słodkim, ubić białek jajowych kilka. OstrorMyślTur 24
  • - Jestli jáki smák w białku jájowym? BG Hi 6, 6
  • - Białek zaś iáiowy chłodzi y wysusza/ oczu zapalenia uśmierza. HercBan 41
  • - Poznac było już jawnym widzeniem, że się z źrzenice łuska dobywała I odstawała z oka po kawałku Jak więc skórka z jajowego białku. LubSTobPol 165
białek jajeczny (sz. zm.)
patrz: JAJECZNY
  • - Białek jájeczny/ Albumen. DasHünDict Ootijj
  • - Weźmiy potym Iáiecznych białkow kilka/ wley w ten podsadzony rosoł. CzerComp 88
czyniciel nieprawości
patrz: NIEPRAWOŚĆ
  • - Azaż nie wiedzą wszyscy czyniciele nieprawości, że pożerają lud mój, jako więc chleb jedzą? ale Pana nie wzywają. BG Ps 14, 5
omyć nieprawości (sz. zm.) ,
omyć od nieprawości ,
omyć z nieprawości
patrz: NIEPRAWOŚĆ
  • - Prziymi tę to gorącą ofiárę łez krwáwych: A nie odrzucay/ prośim/ od śiebie niepráwych. Ale tą krwią wylaną omyi niepráwośći: A nápiątnuy pámiątkę tey swoiey miłośći. RożAPam 100
  • - Kiedy już blizki koniec przykrej drogi mieli, Z góry jednej wysokiej z daleka ujźrzeli Świętą ziemię, gdzie Miłość najwyszsza zstąpiła I nasze nieprawości krwią swoją omyła. ArKochOrlCz I 254
  • - 4 Omyj mię doskonále od niepráwośći mojey: á od grzechu mego ocżyść mię. BG Ps 51, 4
  • - Kto tedy Konfessyą odpráwiwszy z skruchą serdeczną y z żalem zá popełnione niepráwośći/ do tego stołu Pańskiego przystąpi/ otrzyma wszytkich grzechow swoich oczyszczenie doskonáłe/ ták iákoby się w źrzodle omył z błotá niepráwośći swoich. StarKaz 42
  • - Przyiął śmiertelne ćiało/ y stał się malućkim Dzieciątkiem/ będąc Bogiem wielkim/ áby w luckim Cierṕiał ćiele/ by ludzkie omył nieprawośći Krwią/ y Smiercią ná Krzyżu swą ku nam z miłośći. BesKuligHer 53
bezecne łoże
patrz: ŁOŻE, ŁOŻA
  • - Kto weyźrzy ná sámę Anglią/ á wspomni sobie onę okrutnicę/ bezecnego łożá bezecną corkę. BirkNiedz 14
bolesne łoże
patrz: ŁOŻE, ŁOŻA
  • - [Niemoc] do boleśnego Ciało przybiwszy łoża, przymusiła Obóz opuścić a do ojczystego Zamku powrócić z marsowego pola [...]. OdymWŻałKoniec 352
bok cyrkularny
patrz: CYRKULARNY
  • - [Mówią, że] Więcy [fortyfikacji twierdzy] nakryje bok angularny, niż cyrkularny. AquaPrax 246
kotcza miętka (sz. zm.)
patrz: KOTCZY
  • - [...] Miętka kotcza [...]. Kn ?
  • - Calamijnta Kotcza mietka. SłowPolŁac 26
  • - Miętka-Kotcza. ErnHand 544
kotczy pazur
patrz: KOTCZY
  • - KAni álbo Kotczy Pazur/ Miłosna rzeczona z swych Skutkow: ma korzeń długi [...]. SyrZiel 123
  • - Miłosna ziéle/ káni ábo kotczy pázur. Miłosna. Kn ?
ootcze ogonki
patrz: KOTCZY
  • - Przęsłká ziéle/ strzępéczká/ kotcze ogonki. Skrsyp. Kn ?
kotcza szanta
patrz: KOTCZY
  • - Liście Kotczy Szánty tłuczone/ á ná rány iákiekolwiek świeże plastrowáne/ goi. SyrZiel 1315
  • - Kotcza miętká/ Kotcza szántá/ v. Serdecznik. Kn ?
  • - Sérdécznik drugi/ Gęśia stopá/ kotcza szántá. Sérdécznik. Kn ?
  • - Szántá kotcza/ v. Sérdécznik 2. Kn ?
miętka ogrodna
patrz: MIĘTKA
  • - Weźmi: Melissy, Miętki ogrodney kędzierzawey. Szałwii ogrodney z kwiatem, Korzenia Benedyktowego, Biedrzęcu białego, Lilii Konwalii, Lewandy, Kwiatu Rozmarynowego Kluczykowego, Kwiatu Szpikanardowego, Kwiatu Lipowego, Zołtych Fiałkow, Hizopu, Maieranu, każdego trzy garści, Korzenia Mistrzykowego, Kubebow, Kardomomow, Goździkow, Cynamonu, każdego połtora Łota. Muszkatowey Gałki, Muszkatowego Kwiatu, Jmbieru, każdego łot ieden. Drzewa Aloesowego, Pieprzu długiego, Gorczycy, Karulku, każdego Połłota. Jałowcu - 6 Łotow. Szafranu Połłota. BeimJelMed 366-367. BeimJelMed 366-367
bot.
miętka kamienna
patrz: MIĘTKA
  • - NA ZOŁTACZKĘ.Weźmi Szánty pospolity nie białey [...] Jeleniego języka, kotczey mięty, Miętki kámienney, korzenia kobylego sczáwiu, káżdego po gárśći, wszystko to pokaraiawszy włoż do garká, wley syty miodowey pułtorá gárcá, warz áż trzećią część wywre, przecedź, dáway co dźień po kwáterce, wprzod przepugowawszy chorego, uznasz pomoc. VadeMed 58
bot.
kani pazur
patrz: PAZUR
  • - Kłącza łokietnego/ podczás dłuższego y ćienkiego/ od ktorego pochodzą gałąski/ ná tych kwiatki podługowáte nadobne/ kwiećiu oliwnego drzewá podobne/ gęsto około kłącza/ á práwie iedno ná drugim leżące/ z bládá żołte/ iáko Kániego Pázurá kwiećie. Niepoprawne zródło
gorycznik wielki
patrz: GORYCZNIK
  • - ZIele to/ iáko u Łácinnikow/ ták y u nas rozmáite ma názwiská. Jedni go zowią Gorzyszem álbo Gorycznikiem wielkim. Drudzy Swinim koprem: Drudzy wszywym Koprem: Ini Wieprzyńcem: Niektorzy Siárkowym/ álbo siárczástym korzeniem. Drudzy Jeleniem korzeniem/ iáko y wtore Peucedanum, Sárnim korzeniem/ á zwłasczá Czechowie. SyrZiel 195
bawełna nieczysta
patrz: NIECZYSTY
  • - Baumvolle unrein/ Báwełná niecżysta. ErnHand 93
turska bawełna
patrz: TURSKI
  • - Zostawiłem kołdrę Płocienkową turską bawełną napchaną. ArchRadziw 1638 42, 62
termin myśliwski (sz. zm.)
patrz: MYŚLIWSKI
  • - Myśliwskie to terminy, ktorzy chárćią gębą zową trąbą, nogi záięce skokámi. OvOtwWPrzem 31
  • - Masztalerz Żebrowskiego, w myśliwskim terminie Źle perfekt, obaczywszy na piasku znak tropu, Dojźry kobylej głowy zbutwiałego trzopu W nadwiślnym chruście; że się nie przypatrzył lepiej, Nadzieja go z niezmierną radością zaślepi. PotFrasz4Kuk I 278
  • - BAUGE terme de chasse [...] Volutabrum [...] BAGNO Kałuza doł termin myśliwski mieysce gdzie Dzik Spoczywa y inne okrutne zwierze ktore zawsze iest nieczyste y bagniste. DanKolaDyk I, 183
  • - Terminem tedy myśliwskim zapadły się zwirz zowie, gdy przed zawieruchą tam wszedł, a wychodów z ostępu na okół tychże i świższych nie widno. RadziwHDiar 210
  • - Terminy Łacinskie Myśliwskie są te, Retiá tendere, Sieci rzucić: Suitus claudere, to iest Knieie obsaczyć [...]. ChmielAteny1755 I 80
trąbka myśliwska
patrz: MYŚLIWSKI
  • - Trąbka myśliwska, w srebro oprawna i z tasiemką szmuklerską, srebrną. RuchSkarbGęb 168
  • - CORNET, subst. m. (Petit corps de chasse.) Buccina. Cornu. TRĄBKA myśliwska DanKolaDyk I, 371
  • - Docieczono także że bardziey się pomnaża w powietrzu z przyczyny iakiey zgęszczonym, doznał tego za świadectwem Doktora Panto Marynarz, ktory w dzwonie Marynarskim w wodę spuszszony, gdy trąbkę myśliwską nadął, tak wielkie brzmienie w dzwonie usłyszał z przyczyny zgęszczonego tam powietrza, że zawrotu głowy nabywszy, ledwie z dzwonu nie wypadł. LisikFizyka 335
trąba myśliwska (sz. zm.)
patrz: MYŚLIWSKI
  • - WITEMBERSKIE XIĄZĘ. [...] Prowádźi Konnych/ 15000. Piechoty 6000. Ma Zołte Chorągwie ná ktorych trzy Myśliwskie trąby/ cum inscriptione ZrzenNowiny B2v
  • - Gotowiusieńki uciec, i myśli, w którą by Stronę, ni kot myśliwskiej dosłyszawszy trąby; Znać go lubo na akcie, lub na jakim feście, Jakoby piąte koło, po mowie, po geście; Durny, jeśli nie czuje wstrętu; zaraz skromny, Jestli kto, na rzeczach się znający, przytomny. PotFrasz2Kuk II 268
  • - Wtym czasie gdy spał, innę częsci Lasu pełne dzwięku Trąb mysliwskich głosami psow y poluiących miłe roznosiły Echo. HistAlk 8
  • - [Julia] [...] swoy Pielgrzymski kápelusz zá umbéllę służący złożyłá u głowy, niespodźiewanie zásnęłá smacznie, áleć zá mały moment od dwoch rzeczy obudzona zostałá, ktore ią y strwożyły, y bolu nábawiły, álbowiem poczuła się być postrzeloną w nogę z łuku, y pod tenże czás usłyszałá krzyk poluiących, y psow niemało, ći tedy trąbą myśliwską, á ći szczekániem rozerwali iey odpoczynek. AulRaczHip 119
język myśliwski
patrz: MYŚLIWSKI
  • - Hrabia uczynił do tego wszelkie rozrządzenia. Przez całą noc gadano o tym, czego zrozumieć niemogłam, słyszałam słowa często powtarzane: miot… trop… farba… trąba… skoki… kita… osmyk… Domyślałam się, iż to był ięzyk myśliwski. Nauczono mię, że się nie mowi bekas tłusty, ale oblany, zaiąc skromny, kuropatwa piczna… KrajMPodol 49 nlb
termin teologiczny
patrz: TEOLOGICZNY
  • - ATTRIBUT [...] (terme de Théologie [...]) Divinum nomen [...] ATTRIBUTA termin Teologiczny ktory się mowi o wszystkich doskonałościach ktore są w Bogu, iako Sprawiedliwość, miłosierdzie etc. DanKolaDyk I, 143
bot.
wężownik biały
patrz: WĘŻOWNIK
  • - Obrazki/ Obraski/ Aronowa brodá/ Diablik/ Wężownik biały. Aron, vel Arum. n. et Aros [...] Aris [...] Calix [...]. Kn 575
  • - wężownik biały; obrazki (arum) kleine Natter-Wurz, deutscher Imber. vit de chien; pié de veau. T III 2514
bot.
wężownik czerwony
patrz: WĘŻOWNIK
  • - wężownik, wężownik czerwony, gadowe ziele, gaiowa miodunka. (bistorta britannica) Natter-Wurz, bistorte. T III 2513
gwiazda błądząca (sz. zm.)
patrz: BŁĄDZIĆ
  • - Notuy: Sáturnus iest pierwsza gwiazdá błądząca, á w zględem swoiey influencyey dáie duszy cnotę, ábo moc rozeznánia, y rozumnie mowienia. AlbSekr 55
  • - Nie moie lecz Cyrulika Diogenesa w tym zdanie: ktoremu gdy Astrolog remonstrował ná sferze Astronomiczney, ktore są errantes to iest błądzące po Niebie gwiazdy. Odpowiedział: Mylisz się: nie gwiazdy błądzą, lecz Astrologowie. BystrzInfZup 15 nlb
ciąg w chodzeniu
patrz: CHODZENIE, CHODZENIE, CHODZIENIE
  • - Ciąg w chodzeniu/ przéście/ chodzenie iédno/ dwoié. Spatium ambulationis [...] Tum Scaeuolam duobus spatiis tribusúé factis [...] Si vno basilicae spatio honestamur. vbi versum ambulationis [...]. Kn 76
  • - Ciąg w chodzeniu. Spatium. Ilgibe. SzyrDict 33
drążek do chodzenia
patrz: CHODZENIE, CHODZENIE, CHODZIENIE
  • - Drążék/ ábo drążki do chodzenia wysoko/ ábo przéstąpienia przéz co. Grallae [...]. Kn 147
koło do chodzenia
patrz: CHODZENIE, CHODZENIE, CHODZIENIE
  • - Wiedzieć tedy potrzebá: że chodzęnie w kole przydáć się może co ciągnięnia wody, nie do młynow. Gdyż nie zdoła obracániu kámienia mielącego. Niech bowiem będzie koło do chodzęnia ludzkiego, wysokie ná łokci ośm; przypádnie obwod iego w łokci 25. potrzebuiących krokow ludzkich ná ieden obrot 50. SolArch 95
miejsce do chodzenia
patrz: CHODZENIE, CHODZENIE, CHODZIENIE
  • - Chodzęnie/ miéysce do chodzęnia/ Ambulatio [...] Circa theatra sunt porticus & ambulationes, Idem. Ambulationes meridiano aequinoctiali subiectae sint. Ambulacrum [...] Spatia Academiae, in quibus docentes Philosophi deambulabant [...]. Kn 68
  • - Przéchadzká/ miésce do chodzęnia/ v. Chodzęnie 2. Kn 833
chodzenie w kole
patrz: CHODZENIE, CHODZENIE, CHODZIENIE
  • - NAUKA XV. Pompowáć wodę chodzeniem w kole. SPorządz koło M, sposobne do chodzenia w nim kilku ludzi y przy S, ná iednym wále EH cztery łopátki D. SolArch 148
  • - Wiedzieć tedy potrzebá, że chodzęnie ludzi w kole skromnym deptánym, nie zdoła obracániu kámięniá mielancego. Dopieroż w kole wielkim dla iego leniwego obrotu. SolArch 95
  • - Wiedzieć tedy potrzebá: że chodzęnie w kole przydáć się może co ciągnięnia wody, nie do młynow. Gdyż nie zdoła obracániu kámienia mielącego. Niech bowiem będzie koło do chodzęnia ludzkiego, wysokie ná łokci ośm; przypádnie obwod iego w łokci 25. potrzebuiących krokow ludzkich ná ieden obrot 50. SolArch 95
chodzenie powszednie (sz. zm.)
patrz: CHODZENIE, CHODZENIE, CHODZIENIE
  • - Biez dowiedz się, ieżeli me száty wygotował Kráwiec ná chodzenie powszednie. AndPiekBoh 135
  • - Dárowałem kocháney swey Zoffiey, żeby sobie onemi [drogimi kamieniami] roskazałá uháwtowáć spodnicę ná powszednie chodzenie. AndPiekBoh 81
chodzenie około
patrz: CHODZENIE, CHODZENIE, CHODZIENIE
  • - Chodzęnie/ miéysce do chodzęnia/ Ambulatio [...] Circa theatra sunt porticus & ambulationes, Idem. Ambulationes meridiano aequinoctiali subiectae sint. Ambulacrum [...] Spatia Academiae, in quibus docentes Philosophi deambulabant. Deambulatio [...] Xystus [...] Peridromis [...] Chodzęnie około. Kn 68
wkoło chodzenie
patrz: CHODZENIE, CHODZENIE, CHODZIENIE
  • - Na wierzchu [pałacu Ossolińskiego] wkoło chodzenie, Balasami ogrodzenie. JarzGośc 84
chodzenie na okręcie
patrz: CHODZENIE, CHODZENIE, CHODZIENIE
  • - Chodzęnie ná okręcie/ Fori [...] Pergula [...] Agea [...] v. Pokład 2. Kn 68
  • - TILLAC (Le plus haut pont d'un vaisseau.) Fori, forum. CHODZENIE ná okręcie pokład sztab. DanKolaDyk II, 538
wolne chodzenie
patrz: CHODZENIE, CHODZENIE, CHODZIENIE
  • - Zrzebiętá maią być przy klaczách do Swiętego Marcina/ abo poki klacza przyimować ie będzie. A potym do Stáyniey/ ná nie u wiązánie/ żeby wolne chodzenie/ y wygnánie miáły/ by y drugą Staynią/ przeciwko ich staniu postánowić/ dla przechodzenia. PienHip 9
wolne chodzenie /dokądś/
patrz: CHODZENIE, CHODZENIE, CHODZIENIE
  • - Do tego przyrzekliscie to Nam byli imieniem Boiar Dumnych ze ludziom Naszym y kupcom przybyciu u H[o]sp[o]d[a]ra Waszego miało bydz wolne do miasta gdzie potrzeba chodzenie wtąz y waszym ludziom do Dworu Poselskiego, a teraz postaremu Nas w tym zamknieniu trzymacie. PiasRel 52v
  • - Dwie niedziele musiałem werezydowac ale podtytułem wiezę wpiękney stancyi zwolnym chodzeniem dokoscioła adrugie dwie Koło Trybunalskie przes List odProsiło luboby wprawdzie yte dwie odprosili Ieno ze PanSopocko Vciekł zwilna. PoczOdlPam 101
niewiasta chananejska (sz. zm.)
patrz: NIEWIASTA
  • - Niewiástá Chánáneyska wyszłá z gránic tych/ y záwołáłá do nie[go] mowiąc: Zmiłuy się nádemną Pánie/ Synu Dawidow/ Corká moiá od diabłá ciężką udręczoná boleie. KalCuda 302
  • - Tákże [...] Mágdálena grzesznicá/ niewiástá Chánáneyska/ niewiásta Sámárytáńska/ Swiekra Piotrá świętego/ y tá coreczká Arcykápłaná dzisieyszego [doznaje uzdrowienia]. StarKaz II, 581
  • - Idzie cierpliwość gdy przykłádem owey Chanáneyskiey niewiásty/ chociász też odegnany miłosierdziá czekasz. BujnDroga 205
w strosie budowany
patrz: BUDOWAĆ
  • - Dzis iuzesmy widzieli Wsi przy drodze kilkanascie y w strosie porządnie budowanych. PiasRel 24v
w ścianę budowany
patrz: BUDOWAĆ
  • - Az sie ogien dobrał parkanow, parkany tam w scianę budowane. MarchŚcibHist 31
w węgieł budowany
patrz: BUDOWAĆ
  • - Obory okolne, w węgły budowane. InwKal I 456
  • - To wszystko pominąwszy idziem do gumna, gdzie najprzód widziemy spichlerz z bali w węgieł budowany, o 2 piętrach. InwKal I 595
na bankach /co/ ulokować
patrz: ULOKOWAĆ
  • - Kapitały na Bankach Vlokowane. SapADiar 68
na twarz padać
patrz: TWARZ
  • - Ná twarz padszy. [...] v. Ná płásk. Kn 444
bezbożna twarz
patrz: TWARZ
  • - Ktora je kolwiek nosi, już, już, jego cechą Do piekła naznaczona, gdy wrzącej warzechą Smoły on smok okrutny na bezbożnej twarzy, Herb swoj, muchę, książę much, straszliwie wywarzy. PotFraszBrück II 385
twarz horyzontalna
patrz: TWARZ
  • - [...] zrysuiesz go [zegar północny] przez zegar Horizontálny [...] byleś twarz Horizontálną z stylem wywrocił ku ziemi [...]. SolGeom III 51
padająca niemoc
patrz: NIEMOC
  • - Bernadynek/ ábo Turecki czubek [...] Pádáiącey niemocy. Szláku ábo páráliżowi. Pokurczonym. Strętwieniu ábo zmartwieniu [bywa ratunkiem]. SyrZiel 362- 364
enema chłodząca (sz. zm.)
patrz: ENEMA
  • - Naprzod w káżdey gorączce pożyteczne są enemy chłodzące y odwilżáiące, tákie álbo podobne. PromMed 11
  • - Naprzod ieżeliby tá áffekcya to iest zátrzymánie uryny, [...] pochodziło z zápalenia nerek, albo gorącości uryny, dawszy chłodzącą Eneme, krwi upuścić. PromMed 136
julep chłodzący
patrz: JULEP
  • - Item Emulsie to iest mleczká robione z nasienia Dynowego, Málonowego, Ogorczánego, Máku etc. tákże Iulepy chłodzące są dobre, osobliwie z máczku Polnego. PromMed 93
chłodząca krystera ,
klistera chłodząca
patrz: KLISTERA, KLISTER, KRYSTERA, KLISTERA, KLISTER
  • - Ckliwość wielka znosić się może klisterámi chłodzącemi z oleykiem rożánym y chłodzeniem gmáchu, o ktorym się wyższey powiedziáło. PetrSInst D4v
  • - Towarzysz nasz u Petery Bierał chłodzące krystery I tak skarżąc na gorączkę, Ukrywał szpetną świerzbiączkę. MorszAUtwKuk 312
lekarstwo chłodzące (sz. zm.)
patrz: LEKARSTWO, LEKARSTWO, LIKARSTWO
  • - Y przeto ná gorące choroby wynáleźli lekárstwá chłodzące: ná zimne/ zágrzewáiące. SykstCiepl 139
  • - Item záżywáć lekarstw mierno chłodzących, áby wątrobę chłodząc, żołądká nie oziębić, co iest pospolita. PromMed 161
  • - Toż burzenie krwi chłodzącemi lekarstwy uśmierzać trzeba. BeimJelMed 204
płokanie chłodzące
patrz: PŁOKANIE, PŁOKANIE, PŁUKANIE
  • - Służą przytym płokánia rożne chłodzące [na zapalenie gardła]. CompMed 79
tranek chłodzący
patrz: TRANEK
  • - Tranek chłodzący. Weźmij saletry [...] soku z ziela, które zowią tłustoszu ogrodnego [...] wina kwartę białego reńskiego abo francuskiego, jajec. DorHipTur 249
amoniak żywiczny
patrz: ŻYWICZNY
  • - Wziąć [...] Ammoniaku żywicznego/ Nasienia Swiniey wszy/ abo weszki po łocie. SyrZiel 194
dopiąć swego
patrz: DOPIĄĆ
  • - Sypano Piniądzmi w Polszcze ze by dopiąc swego. PasPam 197v
doprowadzić do boku czyjegoś
patrz: DOPROWADZIĆ
  • - Iuz ze ich doprowadz y do boku krola Io MSCi. PasPam 172
dopuszczenie boskie
patrz: DOPUSZCZENIE
dopuszczenie boże
patrz: DOPUSZCZENIE
dostatnia fortuna (sz. zm.)
patrz: DOSTATNI, DOSTATNY
  • - Tem widokiem Krol tedy w kroku zátrzymány, Vważáiąc w vbostwie stan ich opłákány, Ze niemáiąc ni chlebá, ni domku, w ostátniey Biedźie ták są weseli, iák kto przy dostátniey Fortunie, do kompána rzecze przytomnego: Przyiacielu pátrz ná ten tryumf stadłá tego, Y wesołą myśl, iáko ni mnie, áni tobie, Lub nas w lepszey dáleko fortuná ozdobie Y roskoszách piastuie, nie iest ták przyiemnem Ten żywot, iák nędzarzom tym w lochu tem źimnem. DamKuligKról 114
  • - Przyda drugi: ia przed dwiema láty dáłem pod przysięgą fałszywe świádectwo: dway bowiem brácia chcąc odstrzygnąć od podźiału fortuny dostátniey Siostrę swoię, zádali iey publiczny nierząd, [...]. NaramOpat 89
  • - Wiele obywatelow tam sobie zrobili dostatnią fortunę, używano do tego połowu Indyanow, ale ta praca nie zdrowa i niebespieczna, wkrótce ich wygubiła. RobJezHist 26
dostatni kościół (sz. zm.)
patrz: DOSTATNI, DOSTATNY
  • - NA teyże páginie Powiádasz że Krzśćilnic w Cerkwiach Wschodnioruskich niemász. Odpow. Ieżeli tákich iáka byłá przy Krzśćie ś. Konstántiná wielkiego/ o ktorey Duranthus lib. I. Cap, 19. tedy pewnie nie tylko w vbogich Ruskich Cerkwiách/ ále y w naydostátnieyszych Rzymskich Kośćiołách ich nie naydźiesz. MohLit 8
  • - Same miasto jest bogate we wszytko: kamienice ozdobne, kościoły dostatne, fruktów, towarów różnych summa copia, tak iż we wszytko abundantissima nazwać się może civitas. BillTDiar 117
  • - Ciekáwą ma Questyą Hieronim ś. gdy pyta/ co iest zá przyczyná że Bog z mądrośći swoiey nieskonczoney dysponował/ áby w Kośćiele Jerozolimskim ták sławnym/ świętym y dostátnim/ nie świece woskowe/ iáko teraz w Kośćiołách nászych/ ále Lámpy pełne oliwy zápalano/ áby záwsze g[o]rżały/ poniewasz wosk iest czystszy y zacnieyszy ogniá nutryment/ y iáśniey ániżeli oliwá gore? StefDzieło 56
dosyć mieć na /czymś/ (sz. zm.)
patrz: DOSYĆ, DOSYĆ, DOSIĆ
  • - [...] mężowi nie ták dalece przystoi káżdy kąt w domu opatrzyć, y gdzie się co dzieie pilnować: dosyć ma na tym, aby w domu dostatek był. PetrSEk 18
  • - Nie mam ná tym dosyć/ ábym cię ták widziałá iáko Moyzesz: rádábym się odmieniłá w orlicę Ezechielową/ ozdobioną w rozmáite głowy/ pełna w oczy/ ábym się ciebie nápátrzyć mogłá iáko naylepiey [...]. BirkNiedz 48
  • - Niezazdrości Jeymć Panna Woiewodzanka, tey Bogini [Wenerze] kleynotow [...] dosyć ma ná dwoch nieoszacowanych perłach Jey Mości Pani Woiewodziny Kijowskiey Babce, ktora nie tylko sama wielkich y ná cały swiat sławnych Potockich w Dom przyniosła decora, ále też y postronnych kráiow pierwsze złączyłá godności [...]. DanOstSwada II, 25
nie dosyć mieć na /czymś/
patrz: DOSYĆ, DOSYĆ, DOSIĆ
  • - [Chmielnicki] Do Rakoczego także wyprawił, aby się brał pod Krakow upominaiąc się Polskiey Korony. I niedosyc na tym maiąc, iescże umyslił zkolegacić się z Hospodarem Wołoskim [...]. HistBun 17v
  • - [Kawaler] sekret obiecał y cieszkiemi przysięgami ztwierdził więc [kobieta] dała się namowic y do głębszego pokoiu z sobą na grzech zaszli, owych kawalerow zostawiwszy, a nie dosyc maiąc sam na grzechu swoim prosił iey bardzo zeby y tym kawalerom teyze uciechy pozwoliła [...]. HistŚwież 80
brona drewniana balczasta
patrz: DREWNIANY
  • - Sprzęt gospodarski [...] bron drewnianych balczastych par 3... InwChełm 30
kraty drotowe
patrz: KRATA
  • - Straszowski widział owey wydry Qualitates [przymioty] obaczył tez y insze myslistwo moie iako to Zwierzyniec ptaszy ktory miałęm z budowany kratami drotowemi na kryty. A w nim Ptastwo Omnis Generis [wszelkiego rodzaju] [...] a nie tylko to Ptastwo co moze bydz, w Polszcze ale y insze Cudzozięmskie. PasPam 254
dotrzymać parolu
patrz: DOTRZYMAĆ
  • - Parolu niedotrzymał bo uciekł od zony y wyiechał do Polski z Pułkiem Piaseczynskiego powiedaiąc potym ze przez Sęn y Naiawie iak by mu cos za uchem wołało odstąpiłes Boga. PasPam
dotrzymać słowa ,
dotrzymać słowo
patrz: DOTRZYMAĆ
  • - Z owych tedy nieodmięnnych affektow upewnieniem zowemi Exekracyiami kto by Słowa nie dotrzymał roziechalismy się PasPam 153
  • - Z łaski WMM Paniey dosyć mi się stało kiedy mąm słowo ktorego rozumięm że mi WMM Pani dotrzymać raczysz. Ia tez pewnie takim nie mysle bydz niestatkiem a wostatku niech będzie to Słowo na papirze. PasPam 224
bibl.
pokolenie Gadowe
patrz: GADOWY
  • - Náliczono jch z pokolenia Gádowego/ czterdzieści y pięć tysięcy/ y sześć set y pięćdziesiąt. BG Lb 1, 25
  • - Potym pokolenie Gádowe: á Hetmánem nád Syny Gádowymi Eliásáf Syn Rehuelow: BG Lb 2, 14
  • - A w pokoleniu Gádowym/ Rámot w Gáláád/ y przedmieścia jego: y Máhánáim y przedmieścia jego. BG 1Krn 6, 80
fiskalne sądy
patrz: FISKALNY
  • - W tymże huku panu Jeruzalskiemu [...] zarzucono poenam peculatus na fiskalnych sądach otrzymaną na jmp Jeruzalskim DiarSejm 226
  • - § fiskalne sądy. T III 340
habit cystercjeński
patrz: CYSTERCJEŃSKI
  • - Bernat święty pisząc do Eugeniusá Papieżá/ ktory iego mnichem był/ y od niego Hábit Cystercyeński przyiął był/ mowi do niego: Ego nomen Patris deposui, sed non timorem, [...]. StarKaz 515
zakon cystercjeński
patrz: CYSTERCJEŃSKI
  • - [...] z tey [Ludwiki Leszczyńskiej] był syn Michał Koronowski Profess zakonu Cystercyeńskiego, y corka Angela Zakonnica. NiesKor II 180
  • - [...] Przemysław [Domiechowski] naprzod Przeor Mogilski 1646, á potym Opat Czyrzycki Zakonu Cystercyeńskiego 1672, iest iego, Kazanie pogrzebowe w druku Rumacya do Narożnika. 2do Matka Bolesna, 3tio Ráy zabaw. 4to Práktyka zywey wiáry 1647 in 12. NiesKor II 61
po jezuicku chodzić
patrz: JEZUICKI
  • - Postępuie dáley ieszcze tenże/ y miásto defensorá Akádemiey/ sędzią się rzeczy Iezuickich/ mocą ktore ynie ma vczyniwszy/ powiádá/ że Iezuici nie wszyscy są Iezuitámi práwdziwymi/ chociáż po Iezuicku chodzą. SzemGrat 35
klasztor jezuicki
patrz: JEZUICKI
  • - Wszesciu godzinach wzielismy Klasztor Iezuicki wktorymsię oni [Kozacy] bronili. DrobTuszInf 22-23

patrz: HABIT
habit s. Dominika
patrz: HABIT
habit zakonu Dominika ś.
patrz: HABIT
  • - A gdy brała Habit zakonu Dominika ś. widziała obecną Krolową niebieską/ ktora bytnością swoią zdobiła y Akt ś. y intencyą potwierdzała. OkolNiebo 82
habit zakonny
patrz: HABIT
  • - Ciało moje [...] w habicie zakonnym, po benedyktyńsku, bez wszelkiej aparencyi światowej ma być pogrzebione. GałHTestBork 75
  • - Jeden czart się udaie zá chorego, tedy znim spowiedź czynią, ostatnie dáią pomázánie. Potym ową Infułę depczą, toż czynią z habitami Zakonnemi. ChmielAteny III 244
habit niemiecki
patrz: HABIT
  • - Były kiedyś konterfekty dawnych Konarskich w Topolnie, iako Michała Konarskiego Sędziego Ziemskiego Człuchowskiego, malowany w habicie Niemieckim czarno, iako Krol Zygmunt August chadzał, w birecie czarnym, binda złota łancuch złoty przez ramię na bok, na końcu u niego wisiała tabliczka z osobą, szpada u pasa, y herb przy nim koło złamane. NiesKor II 574
habit ś. Franciszka ,
habit Świętego Franciszka
patrz: HABIT
  • - Vmarł [...] y w Kosciele Kathedralnym na Zamku w Kapliczy Zebrzydowskich w Chabicie Swietego Franciszka z Wielką Załoscią pogrzebion Ktoremu Obraz z takim Napisze, w Kosciele Kalwariyskim wystawic dał [...]. KomonDziej 101v
  • - Tym czásem ná głos krzyczącego, tłumem się ludzie żeszli; y gdy myślą o iego salwowaniu, miękkich betow, y gwałt pościeli nanieśli: tą pod nim wszystko mieysce wysłali, zpuścił się z wielkim stráchem ná nię młodzian, práwie iuż od wszystkich zdesperowány, y szczęśliwie: bo bez szwanku iákiegożkolwiek zdrowia upadł, zaczym ślub uczynił przyjąć habit S. Fránciszká, co y wykonał świątobliwie. NiesKor II 73
habit franciszkański
patrz: HABIT
  • - Damalewicz powiada, że [Henryk drugi Kietlicz Arcybiskup Gnieźnieński] w opolskim klasztorze przyjął na siebie habit Franciszkański. NiesKor II 515
męski habit
patrz: HABIT
  • - [...] we Flándryey w męzkim habicie rowno zinszemi żołnierzámi Zołdácką służąc/ często mężnie w rożnych potrzebách zwycięstwa odnosiłá [...]. DobrPol 230
habit święty (sz. zm.)
patrz: HABIT
  • - Vpadszy tedy do nog Opátowi/ prosił go z płáczem áby go przyiął do zakonu y w hábit święty oblokł chcąc z nimi w kompaniey omywać pokutą grzechy swoie. StarKaz 466
  • - Widząc defiderium Iwoná Biskupá stryiá swego Iácek ś. Kánonik Krák. á z miłości nowego Zákonu/ prosił się do świętego Hábitu pospołu z swym rodzonym B. Cesłáwem/ z Henrykiem Moráwiáninem/ y z Hermanem Niemcem [...]. PruszczKlejn 41
habit mniszy
patrz: HABIT
  • - Tedy wPergamie nowy zakon zacznie, Y sama naprzód habit wdzieie Mniszy Zdochodowswoich załozywszy znacznie, Gdzie wielka gora wydała się w Morze, Czystey Dyannie Koscioł przy Klasztorze. PotSyl 70
cysterski habit
patrz: HABIT
  • - Ośmnasty Wincenty Kádłubek Rosinus, Bogusłáwa i Benigny Syn, pierwszy Polski Kronikarz, bardzo hojny dla BOGA, Cysterski Habit, nad Biskupi Fiolet preferuiący, ktorym Zákonnikom rozdał dziedziczne Dobra. ChmielAteny II 382
habit Benedykta świętego
patrz: HABIT
  • - Więc mu mowią/ áby hábit Benedyktá świętego ná się ptzyiął/ y ták w tym zakonie świętym iáko Opát klasztoru tego/ żywotá swoiego dokonał? StarKaz 643
francuski habit
patrz: HABIT
  • - Sam poseł, osobą grzeczny, chłop wysoki i gładki w francuskim habicie. Ten habit, pludry, kabat, płaszcz haftowane srebrem ciągnionym na fiołkowym hatłasie. MiasWLeg 146
habit s. Klary
patrz: HABIT
  • - Zmarłemu mężowi zaraz w habicie S. Klary na pogrzebie assystowała: w Kompostelli przy grobie S. Iakuba wiele donatyw dała. ChmielAteny III 138
habit zakonu
patrz: HABIT
  • - J to przydaią, że umarł w Tyczynie Zakonnikiem S. Franciszka, iako nadgrobek iego, w Kościele S: Franciszka tamże położony, opiewa że Clauditur hic Baldus Francisci tegmine fulius; ale tu o Zakonney iego Professyi niemasz wzmianki chyba że w habicie tego Zakonu pochowany albo Kościołem Franciszka Swiętego wsparty, pokryty. ChmielAteny III 606
habit zakonu krzyżackiego
patrz: HABIT
  • - Ten Woyciech Margrabia Brandeburski widząc res suas infaustas, Krolowi Polskiemu Zygmuntowi w Krakowskim Rynku na Maiestacie siedzącemu solenne złożył Filelitatis Juramentum, Habit Zakonu Krzyżackiego zrzucił, y Xiążęciem Pruskim uczyniony z podaniem Chorągwi z Polskiemi Insigniami. Roku namienionego 1525. Lutrem potym został, ożenił się z Dorotą Krola Duńskiego Siostrą. ChmielAteny1755 I 1052
habit doktorski
patrz: HABIT
  • - Przeciwko naszej gospody na moście szerokim, jest jedna statua z marmuru czarnawego, wielkiego i sławnego doktora i Canonika Roterdamskiego, którego imie było Roterdamus (Erazm z Rotterdamu), z księgą, w habicie doktorskim, co też pisał powiadają księgi przeciwko naszym zakonnikom, ale był Catholik dobry Rzymski, a Calwinowie go ztąd za swego mają. GawarDzien 172
habit pokutny (sz. zm.)
patrz: HABIT
  • - Káthárzyna Błogosłáwioná druga Seneńska názwána/ iż byłá następcą w życiu pierwszey Kátharzyny ś. Seneńskiey/ w tymże Hábicie ś. zakonnym Pokutnym. OkolNiebo 7
  • - A iednak ciáłá Iego [ojca] stroiem známienitem Nieprzybrał? lecz ie przykrył pokutnym Hábitem. KuligDemBar II 265
habit trynitarski
patrz: HABIT
  • - Ku temu Swiętemu Zákonowi pokazáła MATKA Nayśw: partykularny affekt, gdy w Habicie Trynitarskim, w Komitywie Swiętych po Trynitarsku ustroionych, w Chorze w Wigilią Festu Národzenia swego o pułnocy alias o czásie zwykłey Psalmodii pokazáła się [...]. ChmielAteny II 763-764
  • - Niemnieyszych zásług y świątobliwych uczynkow S. FELIX,z pomnożeniem chwáły Boskiey nowo postanowionego Zakonu rządy odprawował, y iáko był miły y przyiemny BOGU, iasnym to pokázała dowodem Krolowa Nieba Nayświętszá MARYA Panna, kiedy w Habicie Trynitárskim przy liczney Aniołow podobnie przybranych asystencyi o puł nocy (gdy zá sporządzeniem Boskim Bracia zaspali) do choru przyszedłszy z FELIXEM tudzesz y Aniołami w wigilią Festu Narodzenia swego Iutrznią odspiewáła [...]. ChmielAteny1755 I 1031<1032>
wokacja do habitu i reguły
patrz: HABIT
  • - Ta awantura, pewnie nie Ducha Swiętego wokacya do S. Augustyna Habitu y Reguły wpędziła go w Erfordzie, y tam zakapturzony, tym mniey znaczny Hypokryta praeesse, non subesse ambiens. ChmielAteny1755 I 1122
s. Augustyna habit
patrz: HABIT
  • - Ta awantura, pewnie nie Ducha Swiętego wokacya do S. Augustyna Habitu y Reguły wpędziła go w Erfordzie, y tam zakapturzony, tym mniey znaczny Hypokryta praeesse, non subesse ambiens. ChmielAteny1755 I 1122
habit biały
patrz: HABIT
  • - Zakon HIERONIMIANOW, od S. Hieronima zaczętych, od Piotra Ferdynanda Hiszpána Roku 1373. pod Regułą S. Augustyna w znieconych, od Grzegorza XI. potwierdzonych , w Habicie biáłym á w kápách czarnych y kapturách takichz̄e chodzących, nie we wszystkich Katolickich Páństwàch znayduie się. ChmielAteny1755 I 1035
  • - Habit noszą biały na znak niewinności pierworodney Nayswiętſzey Panny, a Płaszcze blámarantowe. ChmielAteny1755 I 1038
szyszka brzozowa
patrz: BRZOZOWY, BRZOZOWY, BRZOŻOWY, BRZEZOWY
  • - Mniey używany jest tak nazwany Pieprz długi, Piper longum, który na podobnymże krzewiu, lecz w gęstych gronkach, nakształt szyszek brzozowych, rosnie. JundziłłBot 22
ból serdeczny (sz. zm.)
patrz: BÓL
  • - Bywa ták cięszki bol serdeczny drugdy/ ktory pádnie ná inne kreátury/ iż bez száble zdrowie odiąć może. BirkOboz 30
  • - [...] wyprawią się zatem, owe okręty y Daulet w okowie, Iusz przestawszy byc Fascelinie bratem, ktorą iutro psom wyrzucą Lospasi, Znimi: a łzami serdeczny bol, gasi. PotSyl 91
ból oczu (sz. zm.)
patrz: BÓL
  • - Największy bol oczu, zazdrość. PotFraszBrück II 399
  • - Káżdy Szláchcic Xiążęciem, á co z oczu bolem, Sąsiadom: Elektorem, może być y Krolem. PotPocz 38
śmiertelny ból
patrz: BÓL
  • - Brat Azyatyckiego Basze zywcem wzięty Aleprędko Smiertelnem bolem od ran zdięty [...]. PotWoj 84
  • - Spoyrzy ná się w ostatnich śmiertelnych bolách/ ow gorzki iádowity nie zbyty złego sumnieniá Robak świdrzy/ y nieszczęśliwą duszę z cielská ná wiecze męki wygryza [...]. BujnDroga 128-129
ból cierpieć (sz. zm.)
patrz: BÓL
  • - [...] Męczennicy gdy cierpieli/ ciáłá ich bole cierpiáły/ dusze ochłody swoie na ten czás miáły; ále Bogárodzice Pássya wszytká/ nie ciało ále duszę przechodziłá. BirkOboz 27
  • - Rok ten zacząłem od przypadku, albowiem przypadkiem nieszczęśliwym stojąc na miejscu w prędkiém obróceniu się nogęm sobie w samém kolanie wywinął, ciężki ból cierpiąc i długo nie mogąc chodzić, a po doktorach i cyrulikach musiałem mistrzom wileńskim dać się na leki. ZawiszaPam 27
ból układać (sz. zm.)
patrz: BÓL
  • - Bole ogniste w oczach ukłáda/ ziele świeże [maczku] tłukąc/ a przez chustkę przykłádáiąc. SyrZiel 1359
  • - [Piołun] ukłáda wszelákie bole w żołądku/ z iákieykolwiek przyczyny wsczęte. SyrZiel 340
ból uśmierzać (sz. zm.)
patrz: BÓL
  • - [Sok z kopru włoskiego] Ták ábowiem y bol w oczách uśmierza/ y zápalenie ich wychładza/ y ciemności ich oświeca. SyrZiel 393
  • - [...] okłádánie krowieńcem, uśmierza bol, ále nie każdy ten smrod znieść może. PromMed 107
cielesny ból
patrz: BÓL
  • - Ale kto prawdą gárdzi? cielesnym się bolem, Odrażaiąc? nie będzie, ręczę w Niebie Krolem [...]. PotPocz 157
bólu /kogoś/ nabawić
patrz: BÓL
  • - [...] ráná, choć máła, ták wielkiego bolu Chironá nábáwiła, że sobie życzył śmierci, y od niey vmárł dniá dziewiątego. OvOtwWPrzem 89
bóle rodzenia
patrz: BÓL
  • - [...] bole rodzenia/ ktorych nie miáłá [Matka Boska] gdy rodziła/ vcierpiáłá czásu męki [...]. BirkOboz 26
francowate bóle
patrz: BÓL
  • - [Iwa] fráncowátym bolom iest bárzo użyteczna. SyrZiel 834
ból dokucza
patrz: BÓL
  • - Wielom się stało zewnętrzne niezdrowie, Wielom i bóle dokuczały w głowie, Dlatego iż się okręt barzo kiwał, A jako kaczka z falą podskakiwał [...]. BorzNaw 136
  • - Lubo ten ze mię bol dokuczał Iednak przezgwałt wstałem. SapADiar 114
ból uskramiać
patrz: BÓL
  • - [Olejek piołunowy] W bokách bole uskramia. SyrZiel 356
ból serca (sz. zm.)
patrz: BÓL
  • - Przeto wszytkim wzáiem y káżdemu z osobná/ niech będzie ten sok Istoryey moiey ofiarowány: ná ulżenie bolu sercá w dzisieyszem doczesnem osłábieniu Korony Polskiey [...]. DembWyw 3
  • - Oddzierano odPiersi Niemowiątka ssące I bez wszelkiey litosci na co Matki drzące Z okrutnem serca bolem, poglądac musiały W drobne kęsy o twarde roztrącono skały [...]. PotWoj 109
ból rodzących
patrz: BÓL
  • - Ból rodzących/ [...] dolor parturientis. Kn 41
ból wyciągający
patrz: BÓL
  • - Maść odwilżająca i ból wyciągająca. DorHipTur 251
ból uspakajać
patrz: BÓL
  • - Bole wszelákie vspakaia/ Rumien ná proch miáłko vtárty/ á ze świeżym másłem plastrowány. SyrZiel 799
ból cierpieć
patrz: BÓL
  • - Szukał wszędzie swey miłey srodze teskniąc po niey Ale nie mogł nic dotąd dowiedziec się o niey I ta była przyczyna ze bol tak nieznośny Cierpiał wsercu [...]. ArKochOrl 7
bólami zdjęty
patrz: BÓL
  • - Rozmáitemi bolámi zdięty ten/ ktorego wszytkie duchowne członki podruzgotáne/ ktory żadney folgi nie ma/ do tego śmierci czeka nie iáko końcá bolow/ ále iáko początku nowych mąk. BirkNiedz 57
bólem zdjęty
patrz: BÓL
  • - Brat Azyatyckiego Basze zywcem wzięty Aleprędko Smiertelnem bolem od ran zdięty [...]. PotWoj 84
ból się odezwał
patrz: BÓL
  • - Tegoż nie ustał mi bol w ręce prawey y włokciu - Owszem y w nodze prawey Suchy bol nadwuch mieyscach Odezwał się. SapADiar 162
nędzi ból
patrz: BÓL
cierpieć bolenie
patrz: BOLENIE
  • - Odpowieda Medyk Sławny [...] iż nie máło głow męzkich widział bez żadnego szwu, á tácy wielkie głowy bolenie zwykli cierpieć. TylkRoz 254
bolenie dokucza
patrz: BOLENIE
  • - Głowy bolenie wielce w tych chorobach dokucza. BeimJelMed 50
bolączka ognista
patrz: BOLĄCZKA
  • - Bolączkom ognistym/ ktore Cárbunculámi zowią/ iest osobliwym rátunkiem [Sok Cyrenajski]. SyrZiel 190
  • - Puchliny ktore po bolączkách ognistych rády pozostáwáią rozgánia [boże drzewko]. SyrZiel 370
bolączka morowa
patrz: BOLĄCZKA
  • - Kto ma bolączki Morowe niech przykłada na nie baniowe liscia co na wodzie roscie [...]. GrodzMisc 103
  • - bolączka morowa. Best-Beule. bubon pestilentiel. T III 69
matka Bolesna (sz. zm.)
patrz: BOLESNY, BOLEŚNY, BOLESNY
  • - Marcin Hincza [...] są w druku te iego pisma [...] Mátká Bolesna Márya, to iest tłumáczenie Męki Páná Chrystusowey, ktora boleść Mátce Boskiey zádawáłá [...]. NiesKor II 362
  • - Do tego mieysca sam tenże Jozef námieniony wráz z Nikodemem z przytomnością Bolesney Matki MARYI PANNY y innych Pobożnych Niewiast, CHRYSTUSA z Krzyża zdiętego [...] położyli [...]. ChmielAteny II 565
król bolesny
patrz: BOLESNY, BOLEŚNY, BOLESNY
  • - Zawołac pałaiącey Ukrzyzowanego Miłosci Chrystusowey krola bolesnego [...]. KodKon 144
natura krokodylowa
patrz: KROKODYLOWY
  • - Kortezánná, iest nátury Krokodylowey, ktory zámorzywzy, nád trupem płácze. AndPiekBoh 63
łzy krokodylowe
patrz: KROKODYLOWY
  • - Wánná niech będzie pełna łez krokodilowych. AndPiekBoh 10
  • - DE CROCODILE [...] ON APPELLE Des larmes de crocodile, (des larmes feintes [et] trompeuses) Lacrymae crocodilinae. FICTAE LACRIMAE. ŁZY krokodylowe zmyślone, zdradliwe, nieszczere. DanKolaDyk I, 400
  • - LARME [...] ON APPELLE proverbialement, Des larmes de crocodile, des larmes feintes [...] ŁZY KROKODYLOWE zmyślone [...] Płakać kogo łzami krokodylowemi. DanKolaDyk II, 189
na drążkach chodzić
patrz: DRĄŻEK
  • - Drążnik/ co ná drążkach chodzi/ Grallator [...] Calobathrarius [...] v. Trágárz. Kn 147
dziwy broić (sz. zm.)
patrz: BROIĆ
  • - A nie tylko wymowny Bachus i sierdziwy, lecz pod jego hederą ten bóg broi dziwy, który uniósł pod żaglem Helenę do Troi. MiasKZbiór 341
  • - Dwór J.M.P. Leśniowolskiego, Starosty Drohickiego. Mieszkanie od samej wody, Pomniąc na różne przygody, Nie barzo warowno stoi: Brzeg tuż, Wisła dziwy broi. JarzGośc 130
  • - [...] żołnierz teraz chciwy Nie sławy, jak jest łupu, zaczem broi dziwy. KuligDemBar II 371
brodawka cyckowa (sz. zm.)
patrz: BRODAWKA
  • - Cycék męski y niéwiéści/ brodawká cyckowa ná piersiách/ Papilla [...] Mamma virorum [...]. Kn 92
  • - Cyckowy [...] § cyckowa brodawka. T III 169
brodawka kozia
patrz: BRODAWKA
  • - Brodawki kozie ná szyi/ Noëlae [...] die wärtzlein/ die den Geysen an den schlund hangen am halss. DasHünDict Pp ijv
brodawka źrebięca
patrz: BRODAWKA
  • - Brodawka źrzebięca/ Hippomanes [...]. Kn 45
  • - HIPPOMANES [...] SZALEY szkapi [...] Pliniusz powiada że to ma być brodawka zrzebięca ná czele z ktorą się zrzebię rodzi y záraz mu ią klacz ugryza. DanKolaDyk II, 124
chart szczwacki
patrz: SZCZWACKI
  • - Psiarnia na Charty Szczwackie z ławami wesrzodku. ArchRadziw 1638 184, 1
  • - Regestr Chartow Szczwackich. ArchRadziw 1638 184, 4
chart legawy
patrz: LEGAWY
  • - Summa Summaru[m] wszytkich Psow Gonczych Brytanow, Pokurciow Chartow legawych Szczeniąt zniosszy w Komput uczyni [...] 145. ArchRadziw 1638 383, 3
chart maliński
patrz: MALIŃSKI
  • - Mereor vel tantillum za taką uczynnosc. Partesky Francuskich piesni takze posyłam od mego Gonfarona. a charta malinskiego srodze pieknego y kształtnego odeslę przes P. Gronowskiego. OpalKListy 499
chart postrzemienny
patrz: POSTRZEMIENNY
  • - Charty mają mieć, nie możeli być wszystko postrzemienne, przynajmniej pilne, żeby się prędko do swego szczwacza wracali. OstrorMyślTur 53
chart pożary
patrz: POŻARY
  • - Po natenczas wziąłem cudnych smycz chartów pożarych. ZawiszaPam 36
chart strzemiennny
patrz: STRZEMIENNY
  • - Szczwacze, którzy chartów strzemiennych nie mają, mają też charty na smyczy pobrać, wszyscy w czas sobie zajeżdżać. OstrorMyślTur 49
gruczołek cyckowy
patrz: CYCKOWY
  • - W Cyckách iest wiele gruczołkow, ktore mleko od krwi oddzieláią, są rzeczone gruczołki Cyckowe [...]. KirchFac 51
bulwark z poligonami
patrz: BULWARK, BULWARK, BULWERK, BOLWERK, BULWART, BOLWARK, BELWARK, BALWARK
  • - Isz bulwerk od bulwerku barzo rozsadził, dlatego isz tylko dał cztery bulwerki zpolgonami na 80 y kilka prętow. NarArch 77
wieża babilońska
patrz: BABILOŃSKI
  • - Przy budowániu záś Wieży Babilońskiey, że to było superbum opus, aequataque Machina Caelo; prożnej ostentacyi fabryka, Nemroda BOGU obmierzłego Inwencya y promocya, wszystka owá Ludu nieźliczonego mnogość, koło fabryki robiąca, Dekretem Pana BOGA Ultoris tanti ausus, ukarána pomieszániem Języków, czyli nowych stworzeniem, gdyż Philo Zyd uczony bardzo Starożytny trzyma, że była tylko Confusio Języków iuż będących ná świecie, Hebrayski in sua puritate rezerwuiąc, á nie nowych wlanie w onych niebożnych Architektow. Iednákże ta náypewnieyszá sentencya, że przy Wieży Babylońskiey wszystkie nowe urodziły się Języki, gdyż ab Origine Mundi, cały Swiat był unius labii według Pisma Swiętego; y ten Język był konserwowány w spráwiedliwym Człeku, do Fabryki tej się nie implikuiącym, Heber názwanym, Oycu Falego[.] ChmielAteny II 743-744
na sochach chodzić
patrz: SOCHA
  • - Ná Sochách chodzić auff Steltzen gehen. KellGram 235
w okrąg czego chodzić
patrz: OKRĄG
  • - Sczoła od onego Wału maiąc frysztu kilka Niedziel, widząc zkąd miał bydz impet Vfortyfikowali się byli ze wokrąg Zamku chodziwszy nigdzie bybył mocnieyszego mieysca nieznalazł. ŻółkPocz 43
sęp chodzący
patrz: SĘP
  • - ROSOMAK [...] Scaliger go názywa Vulturem quadrupedem, Sępem czwornożnym, álbo Sępem chodzącym, bo tákże wiátrem, naydaley uczuie ścierw, do ukontentowania swego żarłoctwa. ChmielAteny1755 I 485
boleść grzechowa
patrz: BOLEŚĆ
  • - Nie masz boleści záprawdę nád boleść grzechową/ ktora nie tylo ciężka/ ále y długo człowieka trapi. BirkNiedz 54
mąż boleści
patrz: BOLEŚĆ
  • - Najwzgárdzeńszy był, i napodlejszy z ludzi, mąż boleści, á świádomy niemocy, i jáko zákrywájący twarz swoję; najwzgárdzeńszy mówię, skądeśmy go nizacz nie mieli. BG Iz 53, 3
matka boleści
patrz: BOLEŚĆ
  • - Gdzie przez te ták ciężkie bole/ proś ábyć vprosiłá matká boleści/ wszytkich ran dusze twoiey zleczenie. BanHist 181
leżeć w boleściach
patrz: BOLEŚĆ
  • - [Pewien młodzieniec] wciężką wpadł chorobę; y ták leżąc w boleściách/ zdáło mu się że był porwány ná sąd Páński [...]. StarKaz 622
boleściami być złożonym
patrz: BOLEŚĆ
  • - Tegoż czásu kmieć nieiákiey wsi Wisentalu/ gdy bárzo ciężkimi boleściámi y morzeniem przez czáry był złożony. SpInZąbMłot 7
boleść układać
patrz: BOLEŚĆ
  • - [Kopr włoski] Lędźwi y biodr/ Nyrko[w]/ y Krzyżow boleści ukłáda. SyrZiel 392
boleść uśmierzać
patrz: BOLEŚĆ
  • - Ususzone y na proszek miałki starte (venia dicendo) łayno człowiecze, y z niego preparowana woda inflammacye, Skaży, błonki leczy, y boleść Oczu uśmierza. BeimJelMed 237
boleść uskramiać
patrz: BOLEŚĆ
  • - [Cyprys] Sciátykę ábo boleści w biodrách uskramia. SyrZiel 373
boleść czynić
patrz: BOLEŚĆ
  • - A pewnie że więcey iest rzeczy ktore nas strászą/ niźli ktore boleść czynią/ y więcey nas czásem mniemánie złey rzeczy/ niźli sámá zła rzecz trapi. StarPopr 44
boleścią /kogoś/ nabawić
patrz: BOLEŚĆ
  • - [Śmierć] Sama przed Czasem y Zebrała y Skosiła y Strawieła: Zaczym Nas wszystkich Zalem i Bolescią Nabawieła [...]. HerbOr 582
cierpieć boleści
patrz: BOLEŚĆ
  • - Vważże teraz iákie było męstwo tey Pánny/ ktora máiąc/ cierpiąc tákie boleści/ nie mdláłá/ áni vpadáłá/ ale stánęłá; bo tak Ewángelistá mowi: Stałá tedy Mátká, etc. BirkOboz 30
boleści /komuś/ przyczyniać
patrz: BOLEŚĆ
  • - [...] występki są choroby y wrzody duszne/ ktore ustáwicznie człowieká chorego czynią/ y nie ledá mu boleści przyczyniáią/ y rychłą śmierć przynoszą [...]. StarPopr 77
boleść nudna
patrz: BOLEŚĆ
  • - Zkąd łátwy przechod w boleść nudną vst żołądkowych/ y omdlewánie/ to iest prędkie vtrácenie sił wszytkich. CiachPrzyp 19
boleść na duszy
patrz: BOLEŚĆ
  • - Wielu áby uszli wstydu, frásunku, háńby, y innych boleści dusznych, życzyli sobie choroby ktora iest boleścią zwierzchną, zaczym znáć że większa iest boleść ná duszy. TylkRoz 306
boleść duszna (sz. zm.)
patrz: BOLEŚĆ
  • - 31. Ieżeli duszna boleść większa niż cielesna. TylkRoz 306
  • - Wielu áby uszli wstydu, frásunku, háńby, y innych boleści dusznych, życzyli sobie choroby ktora iest boleścią zwierzchną, zaczym znáć że większa iest boleść ná duszy. TylkRoz 306
boleść serdeczna
patrz: BOLEŚĆ
  • - Ta tedy nowina [...] Heretykom zaś rany świeżego żalu, przez zgubienie nowo niepotrzebnej pociechy, tem z większą boleścią serdeczną ponowiła. DembPrzew 26
  • - [Diabeł] podwodzi nas do szemrania w przody/ potym do nárzekánia/ nákoniec do bluźnierstwá y desperácyiey [...] bo przeźnie boleść serdeczną wyrzucamy z siebie [...]. StarKaz 397
boleść serca (sz. zm.)
patrz: BOLEŚĆ
  • - Ciężkie tylko pámiętnych pociech wydawáią się suspiria, ozdoby wszytkie nasze czarnym powłocząc cieniem/ á obfitymi miásto konsolácyey karmiąc się łzámi/ w boleści sercá tákowey czekáiąc godziny/ ktorą ad eam nos prowádzi metam. PisMów II 317
  • - Niektore Páńskiego y Szlácheckiego stanu Osoby tę wádę do siebie maią/ gdy do kościołá ná nabożenstwo przydą/ że się ráczey y więcey częścią spániem/ częścią szeptániem/ (gadániem/ rozmawiániem) częścią w modlitwách czytániem/ niźli słowa Bożego słuchániem zábáwiáią. Ná co ja sam ná ambonie stojąc nie raz z wielką sercá boleścią Pátrzyć muszę. GdacPan 21-22
uśmierzenie boleści
patrz: BOLEŚĆ
  • - [...] zażywaią pewnych słów [...] ná vsmierzenie boleści dla záchowánia żywotá y dobrego zdrowia, áby go nieprzyiaciel nie mogł pozyć y ná przypadki rozmáite tym podobne. WisCzar 29
  • - Służy ten likwor nader skutecznie ná uśmierzenie wszelkich boleści [...]. VadeMed 262
boleść czyniący
patrz: BOLEŚĆ
  • - Boleść głowy znosić tákże tárciem y wiązániem z boleścią/ krysterámi tákże y czopkámi/ ktoreby ná doł odciągáły máteryą boleść czyniącą. PetrSInst D4
boleść czynić
patrz: BOLEŚĆ
  • - [Złość] skoro do dusze przystąpi/ wnetże człowieká złego trápi/ tłucze/morduie/ płácz/ boleść nie zákrytą w nim czyniąc [...]. StarPopr 19
cierpieć boleści (sz. zm.)
patrz: BOLEŚĆ
  • - Tákiż żywot y tákie dokonánie Aristokrátesá Misseńskiego podkáło/ ktory w gorączce hániebne boleści cierpiąc/ á nogi w zimney wodzie trzymáiąc/ sam na się wywoływał/ że to zá niecnoty swe cierpiał. StarPopr 18
  • - Pani Matka Moia Agnyszka Wilczkowa Kudlicowna, zachorowawszy na Puchline y Lieżąc niemal bez puł roku na Łuszku tak była opuchła ze y ręce nogi y całe ciało było strasnie opuchło, a potym cierpiąc tak wielkie bolesci, W ten dzien rano [...] Panu Bogu Wszechmogącemu Dusze [...] oddała. WilczPam 40
boleść cielesna
patrz: BOLEŚĆ
  • - 31. Ieżeli duszna boleść większa niż cielesna. TylkRoz 306
ulżenie boleści
patrz: BOLEŚĆ
  • - Item Pijawek na wierzchu głowy stáwienie tám gdzie się kość spaia, pomocne ná wiele głownych chorob y ulżenia boleści, tákże hemoroidow otworzenie, dawne głowy bolenia oddala. PromMed 21
boleści ulżywać
patrz: BOLEŚĆ
  • - Podágrę cierpiącym z siárką ciepło przykłádáć/ [ocet] boleści ulżywa/ głowy bolenie/ z oleykiem rożánym zmieszány uśmierza [...]. HercBan 61
podlegać boleściom
patrz: BOLEŚĆ
  • - [...] ten, ktory Niepodlega boleściom żadnym z swey Nátury, Cierpiał męki, áby nas wolnemi vczynił Od występkow, lub sam nic nigdy nie záwinił. DamKuligKról 286
boleści /kogoś/ nabawić
patrz: BOLEŚĆ
  • - [...] ná ten czás śmierć przypádnie niespodziewánie/ y pomiesza wszytkie zamysły chciwego człowieká boleści/ boiaźni/ y męki wiekuistey nábáwiwszy go [...]. StarKaz 409-410
rekognicyja asekurowana
patrz: ASEKUROWANY
  • - [...] dadzą znac P. Trepce, ze poimano złodzieia, któryć się dobeł do swego depositu choc z kilkunastą zamkow: Tak za recognitią assecurowaną za szkody co poczynieł puscił go [...]. TrepNekLib 218
sekta biczujących się
patrz: BICZUJĄCY SIĘ
  • - [Maciej Golanczewski, biskup kujawski] Sektę biczuiących się, albo Flagellantium z Polski wypędził. NiesKor II 244
padół płaczu
patrz: PADÓŁ, PADOŁ, PADÓŁ
  • - Ta iedyna pociecha zostáie że ten zacny Duch [...] zostawiwszy ten padoł płaczu y tęsknice, wybił się do gory. DanOstSwada VI, 10
  • - Padoł płaczu. Thräuen-Thal, Jammer-Thal, valée de misére, de larmes. § świat iest padołem płaczu. T III 1309
  • - Czem w żłobieś położony? Żebyś był w niebo rychło wprowádzony z pádołu płáczu. ŻabSymf D2
  • - Czem w żłobieś położony? Żebyś był w niebo rychło wprowádzony z pádołu płáczu.` ŻabSymf D2
ziemski padół (sz. zm.)
patrz: PADÓŁ, PADOŁ, PADÓŁ
  • - Turcy, iako zaden na ziemskiem Padole Narod: tak pragną złota. PotWoj 191
  • - I poki Swiata poki staie słonca Nie masz ach nie masz trosce naszey konca. Czy nie tenzes dzis? cos wtedy był na tem Padole Ziemskim?. PotPer 17
  • - Przy skończeniu Swiátá wyśle swe Anioły SYN BOŻY z gornych krain ná ziemskie pádoły. DamKuligKról 60
padół łez (sz. zm.)
patrz: PADÓŁ, PADOŁ, PADÓŁ
  • - Zeby otworzeł weście z tego łez padołu, Gdzie się trzebá dla chlebá, co dzień pocicć czołu. PotPocz 127
alabastr gładzony
patrz: GŁADZONY
  • - Smukownieysze czoło Nád Alábástr głádzony. TwarSPas 6
kot łowny
patrz: ŁOWNY
  • - [...] /nie każdy Kot łowny;/ Koteczká chwyta myszy;[...]. ErnHand 544
  • - Albo obwiedź zasieki małemi fossami, pełnemi wody; lecz naylepiey uczynisz, iesli będziesz miał Spichrz dobrze opatrzony, y w nim kotow łownych. BradKniażKal 160
jeża noga
patrz: JEŻY
  • - Ieża nogá/ ziéle. Echinopus, [...]. Kn 248
chadzać na przechadzkę
patrz: PRZECHADZKA
  • - Do rzek albo do łąki rano i wieczorem chadzała na przechadzki [Angelika], a zawsze z Medorem. ArKochOrlCz III 94
po klerycku chodzić
patrz: KLERYCKI
  • - Ten syn ie[go] po Klerycku chodziel Grassowal w Crac. dla czego od X. officiala Crac. bel degradowany circa 1628. TrepNekLib 65
  • - Dębolecki zowiesie od z Dębu liecenia Iedrzy po Klerycku chodziel A. 1627. TrepNekLib 67v
król perski
patrz: PERSKI
  • - Król perski, którego wy kozulbaskiem zowiecie, walecznych Medów, potężnych Babilonów i inszych, którzy o sobie siła trzymali, moc częstokroć skracał. SynMinKontr 146
  • - [...] przy Moskwie zostaną się Prowincye zawoiowane w Georgij [...] ktore gwarrantował Krol Perski, Imperatorowey Ieymci Rossyiskiey. MerkHist I, 25
język perski
patrz: PERSKI
  • - Ięzyk ná Dworze Perski, u Pospolstwa Indyiski, u Uczonych Bráchmański. ChmielAteny II 591
po pielgrzymsku chodzić
patrz: PIELGRZYMSKI
  • - Alexander Komorowski [...] umarł [...] O ktorym nie ktorzy twierdzą ze po Piełgrzymsku chodząc, w Orawie na Lipniczy u nie iakiego Macieia Szmietany bywał. KomonDziej 104
laska pielgrzymska
patrz: PIELGRZYMSKI
  • - Ten był koniec wypráwy Piotrowey, ktory po ták pięknych rzeczách, przez pokazánie Krzyżá, iáko Pustelnik, Kápłan, y Káznodźieiá, w podnieśieniu Woyny Swiętey uczynionych: ták ią nieszczęśliwie skończył, gdy ią sam prowádźić záczął, biorąc w ręce miecz, miásto laski pielgrzymskiey, y stawiáiąc ná czele Woyská swego, w szyszaku ná śiwych włosach przyodźianych kápturem; ktory dość niepięknie z rynsztunkiem y powagą Hetmáńską zgadzał się. MaimUstHist 24
  • - Tu Nieśwież Miasto rezydencyalne [...]. Tu u OO. Iezuitow Xiąże Mikołay Krzyztof cognomento Sierotka Marszałek Litewski Peregrynant Ierozolimski, pochowany w Pielgrzymskim stroiu, cały leży, a nad grobem Laska Pielgrzymska y kapelusz. ChmielAteny IV 361
chodzić fijołkowo
patrz: FIJOŁKOWO, FIJAŁKOWO, FIJOŁKOWO
  • - Kápłáństwo reguły Piotrá S. czárno chodzi, Biskupi fiiáłkowo álbo wiśniowo, Kardynali purpurowo, sam Papież głowá Kościoła biało. MłodzKaz IV, 106
chodzić wiśniowo
patrz: WIŚNIOWO
  • - Kápłáństwo reguły Piotrá S. czárno chodzi, Biskupi fiiáłkowo álbo wiśniowo, Kardynali purpurowo, sam Papież głowá Kościoła biało. MłodzKaz IV, 106
chodzić purpurowo
patrz: PURPUROWO
  • - Kápłáństwo reguły Piotrá S. czárno chodzi, Biskupi fiiáłkowo álbo wiśniowo, Kardynali purpurowo, sam Papież głowá Kościoła biało. MłodzKaz IV, 106
chodzić po biskupiu
patrz: PO BISKUPIU
  • - Drugi w purpurze chodzi drugi po Biskupiu A o Biskupa mało co albo nic nie stoi Ani sie prawa ani Kapituły boi. OpalKSat 91
charakter gotycki
patrz: GOTYCKI
  • - Co zaś do L ktore znaczy pięćdziesiąt y D ktore znaczy pięćset zażywano ich bo te litery znaczyły połowę sta álbo tysiąca w charakterze Gotyckim. DanKolaDyk I, 304
charakter Hieronimów
patrz: HIERONIMÓW
  • - Charáktery albo sposoby pisania są dwoiakie: ieden Ruski y Moskiewski, Drugi Dalmacki, albo [charakter] Hieronimow. ChmielAteny II 746
charakter dalmacki
patrz: DALMACKI
  • - Charáktery albo sposoby pisania są dwoiakie: ieden Ruski y Moskiewski, Drugi Dalmacki, albo Hieronimow. ChmielAteny II 746
czarnoksięski charakter
patrz: CZARNOKSIĘSKI
  • - [Mówi Annasz] Jako ludzi omamiał [Jezus], tuszę, wiecie i wy; Jako się czynił Bogiem, będący mataczem Umiejąc czarnoksięskie charaktery. PotZmartKuk I 627
wyszły chłop (sz. zm.)
patrz: WYSZŁY
  • - Tegoż [dnia] odebrałem List od Im pana Alexandrowicza Stolnika Grodzienskiego, ktory się upomina o Chłopow Extradycyą z Kobrowcow do Dereczyna wyszłych upraszaiąc o wydanie onych. SapADiar 118
  • - Naręce ImPana Nieciszewskiegoposłałem kopią Regestru wybranego podymnego, bydła, Swiń, Owiec, koz, y wyszłych Chłopow. SapADiar 167
  • - Wyprawiłem Żyda [...] dla wypytania się w Kalwarij y tam daley in Circumferentia wyszłych Dziedzicznych Chłopow zDobr moich. SapADiar 20
zbiegły chłop
patrz: ZBIEGŁY
  • - Kilkudziesiąt tysięcy zbiegłych chłopów swawolnych z Ukrainy przyiąwszy i krest kazawszy im na imię carskie całować, wojska swoje ku granicy zbliżają [żołnierze cara]. AktaKrak II/2 431
chłop wieśniak
patrz: WIEŚNIAK
  • - Wszyscy wobec to wiedzą, żem się ja z stárodawney y sławney fámilijey Rzymskiey urodził á tyś poszedł z Chłopá Wieśniáká. GdacPan 120
  • - Primislaus urodziwszy się z Chłopá Wieśniaká został Krolem Czeskim. GdacPan 17
chłop wiejski
patrz: WIESKI, WIEJSKI, WIEJSKI
  • - Przyznawąm ze nie Slachcic ale nie chłop wieyski. OpalKSat 94v
cząbr wiejski
patrz: WIESKI, WIEJSKI, WIEJSKI
  • - CAbr dwoy iest/ ogrodny ábo siany/ y wieyski ábo dziki. SyrZiel 505
chłop rolnik
patrz: ROLNIK
  • - Bierkowski [...] zMysliczowa od przedporza dwie mili Bierki chłopa rolnika syn. TrepNekLib 30v
nieszlachetny chłop
patrz: NIESZLACHETNY, NIESZLACHETNY, NIEŚLACHETNY
  • - Z których nas kubków przedtym przyczaszczali popi, Gorzałkę niemi pili nie szlachetni chłopi. ZimBSiel 169
chłop szarwarkujący
patrz: SZARWARKOWAĆ
  • - Uskarzał się przytym jm. Ksiądz pleban tameczny, że mu chałupkę na Szkodowie, ktora należała z dawna Kościołowi w tej wsi, odebrano i chłopa do niej zamkowi szarwarkującego wsadzono. OpisKról 438
dar boski
patrz: DAR
dar boży
patrz: DAR
nasycić serce
patrz: NASYCIĆ
  • - Cieszże się/ a ná bole z niebá pátrząc moie/ Okrutna/ násyć niemi srogie serce swoie. OvOtwWPrzem 354
  • - [Graf Weyhard] Rozgromiwszy lud w Folwárku zelázem Zágarnął bydła czterdzieści sztuk rázem. Niedosyć ná tym, ále zeby więcey Nasycił serce poszedł iáknayprędzy Ku Millerowi [...]. OblJasGór 16
nasycić oczy (sz. zm.)
patrz: NASYCIĆ
  • - Było i widzieć owo Neronowe Igrzysko z Rzymem głupie i surowe, Gdy Rzym zapalił wpojśrzód ciemnej nocy, Aby nasycił ogniem swoje oczy. BorzNaw 150
  • - Konstanty [...] po rożnych publicznych usługách eo spectaculo oczy swe w Sędziwości swey nasycił, iż pátrzył ná dwoch Synow pospołu w Rádzie z sobą siedzących. DanOstSwada II, 80
cząbr siany
patrz: SIANY
  • - CAbr dwoy iest/ ogrodny ábo siany/ y wieyski ábo dziki. SyrZiel 505
cząbrzyca włoska
patrz: CĄBRZYCA, CĄBRZYCA, CZĄBRZYCA
  • - Cząbrzycá Włoska/ Wyłup tymowy/ kámionká/ dźięćielicá Włoska/ Epithymium. Kn 94
  • - Cząbrzyca włoska. (epithymum) Stoltz-Kraut, Thym Seide. épithyme; mousse qui vient autour du thym. T III 173
bot.
łamikamień cąbrzysty
patrz: CĄBRZYSTY
  • - Lamikámien Cąbrzysty/ Rozdział 17. Saxifragia Tymbraeides 2. Matthioli. Das ander Steinbrech. SyrZiel 1277
  • - Lomikámień ktory Cąbrzystym [Łamikamieniem] miánuiemy od kształtu/ który ma z cąbrem podobny: iest krzewisty y gałęzisty/ máiąc listeczki pewnemi rozdziałmi rozsádzone. SyrZiel 1277
bot.
złomikamień cąbrzysty
patrz: CĄBRZYSTY
  • - ZL[o]mikámień ktory Cąbrzystym miánuiemy od kształtu/ który ma z cąbrem podobny: iest krzewisty y gałęzisty. SyrZiel 1277
bot.
łamikamień biały
patrz: ŁAMIKAMIEŃ, ŁAMIKAMIEŃ, ŁOMIKAMIEŃ
  • - TEgo ziela iest kilkána scie rodzáiow/ z których tylko przednieysze położymy. Począwszy od tego/ który Lamikámieniem białym zowiemy. My sierotkámi/ ábo Máiowym trankiem miánuiemy. SyrZiel 1275
łamikamień czerwony
patrz: ŁAMIKAMIEŃ, ŁAMIKAMIEŃ, ŁOMIKAMIEŃ
  • - Lamikámien czerwony. Saxifragia rubea, 1. Matthioli Rottsteinbrech. SyrZiel 1279
łamikamień wielki
patrz: ŁAMIKAMIEŃ, ŁAMIKAMIEŃ, ŁOMIKAMIEŃ
  • - Rozłup ziélę/ łomikámięń wiélki. Saxifraga magna, vel saxifragum maius [...]. Kn 945
cebulka tulipanowa (sz. zm.)
patrz: CEBULKA, CYBULKA, CEBULKA
  • - Tulipanowych cybulek --- szt 3. ArchRadziw 1638 309,4
  • - O kupcu i cebulkach tulipanowych i innego kwiecia nic nie słychać. SobJListy 309
starszy cechmistrz
patrz: CECHMISTRZ, CECHMISTRZ, CZECHMISTRZ, CEHMISTRZ
  • - 1652 stała sie skarga na Bartosa [...] ze uczynił wieką skodę panu starsemu cehmistrzowy. RegTow 35
waga cetnarowa
patrz: CETNAROWY, CETNAROWY, CĘTNAROWY
  • - Cetnarowy. Zentner-. de quintal. § waga cetnarowa. T III 106
kasztelan drążkowy
patrz: DRĄŻKOWY
  • - KASZTELANI Mnieysi olim Drążkowi. Kasztelan Sąndecki. [...] ChmielAteny II 388
z bliska lub z daleka
patrz: Z BLISKA
arkusz łamany
patrz: ŁAMANY, ŁAMANY, ŁOMANY
  • - Arkusz łamány ná części dwie/ cztery/ [...] v. Sékstérn. Kn 9
  • - arkusz łamany na części dwie, trzy. T III 11
arkusz niełamany
patrz: ŁAMANY, ŁAMANY, ŁOMANY
  • - Arkusz pápieru nie łamány/ Plagula, philyra, vel philura [...] v. Papierowe drzewko. Kn 9
mat.
łamana liczba
patrz: ŁAMANY, ŁAMANY, ŁOMANY
  • - I. Cóz to iest łamana liczba? A. Innego nic nie iest, tylko iakoby iakie kawałki od całej sztuki. GorAryt 44
  • - O Abbreuiácyey ábo Zkraczániu [...] gdy ia nápiszę w łamaney liczbie tak wielą numerow złamánie/ ná przykład 144/288 á rozumiem ią potym po Skroczeniu przez te numery to iest 1/2. GorAryt 58
  • - Łamana liczba; frakcya. Rechent. ein Bruch. Aritmet. fraction; nombre rompu. T III 711
bela papieru
patrz: BELA, BELA, BELLA
  • - Bélá pápieru/ dziesięć ryz. Kn 19
  • - O Pápierze. Bellá Pápieru ... 10 Ryz. Ryzá ... 20 Liber. Librá ... 25 Arkuszy. GorAryt 73
  • - BEllá Pápieru: ma Ryz 10. SolGeom III 135
  • - Bella pápieru [liczy] ryz ... 10. BystrzInfRóżn Z3
  • - ... 2) bela papieru ma ryż dziesięć. T III 32
cegła niepalona
patrz: CEGŁA, CZEGŁA, CEGŁA
  • - Cégłá niépalona/ Crudus later [...]. Kn 60
  • - Cegła [...] cegła niepalona. roher, ungebranter Ziegel. T III 101
wypalona cegła (sz. zm.)
patrz: CEGŁA, CZEGŁA, CEGŁA
  • - Starodawne, ktore miast swoich dotąd strzegły, Jako śnieg padną mury z wypalonej cegły. PotFraszBrück I 574
  • - TORON zálecaią Pierniki wyśmienite y cegła dziwnie dobrze wypaloná, ktorą mury czerwienią się. ChmielAteny II 321
wypalać cegłę (sz. zm.)
patrz: CEGŁA, CZEGŁA, CEGŁA
  • - Bernardynom zgorzały wszystkie szopy y Cegielnie na gorze, tylko WMci została na dole zpiecem. Ten casus me absente stał się przes niecnotliwe podniecenie cegłę wypalaiąc. OpalKListy 218
  • - Kolor czerwony pochodzi stąd,gdy gorącość biie ná wilgoć, iáko widziemy, kiedy máią wypaláć cegły, ktore przed wypaleniem nie są czerwone, ále potym po strawieniu wilgoci przez ogień stáią się czerwone. AlbSekr 102
cegieł palenie
patrz: CEGŁA, CZEGŁA, CEGŁA
  • - Cegła [...] cegieł robienie, palenie. das Ziegel-Brennen. l'action de faire les briques. T III 101
palić cegłę (sz. zm.)
patrz: CEGŁA, CZEGŁA, CEGŁA
  • - Palę cégłę/ Coquo lateres in fornacem [...]. Kn 662
  • - Weś Lagru winnego [...] day go wypalić do piecá gdzie wapno álbo cegłę palą, żeby go podwierzch włożono. CompMed 679
  • - Palę cegłę, ich brene Ziegel. BierSłowa 128
cegła wypalana
patrz: CEGŁA, CZEGŁA, CEGŁA
  • - Seth [...] zbudował był dwie kolumny wielkie/ iednę z cegły wypaláney/ ná ktorey nápisał/ iż będzie czásu swego Pan Bog karał złości ludzkie ogniem z niebá. A drugą kolumnę wystáwił z kámienia ciosánego. StarKaz 614
wypalona cegła
patrz: WYPALONY
  • - Starodawne, ktore miast swoich dotąd strzegły, Jako śnieg padną mury z wypalonej cegły. PotFraszBrück I 574
  • - TORON zálecaią Pierniki wyśmienite y cegła dziwnie dobrze wypaloná, ktorą mury czerwienią się. ChmielAteny II 321
ołów palony
patrz: PALONY
  • - Plumbum Ustum. [Ołów] Palony. GuldOn 40
hałun palony
patrz: PALONY
  • - Maść czyszczącz [...] Hałun też palony rane wysusza, i dziwe mięso trawi. DorHipTur 216
  • - Alumen [Hałun] Palony. GuldOn 40
żelazo palone
patrz: PALONY
  • - Zielazo przypráwne palone. GuldOn 41
miedź palona
patrz: PALONY
  • - Aes uslum. Miedź palona. GuldOn 41
srebro palone
patrz: PALONY
  • - Argentum vivum praecipitatum Pulvis anglicus [...] żiwe szrebro palone. GuldOn 40
wapno palone
patrz: PALONY
  • - Wapno tesz maią do tego [murowania] sposobne ktore się nigdy wody nie boi z konch Morzskich palone. NarArch 91
palona ofiara
patrz: PALONY
  • - Palona offiárá. KusWeg B6
jaskółka palona
patrz: PALONY
  • - Gebrante Schwalben. Jaskołky palone. GuldOn 44
jeż palony
patrz: PALONY
  • - Erinoceum combustum. Gebranter Igel. Jeż palony. GuldOn 44
wódka palona
patrz: PALONY
  • - Nayskutecznieysza iest do nácieránia części ciała paráliżem náruszonych wodká z mrowek palona, to iest do gorzałki prostey nakłaść mrowek y z mrowiskiem y przepalić. VadeMed 110-111
lekko cenić
patrz: CENIĆ
  • - Mylą się, co tak lekko miejską przyjaźń cenią, Że więcej w niej krom rożna nie masz nad pieczenią Bo moja gospodyni kształtem żyje rożnem: Gotowa dać pieczeni, kto przyjedzie z rożnem. PotFraszBrück II 206
  • - Uważnie ślubuj, szkoda ślubu lekko cenić; w twojej mocy ślub czynić, nie w twojej odmienić. PotFraszBrück II 209
wodka celidoniowa (sz. zm.)
patrz: CELIDONIOWY, CELIDONIOWY, CELIDONOWY
  • - W oczy puszczać ná Cynki [roztwór wódki różanej]. Może toż vczynić z świeczkową álbo z Celidoniową wodką. To Páwłoki/ Cynki/ zasłony z oczu sciera/ oczy wychędaża/ y wzrok posila. SyrZiel 224
  • - Wziąć wodki Rożáney. Wodki Ruciáney. Wodki Kopru Włoskiego. Wodki Celidoniowey. Wodki Swieczkowey. Wodki z Ostrożek. Káżdey po puł kwarty. SyrZiel 390
  • - Páwłokom y wrzedzieniczkom ná oczách/ wodká Kopru Włoskiego/ Celidoniowa/ Swieczkowa po łyszce káżdey wziąć. SyrZiel 393
  • - Weźmi wodki Celidoniowey Winá przedniego po kwáterce. VadeMed 75
wódka centaureowa
patrz: CENTAUREOWY
  • - Wodká Centáureowa z ziela z wodą wypaloná, piiąc ią iest dosyć skuteczna. PromMed 7
linijka celowa
patrz: CELOWY
  • - KWádráns, Kwádrat, álbo Plánimetrum W, z liniyką celową CB [...] ták postaw. SolGeom I . 36
  • - Bok ieden [...] Instrumentu W postaw [..] patrząc [...] A nie rucháiąc Instrumentu przez tęż liniykę celową. SolGeom I 37
bezbożna ręka
patrz: BEZBOŻNY, BEZBOZNY, BEZBOŻNY
  • - Wielka pociecha, utrapioney duszy, Ze nie Poganska, nie bezbozna ręka, We krwi się moiey szlachetney viuszy. PotSyl 79
bezbożny sejm
patrz: BEZBOŻNY, BEZBOZNY, BEZBOŻNY
bezbożny umysł
patrz: BEZBOŻNY, BEZBOZNY, BEZBOŻNY
  • - / bezbożnego Umysłu. ErnHand 362
ciało bezecne
patrz: BEZECNY, BEZECNY, BEZECZNY
  • - O niezbedna lubosci ciała bezecznego O niebaczny rozumie przedsiewziecia mego Niesteysz po tysiąc kroc na moię slepotę Niestetysz ach niestetysz na moię robotę. KodKon 106
bezecna dusza
patrz: BEZECNY, BEZECNY, BEZECZNY
  • - Bezecną duszę swoię bez spowiedzi/ y wszystkich inszych Chrześciáninowi dobremu należytych Sácrámentow/ w ręce temu/ ktorego iárzmo dzwigał/ oddał. KalCuda 130
gardło bezecne
patrz: BEZECNY, BEZECNY, BEZECZNY
  • - Gniewy przyszły dla mow iego tákich ládáiákich/ (nie żołnierze/ ále babym miał pod Chocimem/ ktorzy nieumieli Láchow wziąć:) nie vszedłci dymow tych/ zákwásiły mu oczy łákome; gárdło bezecne/ głupiomowne/ y hárde/ y okrutne/ zátłumiły kwásem swoim. BirkOboz 46-47
bezecny język
patrz: BEZECNY, BEZECNY, BEZECZNY
  • - I tyś kruku, przed laty pięknym ptakiem bywał, I białością z łąbęćmi dobrze porównywał. Język, bezecny język i pióry czarnymi Oszpecił cię, i z ptaki pomieszał grubymi. SzymSiel 28
bezecna ręka (sz. zm.)
patrz: BEZECNY, BEZECNY, BEZECZNY
  • - A ty/ o ręko sroga y bezecna/ Ktoraś vczynek zrobiła brzydliwy: Weś mi co pręcey zá grzech popełniony Zywot/ y Bogu/ y ludziom wzmierziony. TasKochGoff 320
  • - Z tamtych zaboyca, uciekł godzien kata, TuSyn na marach lezy, zona stęka, Iesli dotychczas z zalem nieszła z swiata, O Kaimowska, o bezecna ręka, Wyuzdawszy się trucizną naBrata, Asz Bomfin cicho, skoro blizey stanie, Iusz y Arsinę razem opłacz Panie. PotSyl 50
  • - Poki moc swoię y bezecną rękę Ná moię zechce rospościerać mękę. ChrośZbiór 88
bezecna klęska
patrz: BEZECNY, BEZECNY, BEZECZNY
  • - Zábiiasz Chrześciány: y ty sam bezecną klęskę od nieprzyiacielá odniesiesz/ y sam zábit będziesz. BirkNagr 48
śmierć bezecna
patrz: BEZECNY, BEZECNY, BEZECZNY
  • - Ledwie co poczynáli Herezyárchowie wászy brozdzić/ záraz okrutną śmiercią y bezecną ginęli. BirkEgz 4
bezecne popioły
patrz: BEZECNY, BEZECNY, BEZECZNY
  • - Przy Achillowych bezecnych popiołách/ zászczekáć przyszło nieszczęsney Hekubie. TwarSDaf 128
bezdzielne nauki
patrz: BEZDZIELNY
  • - Bezdzielny, dzieła po robocie nie zostawuiący. practisch, so in der Uebung bestehet. pratique; qui est dans l'exercise & action. § bezdzielne i działowe nauki. T III 36
roczki aprylowe
patrz: ROCZKI
  • - Je Msc Pan Szostawicki [...] dopiero za niedoysciem Roczkach [roczków] Aprylowych z Rosien powrocił. DekrŻmud 33
roczki majowe
patrz: ROCZKI
  • - [...] te pozwy przed sąd [...] na Roczki maiowe teraznieysze podane maią [...]. DekrŻmud 63a
  • - Jednak jnjunxi ImC Xdzu Theologowi aby proceder prawny Zaczoł w Słonimie na Roczkach przyszłych maiowych ieźli doydo non praejudicabit tem bynaymniey do Vgody Wielebnym O:O Bazylianom. SapADiar 68
ber myszy (sz. zm.)
patrz: BER
  • - Niektorzy Myszy Ber chcą mieć/ Manną ábo trawą Mánny/ Ale omylnie. SyrZiel 814
  • - Bér myszy/ phalaris. Kn 20
  • - Ber [...] ber myszy ziele, (Phalaris) Canarien-Kraut. A'piste. T III 33
sztuczka chrzanu
patrz: SZTUCZKA
  • - [...] tym obwinąć sztuczkę chrzanu/ á po wierzchu Ambrą posypáć/ y w otwor łoná włożyć. SyrZiel 507
sok chrzanowy
patrz: CHRZANOWY
  • - Dycháwicznym/ y Suchoty máiącym/ Sok chrzanowy zálecáią wielce trunkiem używány. SyrZiel 1053
  • - Sok Chrzanowy [...] letnio w Ucho wpuszczany Szum uśmierza. BeimJelMed 279
syrop chrzanowy
patrz: CHRZANOWY
  • - [...] przydáć trochę miodu z octem wárzonego/ ábo syropu szczawiowego/ ábo chrząnowego/ abo zwárzeniem z wodą kopru ogrodnego prostego/ y z octem womit przywiedziesz. CiachPrzyp 11 nlb
bez domowy
patrz: BEZ, BEZ, BES
  • - Bez czerwony. Tych wszystkich sztuk [właściwości] iest Bez czerwony/ ktorych nász czarny álbo domowy. SyrZiel 1508
bez pospolity
patrz: BEZ, BEZ, BES
  • - BEz w drzewo wyrasta: Ieden pospolity/ który przy płotách/ przy párkánách roście. Drugi czarny/ ábo leśny/ ábo czérwony. Iest trzeci wodny/ Káliná. SyrZiel 1504
bez wodny
patrz: BEZ, BEZ, BES
  • - BEz w drzewo wyrasta: Ieden pospolity/ który przy płotách/ przy párkánách roście. Drugi czarny/ ábo leśny/ ábo czérwony. Iest trzeci wodny/ Káliná/ ále o tey zosobná. SyrZiel 1504
bez ogrodny
patrz: BEZ, BEZ, BES
  • - Bez ogrodny sośiki z korzeniá zielone wypuscza. SyrZiel 1504-1505
bas niski
patrz: NISKI
  • - Iest Bás troiáki/ Wysoki/ Sredni/ y Niski. GorMuz b6v
na dudach zabeczeć
patrz: ZABECZEĆ
  • - Zaniechay regała, kiedy na dudach zabeczeć nie możesz. T III 286
alkierz wypuszczony
patrz: WYPUSZCZONY
  • - Alkierz wypuszczony [...] Podium [...] Exostes, suggrunda, proiectum [...] wydátny álkierz z ściány [...] Ganek 1. Kn 6
  • - alkierz wypuszczony. Ercker. faillie, avance; cabinet qui s'avance hors du batiment. T III 5
blacha ciągniona
patrz: CIĄGNIONY
  • - Bláchá ciągniona [...] Lamina ductilis [...]. Kn 33
cenomaneńskie księstwo
patrz: CENOMANEŃSKI
  • - Cenomaneńskie Xięstwo albo Le Maine: z miástem stołecznym Le Mans. BystrzInfGeogr E4v
nardus celtycki (sz. zm.)
patrz: CELTYCKI
  • - Drugi błąd/ co się też tu o kłosie te[g]o Nárdusá wspomina/ rozumieć mamy nie kłos ktoryby wierzche[m] z nie[g]o wyrastáć miał/ iáko bywa ná Szpikánárdzie nászey ogrodney/ álbo ná láwendzie/ ále rádniey korzeń iego/ ktory ma ná kształt kłosá/ z ktorego liście kosmáte y z łączem swym pochodzi/ á od niego spodkiem korzonki włoskowáte gęsto. Co znáczniey báczyć możemy w Celtyckim Nárdusie. SyrZiel 33
  • - Nárdus Celtycki/ [marg.] Nard[us] Celtica. Gallica. Romana. SyrZiel 34
  • - NARDVS Celtycki/ Fráncuski/ ábo Rzymski/ dwoiáki się znáyduie. SyrZiel 34
  • - Item, Opuchłęy y nábrzmiáłey wątrobie bárzo służy z Celtyckim Nardusem w winie wárzony/ á ráno y ná noc ciepło używány. SyrZiel 340
  • - Trzeci, bráli Nárdusu Celtyckiego łotow czternáście, Piołynu gornego suszonego łotow czterdzieści, y to we śrzodku naczynia w płociennym worku wieszáli, leiąc ná to 24 gárnce słodkiego mosztu, przez dni 40. mocząc. SyrZiel 353
szpika celtycka
patrz: CELTYCKI
  • - Przydaią drudzy kwiátu wonnego Situ łotow dwánaście/ Szpiki Celtyckiey álbo Fráncuskieyták wiele. SyrZiel 12
  • - Mylą sie ci/ ktorzy spuściwszy sie ná lekkomyślny rozum swoy/ biorą zá Szpikę Celtycką Szpikánárdę ogrodną/ álbo Láwende. SyrZiel 36
spika celtyka ,
śpika celtyka
patrz: SZPIKA, SZPIKA, ŚPIKA, SPIKA
  • - Nyrkom bolącym/ z zámulenia piasczystego iest rátunkiem/ wziawszy korzenia Kozłkowego/ Oleśniku/ Kopytniku/ Spiki Celtyki/ káżdego po rowney części. SyrZiel 52
  • - Tu też przynależy przed otworzeniem abo przed siekániem párzenie lekkie, wárzywszy rumienek, nostrzyk, máieran w wodzie wespoł, przydawszy do tego trochę śpiki Celtyki. PetrSInst E2v
centrum koła
patrz: CENTR, CENTRUM
  • - Centrum Kołá: Znáczy Srzodek kołá. SolArch 1
  • - Okryśliwszy cyrkuł ná kole, połdyámetrem długim ná ćwierci pięć łokciá y calow pięć. Rościągniesz nić mocną po Rámionách przez sam srzodek álbo centrum kołá, y pod tą nicią wyciągnioną, náznáczysz punktá ná cyrkule dwa. SolArch 78-79
  • - Centrum, indecl. pośrzedność. Centrum, Mittel-Punct. le centre. § [...] centrum koła znaczy śrzodek. T III 104
centrum cyrkułu
patrz: CENTR, CENTRUM
  • - Od podziału do podziału przeciwnego przez centrum cyrkułu, náznácz liniie nitką nakreconą. SolArch 8
  • - Stworzył ią [ziemię] w posrod nieba Empyreyskiego w samym centrum tego cyrkułu Niebieskiego. BystrzInfCosm A2v
centrum ziemi ,
centrum ziemie
patrz: CENTR, CENTRUM
  • - Záczym ciężar nie poydzie do p, gdyż p są iedneyże odległości od centrum ziemie. SolArch 152
  • - To Empyreyskie Niebo [...] iest ostátnim cyrkułem do centrum ziemi, wszechmocney ręki Boskiey cyrklem formowánym. BystrzInfCosm A1v-A2
centrum kręgu
patrz: CENTR, CENTRUM
  • - To koło R, iest vmknione od centrum kręgu, żeby przystáwáło do cewow V. SolArch 96
centrum odbicia
patrz: CENTR, CENTRUM
  • - CEntrá odbicia, zowią Geometrowie punktá, do ktorych wszystkie cieńciwy odbite Ellipsy, Páráboli, y Hiperboli, schodzą się w kupę. SolGeom I 153
centrum wspaczne
patrz: CENTR, CENTRUM
  • - Zátocz pierwszą lunetę kwádránsową BY, od B, do Y [...] áż do ostátniey lunety RN, z centrow wspácznych 4, 3, 2, 1. SolGeom I 155
centrum ciężkości
patrz: CENTR, CENTRUM
  • - CEntrum [O] ciężkości połcyrkułu płáskiego, iest rożne od [E,] centrum ciężkości sámego połobwodu cyrkułu. SolGeom I 275
  • - Centrum, indecl. pośrzedność. Centrum, Mittel-Punct. le centre. § Centrum ciężkości [...]. T III 104
centrum wagi
patrz: CENTR, CENTRUM
  • - Ciężaru SB wzdłuż rościągnionego, ná iednę wagę; Srzodek C iest centrum wagi. SolArch 2
  • - Centrum, indecl. pośrzedność. Centrum, Mittel-Punct. le centre. § [...] centrum wagi [...]. T III 104
centrum ważności
patrz: CENTR, CENTRUM
  • - Centrum káżdey figury regularney álbo doskonáłey, z iedneyże mátyeryi, iest oraz centrum ważności. SolArch 2
cylicka trzebula
patrz: TRZEBULA, TRZEBULA, TRYBULA
  • - WOszczycá álbo Bucień/ iest trzeci rodzay/ Syriyskiey ábo Cylickiey Trzebule. SyrZiel 1198
gasić pragnienie
patrz: PRAGNIENIE
  • - Ktory wypuszczasz źrzodłá po dolinách/ áby płynęły między gorámi: A napoj dawáły wszystkiemu zwierzowi polnemu: á z nich gászą leśni osłowie prágnienie swoje. BG Ps 104, 10-11
  • - Garbuzy, ktore Włoszy zowią Mellondi aqua, pragnienie gaszą. TwarSLeg 44
  • - Pragnienie ktore z suchości pochodzi nápoy gasi; á ktore pochodzi z gorąca ieszcze trwáiącego to prędzey ugásą rzeczy chłodzące ániżeli nápoy. TylkRoz 234
  • - Pomaga ná ukąszenie wężá, broni od piorunow, siły wzmacnia, burze odwraca, przez iákąś antypatyą w usta wzięty prágnienie gási [...]. U Pyrrusa Krolá Epyru według Soliná Autorá był Achátek dziewięć Muz wyrażający z Insigniami y Apolliná wyrażáiący. ChmielAteny1755 I 549
charakter farbowany
patrz: FARBOWANY, FARBOWANY, FORBOWANY
  • - Tak się nazywa [muzyka kromatyczna], gdyż Grecy noty w tey części muzyki, pisali charakterami farbowanemi, ktorą oni nazywaią Kroma to iest farba. DanKolaDyk I, 307
bir achcze
patrz: BIR
bir altult
patrz: BIR
  • - Bir Altult to iest czerwony złoty, czyni Lewow 3. á złotych Tureckich 18. BystrzInfRóżn Aa2v
bir asłanne
patrz: BIR
  • - Bir Asłanne álbo Lew czyni złotych sześć Tureckich. BystrzInfRóżn Aa2v
bir para
patrz: BIR
bir tult
patrz: BIR
  • - Bir Tult waży Achczow 60. To iest złotych dwa Tureckich. BystrzInfRóżn Aa2v
bir urub
patrz: BIR
cyna płatkowa
patrz: PŁATKOWY
  • - Płatkowy. 1) Läppchen-. 2) Blättchen-; Blatt- 1) de linge; qui est fait d'un morceau de toile. 2) battu; en feuille. § 1) płatkowe koło palca zawininie. 2) złoto, śrebro płatkowe. cyna płatkowa. Spiegel-Zinn, Spiegel-Folium, Stanniol. tain, lame d'étain fort mince dont on fait le fond de miroir. T III 1393
  • - Cyna. 1) Zinn. 2) Tisch-Zinn. 1) étain. 2) étain de table; des plats, des assiettes, des pots d'étain. cyna przednia, kontryfał. Englisch Zinn. étain d'Angleterre. cyna płatkowa do źwierciedł. zinnernes Blatt, Spiegel-Folie. apeau; feüille d'étain. T III 169
srebro płatkowe
patrz: PŁATKOWY
  • - Płatkowy. 1) Läppchen-. 2) Blättchen-; Blatt- 1) de linge; qui est fait d'un morceau de toile. 2) battu; en feuille. § 1) płatkowe koło palca zawininie. 2) złoto, śrebro płatkowe. cyna płatkowa. Spiegel-Zinn, Spiegel-Folium, Stanniol. tain, lame d'étain fort mince dont on fait le fond de miroir. T III 1393
złoto płatkowe
patrz: PŁATKOWY
  • - Płatkowy. 1) Läppchen-. 2) Blättchen-; Blatt- 1) de linge; qui est fait d'un morceau de toile. 2) battu; en feuille. § 1) płatkowe koło palca zawininie. 2) złoto, śrebro płatkowe. cyna płatkowa. Spiegel-Zinn, Spiegel-Folium, Stanniol. tain, lame d'étain fort mince dont on fait le fond de miroir. T III 1393
szafran cement ,
szafran cyment
patrz: SZAFRAN
  • - Konfekt. Z tego ziela korzeniá/ z odwárzonego Soku y przekláryfikowánego/ wziąć trzy funty/ Cukru Kánáru przedniego funt/ Száfránu Cymentu/ á możeli być Moráwskiego łotow sześć. To wárzyć do zgęszczenia Konfektá. SyrZiel 140
  • - Wziąć [...] Cynámonu sześć łotow/ Száfranu przedniego Cementu/ łotow dziesięć. SyrZiel 581
  • - Crocus cimentum Aragonensis, Cypriacus, Catalonicum, Austriacus. Zimmet Arragonischer/ [...] Sáfran przedny/ Cyment/ Aragonsky/ Cypransky/ Tureczky álbo Moráwsky. GuldOn 37
diabeł leśny afrykański
patrz: DIABEŁ, DIABEŁ, DYJABEŁ, DYJABOŁ, DIACHEŁ
budziacki perz
patrz: BUDZIACKI
boreaszowa gęba
patrz: BOREASZOWY
  • - Oto z północy Szkaradny obłok, nieźliczone mocy Z wiatrów zebrawszy i Boreaszową Gębę odąwszy a trząsnąwszy głową, Leci z Furyją między srogie wały. BorzNaw 193
odor Celadonowy
patrz: CELADONOWY
  • - Kiedy jednak Wć chcesz, żebym ja wszystko porzucił i do ostatka siebie i zdrowie obracał dla chimer niepotrzebnych i niepewnych, i owszem; ale się pewnie [wprzód] odor Celadonowy skończy, niżeli te rzeczy. SobJListy 64
proszek celteński
patrz: CELTEŃSKI
  • - Proszek złoty Celteński iako y wszystkie lekarstwa o zawrocie Głowy zalecone w Apopleexyi [...] służą. BeimJelMed 378
woda celteńska
patrz: CELTEŃSKI
  • - Kobyle y Osle Mleko cum Agua Selterana, czyli Celtenską Wodą pite w dostatku, pomocne w tym razie. BeimJelMed 450
cysterna betlejemska
patrz: CYSTERNA
  • - Cisterna Betlehemska posilała Pana. KomonDziej 177
kwiat borakowy ,
kwiatek borakowy ,
kwiecie borakowe
patrz: BORAKOWY, BORAKOWY, BORAGOWY
  • - Odlawszy onę polewkę w inny gárniec/ znowu włożyć do niey dwie garści kwiátu Borakowego. SyrZiel 1290
  • - Przydać do tego Rheupontiku dwá łotá [...] Kwiatkow Borakowych/ Ięzyczkow Ielenich/ kożdego po poł garści. SyrZiel 9
  • - Vbodzy mogą vżywać dyptamu, dzięglu, polney driakwie, sczawiu, rożey, kwiecia borakowego, podrożnikowego, fiołkowego, wárząc w wodzie to wszytko wespoł, ábo cokolwiek z tych rzeczy. PetrSInst D1v
  • - Weźmi: [...] Wody Kwiatu Borakowego. BeimJelMed 140
  • - Weżmi [...] Stokrociu, Kwiatu Borakowego Ogrodnego [...] każdego garść iednę. BeimJelMed 430
woda borakowa
patrz: BORAKOWY, BORAKOWY, BORAGOWY
  • - Cassiam Tama Indos. rospuść w wodzie podrożnikowey: ábo borakowey. SykstCiepl 166
korzeń borakowy
patrz: BORAKOWY, BORAKOWY, BORAGOWY
  • - Na odciśnienie podeszwy i piętki. Weźmij ślazu, barszczu, korzenia borakowego [...] otrąb przygarść, usmaż to wszytko, stłukszy pierwej w moździerzu dobrze, w smalcu wieprzowym. DorHipTur 260
  • - Biorę [...] korzonkow polnych Gwoździkow, Kárdebenedyktu, korzenia Borakowego po dwu łotu. SyrZiel 354
kwas borakowy
patrz: BORAKOWY, BORAKOWY, BORAGOWY
  • - Ná Gąsienice. Rzecz osobliwa ná gubięnie ich, to iest kropić ie kwásem Borakowym często, od ktorego záraz zdychaią. VadeMed 149
sok borakowy (boragowy)
patrz: BORAKOWY, BORAKOWY, BORAGOWY
  • - O drżeniu serca [...] Weźmij gwoździków tartych dwie kwintle, szafranu kwintlę jednę, soku majenarowego i boragowego, obudwu z kwartę jednę, a wlej przez gardło ciepło. DorHipTur 197
  • - Śleźionę nábrzmiáłą y bolesną leczy sok Piołynowy z sokiem Borakowym. SyrZiel 343
iść galop
patrz: GALOP
w galopy biegać
patrz: GALOP
  • - Aby ukazy Carskie bez skazy I przeszkód trwały, Pouczył chłopy Kuso w galopy Biegać przez wały. JunRefBar II 488
po dwornacku chadzać ,
po męsku chadzać ,
po ślachecku chadzać ,
po usarsku chadzać
patrz: CHADZAĆ, CHODZAĆ, CHADŻAĆ, CHADZAĆ
  • - Ten wblawatach po usarsku chadzał. TrepNekLib 22
  • - NOWAKOWSKI [...] Po ślachecku w delurze chadzał. TrepNekLibDworz 251
  • - Po dwornacku skolnierzęm lisim chadzał [Ciachorowski]. TrepNekLib 55
  • - A iak ze pyta Miller się Vbráłá [Lidora]? Czy nie po Męzku iako więc chadzáła? OblJasGór 116
synowie Beniaminowi
patrz: BENIAMINOWY
  • - Mężów zasię Izraelskich narówno, oprócz synów Benjaminowych. BG Sdz 20, 17
  • - A wypadłszy synowie Benjaminowi przeciwko nim z Gaaba drugiego dnia porazili synów Izraelskich znowu. BG Sdz 20, 25
  • - A ruszywszy się synowie Izraelscy przeciwko synom Benjaminowym dnia trzeciego, uszykowali się przeciwko Gabaa. BG Sdz 20, 30
pokolenie Beniaminowe
patrz: BENIAMINOWY
  • - Mówię tedy: Izali Bóg odrzucił lud swój? Nie daj tego Boże: Albowiem i jam jest Izraelczyk z nasienia Abrahamowego, z pokolenia Benjaminowego, BG Rz 11, 1
  • - A od onego czasu prosili o króla. I dał im Bóg Saula, syna Cysowego, męża z pokolenia Benjaminowego, przez lat czterdzieści. BG Dz 13, 21
beniaminowe plemię
patrz: BENIAMINOWY
  • - I Dawid i Salomon [...] oddawając synom swoje trony, Żeby z plemienia Judy Chrystus był rodzony. Chciał w Beniaminowym plemieniu pokazać, Że mu jako napisać, wolno krolow mazać. PotFraszBrück II 146
taran brukowy
patrz: BRUKOWY
  • - Pavicula [...] BABA do ubiiania bruku taran brukowy [...] Ubiiać bábą. DanKolaDyk II, 124
benedyktyn diakon
patrz: DIAKON
  • - KAZIMIERZ I [...] w Kluniaku Benedyktyn Diakon, zá dyspensą Benedykta IX Papieża z Mnicha Krol Polski. ChmielAteny II 339
statuty Mahometowe
patrz: MAHOMETOWY, MAHOMETÓW, MAHUMETOWY, MAHOMETÓW, MACHOMETÓW, MAHUMETÓW, MAHOMETOWY, MACHOMETOWY
  • - Lubo álbowiem powinien záchowáć Statutá Máhometowe/ tedy też sáme Statutá/ czynią go Tłumáczem nieomylnym wyrokow swoich/ dáią mu moc odmieniáć y znosić naygruntownieysze Constitucye/ álbo przynamniey dispensowáć się w nich/ kiedy dispositiey iego/álbo znáczney iákiey imprezie záwádzáią. RicWielJMon 7
zakon Mahometowy
patrz: MAHOMETOWY, MAHOMETÓW, MAHUMETOWY, MAHOMETÓW, MACHOMETÓW, MAHUMETÓW, MAHOMETOWY, MACHOMETOWY
  • - Doktorowie záś y mędrcy Tureccy głośniey ieszcze o tym mowią [o władzy cesarskiej]/ nie stánowiąc władzy Cesárskiey innych gránic/ tylko záchowánie pewnych vstaw nabożnych w Zakonie Máhometowym opisánych/ przyznáwáiąc mu w rządách świeckich zupełną moc/ á zátłumáczá iey y Sędziego sámę tylko wolą iego dáiąc. RicWielJMon 7
chata wieśniacza
patrz: WIEŚNIACZY
  • - Mury mieyskie, chaty wiesniacze, pałáce Pańskie, nie należą do Aspektow Niebieskich. BystrzInfZup IV/XXVII
przy bytności /czyjejś/
patrz: BYTNOŚĆ
  • - Ta przysięga odprawiłą się przy bytności mojej na ten czas i przy bytności jegomości księdza plebana jazowskiego. KsJaz 33
pod bytność /czyjąś/
patrz: BYTNOŚĆ
  • - Jakub Trzeciak z małżonką swoją pod bytność wielmożnego jegomości pana Dulęby [...] zeznaje. KsJaz 121
chrapanie śmiertelne
patrz: CHRAPANIE
  • - chrapanie śmiertelne. das Röcheln eines Sterbenden. râlement d'un agonizant T III 122
chabias grabias
patrz: CHABIAS
  • - Ad interjectiones referri etiam possunt voces sequentes: wárá, trzásk, prásk, szást, krętu wętu, smyk, łyk, cáp łáp, chábiás grábiás, háru háru, plásk, hup, fiu bzdziu, puk, bá, terefere, fáráfamfá, lelom polelom, fik mik, sio. WojnaInst 113
hanostwo tatarskie
patrz: HANOSTWO
  • - Więc Tátarzy in perpetuum Tureckiemu podali się Cesarzowi, his Conditionibus acceptis; aby Han samemu Cesarzowi ná woynę idącemu assystowáł stem tysięcy Woyská, á Wezyrowi 50. tysięcy dawáł ná pomoc. Druga, żeby po ześciu Familii Gerejow, Ottomańska nástępowáła ná Hanostwo Tátarskie, et è converso post extinctam Ottomanicam Familiam, áby succedat ná Tron Turecki Gerejow Familia. ChmielAteny II 452
niezbity dowód
patrz: NIEZBITY
  • - Dowiodłem tego niezbitymi dowodámi/ że ráczey mowá tey przećiwna iest niepobożna. SzlichJoAntap 133
  • - Zgadzam się ia nato, i dla tego chcę ci dodać dwa dowody niezbite dla stwierdzenia tego wszystkiego, cośmy dotąd mówili. PinSynag 23v
  • - [...] widziemy rzetelnie, że zepsowana y osłabiona przez grzech natura, utraciła w nas moc, y iey światła tego nie czynią na rozumie skutku, ktory czynićby powinny: ieszcze raz mowię, Filozofow naywiększych tak grube o Bogu błędy, są tey słabości światła naturalnego oczywistym y niezbitym dowodem. KonSRel 43
binda królewska
patrz: BINDA, BIŃDA
  • - binda krolewska, przepaska. ehedessen Königliche Haupt-Binde. un diadéme; bandeau roïal. T III 49
binda oficerska
patrz: BINDA, BIŃDA
  • - binda oficerska. Scherpe, Feld-Binde. écharpe d'Oficier. T III 49
binda rycerska
patrz: BINDA, BIŃDA
  • - binda rycerska. Ordens-Band. cordon, colier de l'Ordre. T III 49
binda do potu
patrz: BINDA, BIŃDA
  • - O odzieniu [...] Bande, Bindá do potu [...]. PolPar 212
blady goniec
patrz: GONIEC
  • - [...] blády goniec Z dekretu Rządcy niebá przymknie zycia koniec [...] [śmierć]. DamKuligKról 98
czytanie boskie
patrz: CZYTANIE
dłoń boska
patrz: DŁOŃ
skaranie boskie
patrz: SKARANIE
skaranie boże
patrz: SKARANIE
obraza boska
patrz: OBRAZA
opatrzność boska
patrz: OPATRZNOŚĆ
opatrzność boża
patrz: OPATRZNOŚĆ
przejrzenie boskie
patrz: PRZEJRZENIE, PRZEŹRZENIE
służebnica boska
patrz: SŁUŻEBNICA
służebnica boża
patrz: SŁUŻEBNICA
wszechmocność boska
patrz: WSZECHMOCNOŚĆ
wyrok boski
patrz: WYROK, WYROKA
  • - Abowiem iednegoż dniá y Krolestwo zgubił/ Y żywot/ y wszytko to rázem/ co w przod lnbił. Ten cżesto ná grzeszniká wyrok Boski pada/ Ze go dla grzechow rázem ze wszytkich dobr skłádá: Co się y zemną dźieie. BesKuligHer 44
  • - Tęcza iest skutek náturalny, bywałá y przed potopem generalnym. Atoli od Boga naznaczona zá znak wyroku Boskiego, iż więcey swiata potopem karać niebędzie. BystrzInfElem T3
  • - A wcżorá zwiecżorá/ Z niebieskiego dworá Przypádłá nowiná: Pánná rodźi Syná. Bogá prawdźiwego Nieogárnionego/ Zá wyrokiem Boskim/ W Bethleem Zydowskim. ŻabSymf C3
wyrok sądowy
patrz: WYROK, WYROKA
  • - Co do części czwartey iest to zbieranina zmięszana z ludzi rozmaitych iuż z miasta, iuż ze wsi, których gnusność własna, i rządzenie się złe, przy tym wydatki niepomierne wniwecz od dawnego czasu obrociły: którzy nie czuiąc się, żeby kiedy mogli dźwignąć, sprzykrzywszy sobie co godzina słuchać pozwow, i sądowych na się wyrokow, wieść głosi, że się rzucili do obozu Manliusza. CycNagMowy 50
  • - Bo aby kto o krzywoprzysięstwo urzędownie przekonanym został, przysięga iego powinna być z zastanowieniem, podług formy, i bez żadney ogródki uczyniona, w brew kategoryi iakiey ważnieyszey i sądowym wyrokiem zaspokoioney, przeciwiaiąca się. BlackOstrowPrawo 173
uczynić wyrokę (sz. zm.)
patrz: WYROK, WYROKA
  • - Stanąwszy przed sąd ucciwy Ptaszkowski ucciwy Iąn Ziołko, z drugi strony Barnady Ziołko, ktory nieprzyniewolony będący, ktory Iąn Ziołko przedał Bernadęmu Ziołkowi pułrole wiecznemi czasy za zło. 51 dobrą monetą, ktory Iąn Ziołko przedał pułrole y wyrokę uczynił, stanawszy przed prawem ucciwym Ptaszkowskięm, [...] gdysz ktora strona by sie miała kaiąc, iżby iakie wymowki były między nimi lub po piianu lub po trzywziu, powinien będzie dac do koscioła Ptaszkowskiego wszytkim swiętym wosku funtow dziesięc, panskich grzywien także 10 [...]. KsPtaszUl 562-563
  • - Drugi extrakt naucza, ze Stanisław Teychman y z małzonką swoią y z dziecmi swoiemi to iest y z terazniejszą Węclawą ktora iest y była curką wnuczką jego więcy do tey roli nie powinien się interesowac a w pokoiu Marcina Kielara obowięzuie się zachowac. Isz wiecznemi czasy y wyrokę uczynił bo tak iest w zapisię In continenti na co sobie tę wyrokę groszami zobopolnie przy prawie zaswiadczyli. KsWysTech 16-17
  • - Mateuszowi Michnie na obeyście y z budowlą uczyniona wyroka. Ja Paweł Michna i żąną swoią dobrowolnie sprzedaie synowi Mateuszowi Michnie puł budy i s budinkami w położęniu miedzy Antoniem Ziabokiem a zasz z drugi strony od Pietra Kielara Te zasz budę lup grot y s budinkiem zapłaciłem przy prawie Wysockiem oycu moiemu dałem grżewien 56 groszi 12 a to przi obęcnosci prawa naszego. A zas rodzyc moy y matka moia uczęnili mi wyroki i pobłogosławili mie Znakiem Krzyża Swiętego +, +. My bracia y sostry, czyniemy wyroki bratu starszemu Matęuszowi Michnię [...]. KsWysTech 94
dać wyrokę
patrz: WYROK, WYROKA
  • - Ja Bartłomien Michna brat młotszy daie wyrokę y kładę Znak Krzyża Swiętego +, y ia takzę Woyciech brat srędni takze mu daie wyrokę y kładę Znak Krzyża Swiętego +, y ia Antoni brat młodszy daie mu wyrokę y kładę Znak Krzyża Swiętego +, I ia Michał brat naymłotszy odebrałem zięmczysny grewien 5 daie mu wyrokę y błogosławie go Znakiem Krzyża Swiętego +, ya Iadwiga siostra starsza a zona Woyciecha Cweynara daie mu wyrokę y błogosławie Znakiem Krzyza Swientęgo +, Ja Małgozręnta curka siostra młotsza daie mu wyrokę Kładę Znak Krzyża Swiętego + [...]. KsWysTech 94
wyrok boski
patrz: WYROK, WYROKA
  • - Wyrok Boski/ odpowiedź Boska ábo Prorocka: ábo Pogáńskich bożków [...] Fatum Sibyllae. [...] Aperit ora fatis Cassandra, [...]. Kn 1330
  • - Bo od Ewángelistow Páńskich opisáná, Tá iest Ewángelią Kśięgá miánowána, Ktora nam opowiáda o nieskáżytelnym Stanie, Zyćiu wiecznym, y o Nieśmiertelnym Krolestwie w Niebie gornem: tákże ná zbáwienie Dusz ludzkich, ogłasza nąm grzechow odpuszczenie, Ktorzy iestesmy źiemni, y według nászego Ciáłá zgubie podlegli z wyroku Boskiego. DamKuligKról 54
czynić wyrokę
patrz: WYROK, WYROKA
  • - No 74 Anno Domini Roku Payskiego 1778 die 30 Iunii. Woyciechowi Cwynarowi Jakob Cwynar brat starszy czyni wyrokę. Ja Jakub Cwieynar daye wyrokę Woyciechowi Cwieynarowi a bratu młotszemu z grątu Wysockiego z roly maciezrzeyskiey pochodząca ale ten Woycieh Cwieynar possessor tey roli zapłacił ją troyako Brat zas starszy Jakub Cwieynar czyni wyrokę Woyciechowi Cwieynarowi a bratu młodszemu z roli pochodzący s posesi maciezreyski y błogosławi go kładzie na to Znak Krziza Swiętego Jakub Cwynar +, Rozalia zona +. Te zas wiroki y zgoda midzi bratami Jakubem Cwieynarem y Woyciechem Cwieynarem działo sie przi całem prawie Wisockiem. KsWysTech 85
wyrok uczynić
patrz: WYROK, WYROKA
  • - [...] z młyna przizwoite po staremu Drag Stanisław opłaczacz y ponosic bendzie, przetoz do tego zapissu beł przywołany, ktory dobrowolnie odstapił tego ogrodu przy wzorze panskim lezacego y podiał się, lubo to pole od młyna odpada, czins zupełny dawac, pobory statnie na zołnierza, robocizny panskie cale odprawowac; przytymze accie Walenty Wierciak wyrok uczyniel doskonały takze z młyna, iako y s pomienionego ogroda, zadnego sobie prawa y pretensey iakichkolwiek, tak sobie, iako y dziatkom swoiem niezostawuiacz na potym. KsKasUl 358
  • - 1654, d. 19 Iunii. Mykołay Trzepacca stargował y kupieł puł roli u Stanislawa Moytha za grziwien cztery s tą obligatią, ze Mikołay Trzepacca wsystkie ciezary s tego pułrolka ma odprawowac przez wselkiey trudnosci, y tedy Stanisław Moytho oraz z pułrolka zstapieł y wyrok uczynieł, przi obecnosci woyta Szymona Puta, Woyciecha Knapa, Grzegorza Mistarza, przysięznych. KsKasUl 359
wyrok czynić
patrz: WYROK, WYROKA
  • - 1656, 2da Maii. Woyciech Zachwieia zarebek od samey granice dobrowolnie przedał Mathuszowi Franciowi za złotych osmnascie, daie exnunc zło. dziesiec, a ostatek, to iest osm, iako rok przydzie, tak tedy Woyciech Zachwieia wyrok czyni statecny tego zarebku a dziedzicem zostaie Mathusz Franic. KsKasUl 359
dawać wyrokę
patrz: WYROK, WYROKA
  • - No 74 Anno Domini Roku Payskiego 1778 die 30 Iunii. Woyciechowi Cwynarowi Jakob Cwynar brat starszy czyni wyrokę. Ja Jakub Cwieynar daye wyrokę Woyciechowi Cwieynarowi a bratu młotszemu z grątu Wysockiego z roly maciezrzeyskiey pochodząca ale ten Woycieh Cwieynar possessor tey roli zapłacił ją troyako Brat zas starszy Jakub Cwieynar czyni wyrokę Woyciechowi Cwieynarowi a bratu młodszemu z roli pochodzący s posesi maciezreyski y błogosławi go kładzie na to Znak Krziza Swiętego Jakub Cwynar +, Rozalia zona +. Te zas wiroki y zgoda midzi bratami Jakubem Cwieynarem y Woyciechem Cwieynarem działo sie przi całem prawie Wisockiem. KsWysTech 85
wyrok gwiazdarski
patrz: WYROK, WYROKA
  • - [...] iakie przedtym uznawano wyroki, i na wiele części dzielono? Ja tu ich cztery rodzaie przytoczę: Fatam Astrologicum, naturale, violentum, et verum, Wyrok Gwiazdarski, naturalny, gwałtowny, i prawdziwy. [...]. Wyrok Gwiazdarski iest, który wiąże i krępuie mocno sprawy wszystkie i przypadki według postanowienia gwiazd i obrotow planet. KryszStat 72-73
wyrok naturalny
patrz: WYROK, WYROKA
  • - [...] iakie przedtym uznawano wyroki, i na wiele części dzielono? Ja tu ich cztery rodzaie przytoczę: Fatam Astrologicum, naturale, violentum, et verum, Wyrok Gwiazdarski, naturalny, gwałtowny, i prawdziwy. [...] Fatum naturale. Wyrok naturalny. Drugi wyrok od natury samey pochodzący, opisywali tym kształtem: [...] Porządek przyczyn przyrodzonych, które mocą i naturą swoią, pewny ieden wyprowadzaią skutek. KryszStat
zrządzenie boskie
patrz: ZRZĄDZENIE
błogosławieństwo boże
patrz: BŁOGOSŁAWIEŃSTWO
med.
boża kaźń
patrz: KAŹŃ
bot.
boży mech
patrz: MECH
pomsta boża
patrz: POMSTA, POMSTWA
boży prątek
patrz: PRĄTEK
bot.
boża trawka
patrz: TRAWKA
wybrany boży
patrz: WYBRANY
gwardia komisarska
patrz: GWARDIA, GWARDIA, GWARDA
  • - KNiáś Lew Kirełowicz Sákowski/ Comendánt y inszy Officyerowie Cárá Moskiewskiego/ powinni będą oddáć Zamek Brzeski ze wszytką Armatą y municyámi/ niżey podpisánym Commissarzom K. I. M./ Polskiego y Szwedzkiego/ bez żadney zdrády/ tákim sposobem: Trzeciego dniá po Dacie tey Cápitulácyey/ to iest 22: Decembris, oddádzą Bramy pod Gwárdyą Commissárską/ á po drugich trzech dniách/ to iest 26. tegoż/ wynidą cále wszyscy z Zamku. MerkPol 39
gwardia królewska (sz. zm.)
patrz: GWARDIA, GWARDIA, GWARDA
  • - Z Woysk/ ktore przedtym tá Koroná miáłá/ nie zátrzymáno tylko trzy Regimenty; Ieden ná Gwárdyą Krolewską pod Generáłem Alefeltem; Drugi ná Gwárdyą Krolowey pod Gráffem de Rantzau; á trzeci ná Gwardyą Krolewicá Sukcessorá/ pod Pułkownikiem Guldenlew. MerkPol 158
  • - Ná bokách Krolewskich 100. Alabartnikow okrywáli przystęp. Záráz Gwárdyey Krolewskiey 200. koni. Gwárdyey Generałá Monká 100. ludzi. Gwárdyey z Tour 69 Mężow/ y trwáł ten wiazd przez dwie godzinie MerkPol 242
  • - A wtem przepyszno królewska gwardyja nadjeżdża, którą pałacową mienią [...]. SchedMuzaBar II II, 377
  • - Powracaiąc z Słonima zaiechał ImPan Pułkownik [...] od Gwardy Krolewskiey [...]. SapANot 286
  • - Chciał téż wtenczas car i do Krakowa praesidium wprowadzić, lecz go w tém hetman wielki uprzedził, gdy tam posłał z generałem Denhoffem gwardyą pieszą królewską [...]. OtwFDziejeCzech 118
  • - Ná dziedzincu Páłacu Herodowego iest mieysce Stratopedon, co sonat z Greckiego Woysko, że tam Gwardya Krolewska stráż odprawowała [...] ChmielAteny II 540
miejska gwardia
patrz: GWARDIA, GWARDIA, GWARDA
  • - Iż gdy miejska gwardyja na one bieguny Wypuściła swe ręczne i dzielne pioruny Z takim grzmotem, żem mniemał, jako nieświadomy, Iż z obłoków wypadły łyskawice i gromy [...]. ZimBSiel 167
gwardia piesza
patrz: GWARDIA, GWARDIA, GWARDA
  • - Gdy tak iezdapo bokach wecuie demesze Wrzały Srodkiem Gwardye pod WeieremPiesze Tam ogniste Armaty: tam Woienne sprzenty Niemieckie, y Węgierskie stały Regimenty [...]. PotWoj 78
  • - Chciał téż wtenczas car i do Krakowa praesidium wprowadzić, lecz go w tém hetman wielki uprzedził, gdy tam posłał z generałem Denhoffem gwardyą pieszą królewską [...]. OtwFDziejeCzech 118
  • - Poruczników chorągwi poważnych (jeżeli który co prawdę o krzywdzie wojska mówił) odmieniał bez woli rotmistrzów, chorągwie pancerne sine consensu ordinum zwijał a gwardyje konne i piesze do boku swego formował: drabantów, grenadyerów konnych, Węgrów, janczarów etc. etc. OtwFDziejeCzech 266
gwardia szwajcarska
patrz: GWARDIA, GWARDIA, GWARDA
  • - [...] Młodzi Szlachetney wyborney białą iedwábną materyą ustroionych kilkadziesiąt, konia, lub Lektykę OYCA Swiętego otacza; tudzież Kapitan z Gwardyą Szwaycarską z obu stron y z tyłu opasuie Beatissimum. ChmielAteny II 128
gwardia konna
patrz: GWARDIA, GWARDIA, GWARDA
  • - Poruczników chorągwi poważnych (jeżeli który co prawdę o krzywdzie wojska mówił) odmieniał bez woli rotmistrzów, chorągwie pancerne sine consensu ordinum zwijał a gwardyje konne i piesze do boku swego formował: drabantów, grenadyerów konnych, Węgrów, janczarów etc. etc. OtwFDziejeCzech 266
gwardia pałacowa
patrz: GWARDIA, GWARDIA, GWARDA
  • - A wtem przepyszno królewska gwardyja nadjeżdża, którą pałacową [gwardyją] mienią [...]. SchedMuzaBar II 377
gwardia cesarska
patrz: GWARDIA, GWARDIA, GWARDA
  • - Z konsyliarzów zaś téjże rady tajemnéj ci przedniejszy: Carolus ab Harrach, Maximilianus Trautmansdorfius, marchese Caraffa à monte negro, hetman; Viardus a Mersberg, starszy nad gwardyą cesarską [...] PacOb 24
gwardia papieska
patrz: GWARDIA, GWARDIA, GWARDA
  • - Tu przyjechał od papieża dla przyjęcia królewica posłany, który potém przez wszystek czas bytności królewicowéj w państwie papieskiém był u niego przystawem signor Carlo Magalloti, wuj kardynała, synowca papieskiego, gwardyi papieskiéj dowódzca, jenerał-porucznik, człowiek za tego papieża nie małéj reputacyi. PacOb 116-117
głowacz suchy
patrz: GŁOWACZ
  • - Głowacz suchy/ Dorsz. Capito duratus frigore, aut infumatus [...]. Kn 184
choroba nędzi (sz. zm.)
patrz: NĘDZIĆ
  • - ZAledwie iuż co tchnąć dla ciężkiey choroby mogł Márek Iáruniow Lunczowski/ z Miástá Korsuniá Kozak Zaporozki: ktora wielmi krzewiąc się śilnie rok cáły nędznego bárzo nędziłá/ tedy on zchorzáły powrácáiąc się ná nienawisney pościeli/ po bárzo wielu do vleczenia śrzodkow owszeki[!] dáremnych desperował o porátowániu zdrowia swego. KalCuda 166
  • - A iákoż żyię kiedy mię choroby nędzą, kłopoty gryzą, przygody tępią: ubostwo frásuie, młodość wynośi, stárość krzywi, á potym ledá defekcik do grobu odeśle. KochPsal 50
  • - Poki człowiek nie sięgał głębiey w źiemię piędźi, Poty świát zgodą kwitnął, poty go nie nędźi Głod, mor, woyná, ubostwo, chorobá, zaráza; Lecz skoro sie dokopał złota y żelaza; Jáko ręką przewroćił, ták wszystko ná nice Przerobiły te obie piekielne siestrzyce. BarPotArg1697 106
głód nędzi (sz. zm.)
patrz: NĘDZIĆ
  • - Poki człowiek nie sięgał głębiey w źiemię piędźi, Poty świát zgodą kwitnął, poty go nie nędźi Głod, mor, woyná, ubostwo, chorobá, zaráza; Lecz skoro sie dokopał złota y żelaza; Jáko ręką przewroćił, ták wszystko ná nice Przerobiły te obie piekielne siestrzyce. BarPotArg1697 106
  • - Nędzę. 1) arm, elend machen. 2) quälen, plagen. 1) apauvrir, rendre pauvre. 2) tourmenter, afliger. § 1) znędźił nieprzyiaćiel Państwo. 2) głod, woyna nędźi. T III 963
tęsknica nędzi
patrz: NĘDZIĆ
  • - Już też wsiadła na morze — jako w tej jest dacie, Trafiła sie jej tedy pośpieszniejsza w bacie Letkiem poczta i przez tak prędką okazyą Z swem wespoł przysłała mi listem tę bestyą, Samę zaś ustawiczna lub tęsknica nędzi, Musi płynąć tam, gdzie ją wiatr pod żagle pędzi. KorczWiz 77
wojna nędzi (sz. zm.)
patrz: NĘDZIĆ
  • - Poki człowiek nie sięgał głębiey w źiemię piędźi, Poty świát zgodą kwitnął, poty go nie nędźi Głod, mor, woyná, ubostwo, chorobá, zaráza; Lecz skoro sie dokopał złota y żelaza; Jáko ręką przewroćił, ták wszystko ná nice Przerobiły te obie piekielne siestrzyce. BarPotArg1697 106
  • - Nędzę. 1) arm, elend machen. 2) quälen, plagen. 1) apauvrir, rendre pauvre. 2) tourmenter, afliger. § 1) znędźił nieprzyiaćiel Państwo. 2) głod, woyna nędźi. T III 963
nędzi ból
patrz: NĘDZIĆ
  • - Skąd pan, śmiech sobie czyniąc, choć wiedział, że nędził Ból srogi osła, nigdy kruka nie odpędził. VerdBłażSet 12
białomleczna droga
patrz: BIAŁOMLECZNY
  • - Mleczna ábo biało-mleczna drogá ná niebié. Pás niébiéski biały. [...] Lacteus orbis [...] Lacteus circulus [...] Lactea via. Kn 417
tulipanowa cebula
patrz: TULIPANOWY
  • - Tulipanowych cybul --- szt 3. ArchRadziw 1638 309,7
dziwy czyniący
patrz: CZYNIĄCY
  • - [Z sejmików] zaraz wyprawieni byli do Króla Posłowie, skarząc się na Niemców darmo w Polszcze próznuiących a wielkie dziwy y krzywdy po Dworach Szlacheckich czyniących. HistBun 50
gębkowy kamień
patrz: GĘBKOWY
  • - Gębkowy kámień/ Spongites, [...] Tecolithus [...]. Kn 187 [188]
  • - gębkowy kamień. Schwamm-Stein. sorte de pierre précieuse. T III 370
smok łuskowaty
patrz: ŁUSKOWATY
  • - Słowá dobrego Kácerzom nie dáią Oycowie święci/ przyrownywáią ich psom wściekłym/ wężom/ bazyliszkom/ smokom łuskowátym/ sowom/ krowkom/ ktore w gnoiu gmerzą/; żabom/ muchom/ pluskwom/ ktore poki żyią kąsáią/ gdy zdechną śmierdzą/ trędowátym/ piecom nápalonym/ w ktorych chleby Antychrystowi pieką/ koczkodanom/ máłpom/ páiąkom/ prochnowi/ członkom zgniłym/ iászczurkom/ ktore żywot Kościołá Páńskiego gryzą/ centaurom/ to iest chłopobykom/ puchaczom/ onokrotalom/ ábo bábom z klekotkámi/ cyklopom onym/ ktorzy się w iáskiniách Etneyskich y porodzili y pochowáli. BirkRus 33
puścić /kogoś/ wolno (sz. zm.)
patrz: WOLNIE, WOLNO
  • - Y tak z nich piechotę uczyniono y wolno do krola puszczono. PasPam 200
  • - [...] Krol dobywszy Warszawy radził z Senatorami co miał czynic z temi Szwedami ktorzy się mu poddali czy ich zostawic przy słowie y puscic wolno czy też zatrzymac do czasu pod uczciwą strażą? HistBun 41
wolnie urodzony
patrz: WOLNIE, WOLNO
  • - Czyto iuż, y vnas w Polszcze Tyberyana tempora, że nie wolno pisáć, nie wolno posłáć, nie wolno wszędzie, ále ná koniec y w Domu mowić? Iest záprawdę pożáłowáć czego, y wolnie Vrodzoney Szlachty vmysłom westchnąć, żesmy tych doczekali czásow. LubJMan 122
dziwy niesłychane (sz. zm.)
patrz: SŁYCHANY
  • - Ale skoro do wschodu przychodziło/ ozdobiło łożnicę swoię nalepiey/ to iest Jutrzenkę: ciáło mowię/ y duszę Pánieńską: nápełniło ią niesłychánymi/ y nigdy niewidánymi dziwy/ iáko theatrum iákie/ iáko Mátkę y corkę Stworzycielową. BirkNiedz 46
  • - [...] o dziwy dziwy nigdy nie widane O dziwy smiele rzekę nigdy niesłychane Mizerny człowiek w grzechach ustawicznie broi A Bog na krzyzu przezen miedzi łotry stoi. KodKon 83
dziwy niewidane (sz. zm.)
patrz: WIDANY
  • - Ale skoro do wschodu przychodziło/ ozdobiło łożnicę swoię nalepiey/ to iest Jutrzenkę: ciáło mowię/ y duszę Pánieńską: nápełniło ią niesłychánymi/ y nigdy niewidánymi dziwy/ iáko theatrum iákie/ iáko Mátkę y corkę Stworzycielową. BirkNiedz 46
  • - [...] o dziwy dziwy nigdy nie widane O dziwy smiele rzekę nigdy niesłychane Mizerny człowiek w grzechach ustawicznie broi A Bog na krzyzu przezen miedzi łotry stoi. KodKon 83
kutas u uzdeczki
patrz: KUTAS
  • - kutas u uzdeczki. Tolle, Quaste am Pferde-Zügel. boufette qui est à bride du cheval. T III 692
kutas do pudrowania
patrz: KUTAS
  • - kutas do pudrowania. Puder-Quaste. houpe, zest, dont on se sert pour jetter de la poudre de Cypre. T III 692
trzymać /kogoś/ w grozie
patrz: GROZA
  • - Hospodarow także winami pieniężnymi obłożył, że Ludzi swoich w grozie nie trzymali, a do Rakocego pod ten czas przystawać pozwalali. HistBun 49
  • - Groza. Schrecken, Schauer, Abscheu. crainte, la peur, la terreur, horreur, f. souleur f. § trzymać ludzie w grozie. T III 423
mieć /kogoś/ w grozie
patrz: GROZA
  • - Wszytkiey dobrey spráwy woienney iest Mátka Posłuszeństwo Zołnierzá ktore z tąd pochodzi áby nie tylko prostych Zołdatow mieć w ostrey grozie, często karząc, rzadko odpuszczáiąc: ále też aby stárszy Officier mnieyszych pod sobą Officyerow karał bez bráku, strofował, z nimi się názbyt niepospolitował. FredPiech B
co za dziw
patrz: DZIW
  • - Skąpo kto Bogu vdáie/ od ktoreg[o] wszytko ma/ co zá dziw/ iesli skąpy obrok bierze? BirkEgz 27
  • - Wraca się Syn zgubiony do Oyca swego, co za dziw? że go osculo pacis uszanuie [...]? DanOstSwada I, 141
grynszpan dystylowany
patrz: GRYSZPAN, GRYSZPAN, GRYNSZPAN
  • - Na srebro dla lasserowania, kładą farby przezroczyste [..] na zieloną, gryszpan distillowany [...]. SekrWyj 92
  • - Weźmi Vitriolum Veneris, to iest Gryszpanu distyllowánego, ile chcesz spal go [...]. VadeMed 287
grynszpan hiszpański
patrz: GRYSZPAN, GRYSZPAN, GRYNSZPAN
  • - Koń gdzieby spárszywiał/ warz Piołyn w ostrym y iárkim ługu/ tym párchy szkápiewymyway/ áżby się zmyły/ potym dwá łoty Siárki/ á łot Gryszpanu Hiszpáńskiego wziąć/ z stárym sádłem co napilniey zmieszáć/ y tym ná słońcu/ dwákroć káżdego dniá nácieráć po wymyciu: w krotkim czásie ie zżenie. SyrZiel 347
cudem boskim
patrz: CUDEM
  • - Aże iuż tam Cesarscy przez morze się byli okrętami daley ruszyli naszego zaś Czarneckiego w tyle za sobą zostawili; zaczym Czarnecki niemaiąc się czym przeprawić za niemi, krzyknoł na swoich Hey Dziatki, daley dziatki ze mną w morze, y tak zaraz za wodzem swoim wszyscy śmieli skoczyli, y iakoś się osobliwym sztucznym sposobem, a mogę mowić że cudem Boskim, owe morskie wody wpław przebyli [...]. HistBun 51
cudem bożym
patrz: CUDEM
  • - Informowałem się o ziołach któremi [doktorzy znający się na chorobach wenerycznych] leczą wewnątrz i zewnątrz. Są tedy te: pirwszy bahun, drugie suchowirzch, trzecie bukwica, czwarte horyćwit i piąte starodub, po których zdrowieją ludzie cudem bożym. RadziwHDiar 102
zażywać biedy
patrz: BIEDA, BIEDA, BIADA, BIDA
  • - Ale gdziem nie był trudno otym pisać bo ia przez wszystkie woyny tego trzepaczki trzymałęm sie Czarneckiego y znim zazywał czasem okrutney biedy czasem tez y roskoszy. PasPam 52
użyć biady ,
użyć biedy
patrz: BIEDA, BIEDA, BIADA, BIDA
  • - [Syn marnotrawny] przystał do iednego służyć Gospodarza stron onych, kędy cięszkiey vżyć Musiał biády: bowiem go páść gnał wieprze w pole. DamKuligKról 80
  • - Wprzod użyć biedy y złego, wprzod znaczney doznać trzeba przykrości, żeby można z czasem swobodnym cieszyć się szczęściem. WiśARoz 39
przyczynić /komuś/ biedy
patrz: BIEDA, BIEDA, BIADA, BIDA
  • - A tym czasem dowiedziałem się iako Rossyiskie Woyska chcą extrema tentare oraz maiąc dowody, że na sukkurs Cesarzowi Iegomości dwadzieścia y cztery Regimenty Rossyiskie przeidzie przez Polskę i mogą mimo iazdem przyczynić Nam biedy. DanOstSwada 205
biedę /komuś/ czynić
patrz: BIEDA, BIEDA, BIADA, BIDA
  • - Gorzey gdy ná zły żołądek trafią [jajka]/ w ktorym się łácno zepsuią/ a zepsowawszy się biedę choremu czynią/ więc ná zápalenie skarżą. PetrSInst B3
na /czyjąś/ biadę /robić coś/ ,
na /czyjąś/ biedę /robić coś/
patrz: BIEDA, BIEDA, BIADA, BIDA
  • - Swięci Theodor y Bázili Męczennicy/ pozábiiáni od Xiążęciá Kiiowskiego Mścisłáwá. Z tych Theodorowi [...] Niemiec ukręcił ná swą biádę nogę [...]. KalCuda 16
  • - Gdy ná mą biedę depcą Oycowskie popioły, Y miłość między dwiema trwa nieprzyiacioły. CorMorszACyd 184
narobić biedy
patrz: BIEDA, BIEDA, BIADA, BIDA
  • - [...] ymogł by tu był Wiszniowiecki strasznie ukrzywdzony znaczney narobić biedy, gdyby go miłość Oyczyzny niezwyciężyła. HistBun 7
do biedy przyjść
patrz: BIEDA, BIEDA, BIADA, BIDA
  • - [...] pewnie by był do takiey ze biedy Karol [de Rochefort] przyszedł iako był w niewoli gdyby go był z opieki swoiey wypuscił Ow Zakonnik, ktory go chował i opatrywał [...]. HistŚwież 121
z biedy się wydobyć
patrz: BIEDA, BIEDA, BIADA, BIDA
  • - [Król Ludwik XIV] uwolnił go [Karola de Rochefort] od wszytkiego Czego by był nie miał gdy by mu było poiedynku dowiedziono [...] tak się tędyz kiędyz z tey biedy wydobył Karol Le Conte de Rochefort. HistŚwież 121
wykręcić się z biedy
patrz: BIEDA, BIEDA, BIADA, BIDA
  • - Przyznam ci się ze mi się iuz uprzykrzyło zyc w ustawicznym niebespieczeństwie y strachu a trudno mi inaczey wynisc azbym głowę ktorego Towarzysza wyniosł, Umysliłem tamtego błazna co z daleka stoi zabic y nim się wykręcic z takiey biedy. HistŚwież 206
zażyć biedy
patrz: BIEDA, BIEDA, BIADA, BIDA
  • - [Hetmani z wojskiem] idąc przez kray ogołocony przez Mosty pozrzucane wody po zarazane Młyny po palone wielkie aprawie niewypowiedzianey zazyli biedy. HistBun 21
z biedy wyniść
patrz: BIEDA, BIEDA, BIADA, BIDA
  • - Kto się tedy w zbytkách pohámowáć chce/ á z tey biedy [choroby] wyniść/ poki w niey głębiey nie vwiąźnie [...] może tą wodą [z Drużbaku] zábieżeć/ kąpiąc się w niey. PetrJWod 16
warować /kogoś/ biedy
patrz: BIEDA, BIEDA, BIADA, BIDA
  • - Swięte wyroki y obrzędy/ Te nas wáruią wszelki biedy. JurkPieś A2
wybawić /kogoś/ z biedy
patrz: BIEDA, BIEDA, BIADA, BIDA
  • - [Urzędnicy Magistratu] owego Szlachcica zabrawszy do Sądu tego Administratora Ceł przyprowadzili. Dowiedział się o tym P. Tavan y ze ten Szlachcic był przyiacielem iego chciał go wybawic z tey biedy [...]. HistŚwież 224
od biedy /kogoś/ obronić
patrz: BIEDA, BIEDA, BIADA, BIDA
  • - [...] czysta białogłowa mezowi to wszytko swemu powiedziała, y wszytkie iego [Dioskorusa] napasci wydawszy, prosiła aby ią iako mąz od tey biedy obronił. HistŚwież 22
pomóc biedę
patrz: BIEDA, BIEDA, BIADA, BIDA
  • - Aleć pomogą biedę z berdyszami knapi, Jeśli kto pana za łeb w kościele ułapi. PotMorKuk III 247
  • - Na ofiarę trzeba iść w święta i w niedziele, Prócz tego dziad z celbratem brząka po kościele; Dziesięcina swym trybem; petycyja klesza, Że dzwoni, kiedy chmura nade wsią się wiesza, Choć to pomoże biedę, bo i same dzwony, Nie tylko zboża, tłuką grady i pioruny. PotMorKuk III 86
biedę cierpieć
patrz: BIEDA, BIEDA, BIADA, BIDA
  • - [...] szlachta gadała, że od Kozakow wielką biedę cierpieć miała. HistBun 17
porohy dnieprowe (sz. zm.)
patrz: POROH, POROCH, POROH, POROG
  • - Iusz go widał oczyma, nierzkąc słuchał o niem Wielki Cesarz Turecki: gdy znalasszy Przescie Przez Dnieprowe Porohy; palił mu Przedmieście Pysznego Carogrod:[...]. PotWoj 51
  • - Przez Wałaską Multanską Ziemię przpadaią Pod Porohy Dnieprowe, kędy zapływaią wały Dniepru do Pontu DrobOpow 123
to prawda
patrz: PRAWDA
  • - Sąsiad: Na to niemasz co mowić, tylko że hoc semel factum, nunqvam amplius futurum. Ziemianin: to Prawda, ale iak inimitabilis Przodkow naszych discretio. KonSRoz 38
prawda jest
patrz: PRAWDA
  • - Ná dowody wyższey położone odpowiádam [...] Ná 2. Prawda iest/ pierwsze ma być stáránie o vmysle/ niźli o ciele. Jednák ták to stáránie o vmysle/ iáko y o ciele z przyrodzenia idzie/ to iest/ iáko przystoyność/ co/ kiedy/ ktorym śrzodkiem vkázuie. PetrSEk 46
  • - Prawdać iest: ale moy kubek więtszy iest nisli wász. PolPar 39
gryźć się sam w sobie (sz. zm.)
patrz: GRYŹĆ SIĘ, GRZYŹĆ SIĘ, GRYŹĆ SIĘ
  • - A jako ogień jest rzecz niestateczna, rychło się niecąca i rychło ustawająca, tymże sposobem każdy cisawy każdą rzecz łacniuchno pojmie, subtelnego dowcipu będąc, a cokolwiek uczyni, to z swej chęci przyrodzonej. Gdzie mu się też uprzykrzy, wnet się on przyrodzony ogień w nim rozżarza, tak że dziwnemi sposobami z uporu czyniąc i sam w sobie się gryząc, w chorobę wpada, abo z jadu dziwne sztuki wyprawuje, czemum się ja na kawalkacyach nie raz przypatrzył. DorHipTur 17-18
  • - Gryzę się sam w sobié/ gryzę co/ tr. Discrucior animi [...] Percrucior [...] Hoc demum est quod percrucior. Rumpor inuidiâ [...] Rumpor malis [...] Maceror quod sim tibi causa doloris [...] Conficio me [...] Mordeor conscientiâ [...] Mandendo sese conficit ipsa [...] Ringor [...] Fremo [...]. Kn 214-215
  • - W ktorey wszytko stworzenie vcisza się dobie/ Sam ieden nie śpi Wezyr/ sam się grzyzie w sobie: Iako Hidra od iadu piekielna się wspina/ Wściekła gdy Tyzyfona biczem iey zácina. TwarSLeg 100
  • - A sam się przecię w sobie potaiemnie gryzie [Chodkiewicz] Ze z tą garscią, iak goły osiąka na zyzie [...]. PotWoj 53
  • - Pamięć záwsze w sobie wárząc y przypomináiąc niezápomniáne swe nieprawości/ robaká tego/ ktory ostro sumnienie gryząc/ nigdy niezdechnie/ Vermis eorum non morietur, gorzkim smutkiem/ meláncholią/ rankorem kármić/ wola w nienáwiści y w iádowity[m] ná Bogá y ná się gniewie záciętá/ zátwárdziáła/ zákámieniáła/ zżymać się y samá w sobie iádowicie gryźć będzie. BujnDroga 164
  • - Krol záś, ácz się sam w sobie gryzł skrycie z rankoru, Y ziádły gniew niosł w sercu przeciwko Náchoru, iednák nieśmiał go iáwnie w dyspucie strofowáć [...]. DamKuligKról 210
  • - [...] czemu się ták mięszasz? y gryziesz sam w sobie? ClaudUstHist 148
  • - MELANCHOLIĄ samą się trawić gryźć się w sobie samym ná osobności daleko od wszelkich rozrywek y zabaw. DanKolaDyk II, 301
  • - Gryzę [...] gryść się; gryść się sam w sobie. sich grämen; sich das Hertz abfressen. ronger son frein; se ronger l'esprit de soucis; se ronger le coeur [...]. T III 428-429
gryźć się w sobie (sz. zm.)
patrz: GRYŹĆ SIĘ, GRZYŹĆ SIĘ, GRYŹĆ SIĘ
  • - Gryzie się w sobie osieł, że i w święto nosi Ciężar; zaczym przemiany w konia bogów prosi. VerdBłażSet 26
  • - I strzymał tę przysięgę y slub obiecany Lepiey nizli on pierwszy, y tak zfrasowany Z onego mieysca Poszedł, ze wiele dni potem Trapił się y gryzł w sobie [...]. ArKochOrl 5
  • - Beldowski zowiesię Alexander Ten zone miał z Gorlic zpodgorza dziewkę ministra Luterskie[g]o Tamze w Gorlicach naymował cła. Lieczełsię w Sączu A[nn]o 1632 u matiasza cerulika i za panię udawałsię, esz trafunkiem z Gorlic przyszła zona iego pieszo ieszcze brzęmięnna, a temu nie mieło beło y gryzsie w sobie na nię, isz mu tem zelzywosc uczynieła, a on za mozne[g]o udawałsię. TrepNekLib 25v
  • - Znáć dobrze było tę cerę, y áffekt, gdy wychodził z Pokoiu: Wezyr iednák iuż ná ten czás opłonąwszy, nie rzekł na to nic, tylko się w sobie gryzł, y zdzymał. TwarSLeg 99
  • - Bekümmern sich sehr/ troszczeć się bárzo, (frásowáć się;) was kümmert ihr euch/ befehlet es GOtt/ á coż się wsobie gryziecie, poruczcie to Bogu. ErnHand 101
w sercu się gryźć
patrz: GRYŹĆ SIĘ, GRZYŹĆ SIĘ, GRYŹĆ SIĘ
  • - Otoż się dlatego smuci, frásuje, y w sercu gryzie. Kto się zá zdrowego żywotá w nieczystości y pożądliwościách cielesnych kochał, ten przy ostátnim zgonie swoim myśli y wspomina sobie ná wszeteczeństwá, cudzołostwá, lubości y roskoszy przeszłe [..]. GdacPan 163
humor gryźliwy
patrz: GRYŹLIWY
  • - Czemu mieysce ktore boli nie da się tykáć? Mieysce takie napełnione iest humorow gryźliwych, ktorego gdy się dotnie, nieiáko ie ściśnie, á zatym humory z obolałego mieyscá idą do zdrowego y nową w nim boleść wzbudzaią. TylkRoz 240-241
  • - Czemu zęby pruchnieią? Pruchno bywa kiedy w iákiey rzeczy przyrodzona wilgotność ktora ią kliiłá wyginie: toż się y zębom przydáie kiedy ich kliiowátość iaki humor gryzliwy wysuszy y w niwecz obroci. TylkRoz 245
  • - Czemu niektorzy krwią pluią? Czásem iż bárzo nápełnione krwią żyły muszą się otwieráć, krew miesza się do śliny y co zbytecznego odchodzi, á kiedy z płuc zgniłych idzie to się z ropą dobywa, trafia się też álbo od pracy wielkiey álbo od wołánia iż przerwie się żyłá, álbo humor iáki gryźliwy ią otworzy, y ták krew idzie do gęby. TylkRoz 250
piła grawalna
patrz: GRAWALNY
  • - Grawalny. Spiel-, zum Spielen oder einem Spiel gehörig. de jeu. § piła grawalna. T III 417
nabrać się wstrachu
patrz: WSTRACH
  • - Delektowałęm się wprawdzie spacyerem na Morz[e] [a]le tez raz wielkiego nabrałęm się wstrachu. PasPam 66
dziw straszliwy (sz. zm.)
patrz: STRASZLIWY
  • - Kto okrom niego [Rynalda] z dziwy strászliwemi Będzie śmiał walczyć álbo rąbáć w lesie? TasKochGoff 360
  • - Alcina wtem ciesząc mię poszła w mokrą drogę I na straszliwym dziwie społ ze mną iechała I wsrod morza całą noc y dzien mię trzymała [...]. ArKochOrl 58
cudami wsławić (sz. zm.)
patrz: WSŁAWIĆ
  • - Wspomináią Historykowie/ iż Bog wsławić raczył tę Pánnę Błogosłáwioną/ nie tylko przedziwnemi cudámi/ y też niezwyczáynemi y niesłychánemi. OkolNiebo 12
  • - [...] gdy Zakon Dominiká Świętego wziął początki rozkrzewienia z łáski Boskiey/ wiele ludzi oboiey płci/ pod chorągiew pokuty ś. y żołnierstwá Duchownego pośpieszyło/ ktorzy w tey doskonáłości náydowali się/ iż Bog wysokie y oraz pokorne cnoty ich przedziwnemi cudámi wsławić raczył. OkolNiebo 19
cudami wsławiony
patrz: WSŁAWIONY
  • - Pamięć czynimy zacnego/ bogoboynego Doktorá/ Akádemiey Krákowskiey/ cudámi y zá żywotá/ y po śmierci wsławionego/ po wszystkiey Koronie. BirkOboz 71
cudami słynący (sz. zm.)
patrz: SŁYNĄCY
  • - Ták wielce słynącą cudámi Pánnę/ y B. Ambrożego Reliquie/ gdy Miásto y Kościoł Dominiká ś. ogniem spłynął/ y oboie Ciáłá/ Błogosłáwionych pogorzáły [...]. OkolNiebo 37
  • - Iestem prawda człek niegodny, áleć przecię nie desperuię, że ten BOG, ktory mię in hoc gradu osadził, doda siły [...] zapomocą Nayśw. Matki przytym Swiętym mieyscu Cudami słynącym [...]. DanOstSwada I, 206
niech mi będzie wolno /coś zrobić/ (sz. zm.)
patrz: WOLNIE, WOLNO
  • - Ogrodzie wdzięczny, niech mi wolno będzie Przechadzki dziś po tobie zażyć i z swoimi Smutkami twe uciechy w jednym zmieszać rzędzie I zażyć wczasu pod cieniami twymi. MorszAUtwKuk 22
  • - Podawa Tomasz Pánu kondycyie, niech mi wolno będzie szperáć, i inqwizycyią czynić ná rękę Páńską. MłodzKaz I, 32
  • - [...] niech mi będzie wolno czasowi folguiąc Starszych solâ Veneratione poczcić [...]. DanOstSwada II, 80
ząb gryzący
patrz: GRYZĄCY
  • - Powiádáią też, ieżelibyś wziął ząb ostry gryzący z lewey strony gorney szczeki krokodylá, á záwiesiłbyś go ná máiącym febrę, uzdrawia go od niey ták, że iey więcey nie będzie miał. AlbSekr 332-333
rzecz można (sz. zm.)
patrz: MOŻNY
  • - Podobny ku dostąpieniu/ wykonániu [...] Possibilis conditio [...] Fieri potest [...] Można rzécz. Kn 743
  • - Zwołał Doktorow mąż/ rádę czyni iákoby zleczyć [żonę chorą na trąd]. Odpowiedzieli iż to nie iest rzecz można ludzkim rozumem. OkolNiebo 42
  • - [Aniołowie] żałuią nas [...] y rátuią ábysmy co naprędzey z niepráwości nászych powstáli/ á możnali rzecz y doczesnych przygod zá grzechy násze nie cierpieli. StarKaz 304
  • - [...] pospolicie mowim o kosterze: że záwsze gra/ o ospálcu że záwsze drzemie/ o piánicy że záwsze w karczmie etc. nie żeby ci wszytek zgoła czas ná grach/ ná poduszce/ ná piátyce trwali/ ále że się ták tego lichá ięli żeby záwsze ileby rzecz można/ u kart/ u łożka/ u kufla nálezieni byli. BujnDroga 203
  • - Oycze iesli można rzecz niech odeydzie precz odemnie ten kielich [...]. BanHist 134
jedno /kogoś/ nie widać
patrz: WIDAĆ
  • - Co godziná co odmieniam/ piię/ wychodzę/ etc. In horas exspecto [...] Poloni etiam dicunt: Co piés szczéknié/ vel będzié/ iédno go niéwidáć. Kn 86
tylko /kogoś/ nie widać
patrz: WIDAĆ
  • - [...] kaczmarz Bogusz przyiedzie, co go tylko niewidać z Zakluczyna z jarmarku, tedy nie boy sie, bo on dobry, łagodny człowiek [...]. AktaMusz 58
koniecznie potrzeba
patrz: POTRZEBA
  • - Ze się Woysko upomina zasług niema to nikomu czynic podziwienia bo ie oddać koniecznie potrzeba. PasPam 141v
  • - Koniecznie potrzeba Woyska, ktore żeby było bitne, trzeba żeby było liczne, płátne, posłuszne, y dobrze ćwiczone. LeszczStGłos 111
ku wierze podobna
patrz: PODOBNA
  • - Nie zostáłoby czásu przypomináć zabobony ich w czárách y w wieżdżbiárstwách y caerimoniae przy vmárłych ábowiem gdyż władza Brámmánnow iest bárzo stára y nawyższa v tych tám ludzi; tedy iest to ku wierze podobna iż námnożyli tych báłámuctw y plotek swych nád miárę. BotŁęczRel IV 138
  • - Przetoż rozumieią/ żeby [Kniaź Moskiewski] miał mieć nieiákie skárby po fortecách Moskiewskiey y Járosłáwskiey/ y na białym iezierze: y iest to coś ku wierze podobna [...]. BotŁęczRel III 59
do wiary podobna
patrz: PODOBNA
  • - A na ostatek to podobnieysza do wiary, że za pomocą Boga Krolewskie dostoieństwo y sprawiedliwa tryumfowałaby sprawa. KonSRoz 61
nu jeno
patrz: NUŻE, NUŻ, NU
  • - Aza nie macie Apostołowie Páńscy żeglarzow przytomnych? [...] nu ieno brácia do łopáty, Páná nie turbuiąc, prędzey u lądu będziecie. MłodzKaz II, 338
dosyć na tym
patrz: DOSYĆ
  • - Niech dosyć na tym będzie, że takie bezwinne udręczenie więzienia na ciele odnosiem. NiemPam 193
  • - [...] ieśli dosić Ná tem, mieć chrzest, y wiárę práwą w sercu nosić O Bogu? czy są insze iákie przykazáne Páńskie mandata, ktore máią bydź chowáne? DamKuligKról 74
  • - Czy umyslnie Zamek zapalono o tym nie można było wiedzieć, dosyć na tym że spalono i na kilka Millionów szkody stało się. OtwFDzieje 72
nie dosyć na tym
patrz: DOSYĆ
  • - W Kiiowie Woytá y Popá iednego/ dla tego że Vnitámi byli/ zcięli. [...] Nie dosyć ná tym; tyráńskie ręce swe rzucili ná Arcykápłany. BirkRus 13
  • - Nie dosyć ná tym, áby kto pokutował, ále trzebá áby czynił pokutę. TylkStrom 82
rzecz niemożna (sz. zm.)
patrz: NIEMOŻNY
  • - Numá Pompilius ktory czásu pokoiu Rzymskie Páństwo práwy opátrzył/ iż widział nie możną rzecz bydź/ áby się wszyscy mieli zgodzić ná iedno: postánowił áby to ważno było/ co więtsza część pospolstwá vrádzi. PetrSPolit II 167
  • - Niepodobne rzeczy zlieczasz. Vide. Niemozne rzeczy roskazuiesz. ManTobPhr 85
  • - Nie dbaj o to nigdy, czego otrzymać nie możesz. [...] Niemożnych rzeczy nie chciej, na rownych przestawaj. NaborWierWir I 308
  • - Nié można rzécz/ Nié możé to byc. Non potest impetrari [...] v. Niépodobieństwo 2. Kn 506
  • - Niemożna rzecz/ vide Niepodobieństwo. SzyrDict 206
  • - On [Bóg] może się zmiłowáć Nademną, y grzechi me w niepámięci schowáć: Lubo mi w prawdzie się zda, że to rzecz niemożna, Aby mi przepuszczona miáłá bydź niezbożna Moiá złość [...]. DamKuligKról 213
  • - [Sextus] Niedbał na wrogi proroctwem wsławione, Mieysce pomogło do chęci szalonych, I kray Thessalski; gdzie czary sposobne Z rzeczy niemoznych; uczynią podobne. LucChrośPhar 187
  • - Niemożna rzecz, eine unmögliche Sache BierSłowa 82
niewolny sobie (sz. zm.)
patrz: NIEWOLNY, NIEWOLEN
  • - Słudzy też v niektorych narodow nie są w liczbie miesczánow/ dla tego iż szpecić się zdádzą Rzeczpospolitą: druga iż są sobie niewolni/ á z wolnych miásto ma bydź; trzecia iż z pány vstáwicznie trzymáiąc swego nic nie przydádzą do Rzeczypospolitey. PetrSPolit I 272
  • - Niéwolny sobié/ v. Obowiązány/ Niéswobodny. Kn 540
  • - niewolny sobie. er ist nicht sein eigner Herr. il n'est pas son propre maître; il n'est pas à soi. T III 1050
do wiary niepodobno
patrz: NIEPODOBNO
  • - Tu muzyká stroyna iecháłá rozmáita Cesárska/ Szurmácże/ Piszcżkowie/ Trębácże/ Bębenistowie/ y insza muzyká iego prywatna/ był krzyk rozmáity/ ále że w zámieszániu/ tedy dźiwne sie Echo zdáło/ ále ktoby to mogł opisáć/ trudno: głowyby y rozumu nie stáło/ y do wiáry kto nie widźiał/ niepodobno sie temu zda y widźi: lecż niech wierzy kto chce/ wszák nie iest to Articulus Fidei: było w pułku w tym ośm tyśięcy dźiałek szesnaśćie miernych. StarWyp C3v
niewiadom rzeczy (sz. zm.)
patrz: NIEWIADOM, NIEWIADOMY
  • - Niewiadom rzeczy. Er ist der Sache unerfahren. DobrGram 393
  • - [Panna do kawalera] Chwal się jak chcesz; nie takem rzeczy niewiadoma, Żeby mi wasza chluba nie była znajoma. I pierwejby mogł stanąć bieg lotnego słońca, Niż bych ja waszych kunsztow przebiegła do końca. TrembWierszeWir II 245
nic niewart
patrz: NIEWART
  • - Gäntzlich/ cále; das ist gäntzlich nichts werth/ to cále nic nie warto. (nie godno.). ErnHand 364
  • - Szymon ogrodnik: chałupa, stodoła nic nie warto. InwChełm 191
  • - VIN [...] Ce vin n'a que la cappe et l'espée. Infirmi admodum saporis vinum. Wino nic nie warto. DanKolaDyk II, 584
nielza (/komuś/) jedno /coś zrobić/ ,
nielza (/komuś/) jeno /coś zrobić/
patrz: NIE LZA, NIE LŻA, NIE ŁZA, NIE LZA
  • - A teraz nielza jedno Bogu podziękować, Że bliskiego upadku raczył nas zachować. GrochWiersze 258
  • - I kazał królewic jmć panu Denhoffowi i Nagotowi, co język niemiecki umieli, z kilką czeladzi nazad wrócić się; tych skoro piechota postrzegła na onémże miejscu jeszcze stojąc, gdzieśmy się rozjechali, czekając bez pochyby na tłumoki nasze, rzuciła się zaraz do muszkietów, chcą do nich strzelać, jeśliby daléj jechali. Nielza było inaczéj, jedno się wrócić [...]. PacOb 84
  • - Nié lza mu iédno się obiésić [...] Nihil restat praeter [...] Nihil mihi propriùs quàm [...] Nié lza iédno z gárdłem vciékáć [...]. Kn 504
  • - Nielza mu ieno. nichts ist ihm übrig als dass; es ist so weit mit ihm gekommen, dass. il est reduit à un tel point, qu'il; il ne lui reste que de. § nielza mu ieno z gardłem, z życiem uciekać. nielza mu ieno się obiesić. es ist so weit mit ihm gekommen, dass er sich hängen will. il est reduit à un tel point, qu'il n'a plus qu'à aller se pendre. T III 988
nielza (/komuś/) tylko /coś zrobić/
patrz: NIE LZA, NIE LŻA, NIE ŁZA, NIE LZA
  • - Na to poselstwo odpowiedział Krolewic zem dosyc ssiebie czynieł, kazwszy s pokoiu me[go] Tryznie oszby P. Woiewodzica przeiednał, ze on na zadną prozbe ie[go] nie dał się przeprosic, nie lza mnie beło tylko respectowac na przyczyne krewnych ie[go] y odpuscic mu wine swoię [...]. OssJŻyw 31
brona cynkowa
patrz: CYNKOWY
  • - Sprzęt gospodarski [...] bron cynkowych z wszystkimi cynkami par 2... InwChełm 30
  • - Bron cynkowych starych, złych, bez cynków 15-tu 2. InwChełm 88
niewiadomy rzeczy
patrz: NIEWIADOMY
  • - [Febus do syna Faetona, który prosi, aby mógł poprowadzić słoneczny rydwan] O niewiádomy rzeczy! coż iest/ że się swymi Rękámi/ v szyie mey wieszasz łágodnymi? OvOtwWPrzem 53
grenadier konny (sz. zm.)
patrz: GRANADIER, GRENADIER, GRANADER, GRANADIER, GRANADYR, GRANATYR, GRANATIER
  • - Posłał téż tam był hetman wielki koronny znaczne podjazdy, którzy pomagali Moskwie; ci zabrali w Bydgoszczy regiment króla Stanisława, konnych grenadyerów 800 pod półkownikiem Grondhoffem. OtwFDziejeCzech 118
  • - Potém pisarz nie bawiąc po mieście udał się do Niskiego zamku, gdzie był hetman: tam major Brześciański kochający dobra pospolitego poddał się z grenadyerami konnymi, w których miał hetman największą ufność, a tatarskie chorągwie pod ceihausem w gotowości stojące uciekły między wały. OtwFDziejeCzech 264
  • - Poruczników chorągwi poważnych (jeżeli który co prawdę o krzywdę wojska mówił) odmieniał bez woli rotmistrzów, chorągwie pancerne sine consensu ordinum zwijał a gwardye konne i piesze do boku swego formował: drabantów, grenadyerów konnych, Węgrów, janczarów etc. etc. OtwFDziejeCzech 266
  • - [...] na toż Corpus uderzyli [Turcy] ták ze rozgromiwszy Hussaryą y Karabinierow y Granadyerow konnych [...]. MerkHist 10, 725
jabłko granatowe (sz. zm.)
patrz: GRANATOWY
  • - Nośił tedy rozynki/ iábłká Gránatowe/ chleb rżány/ iáycá/ y tym podobne rzeczy chorym potrzebne. ZwierPrzykład 96
  • - Ięczmień w mięśney polewce wárzony/ á sokiem kwáśnych iábłek gránatowych zálany/ iest osobliwą lekárską potráwą. SyrZiel 966
  • - Gránatowe iábłko/ Punicum [...] Malum Punicum [...] Malum granatum [...] Granatum [...] Apyrenon [...] Leucococcon [...] Erythrococcon [...]. Kn 207
  • - Gránatowych iábłék kwiát/ Balaustium [...] Cytinus [...] ampullagium, & ambulacium, & Caducum mali punici appellat. Kn 207
  • - Gránatowych iábłék skórká/ Malicorum [...] Przegródká/ błonká tychżé. Ciccus, ciccum [...] Membrana, discrimen cellularum mali granati Punici [...] Hitta, hicta [...]. Kn 207
  • - Uczynisz też ná podołku jego jábłká gránátowe z Hyácyntu/ y z szárłatu/ y z kármázynu dwá kroć fárbowánego: ná podołku jego w około/ á dzwonki złote miedzy nimi w około. Dzwonek złoty/ á jábłko gránátowe/ y záś dzwonek złoty/ y jábłko gránátowe/ u podołká płaszczá w około. BG Wj 28, 33-35
  • - 25. Poczynili też dzwonki ze złotá szczerego/ y pozáwieszáli one dzwonki miedzy one jábłká gránatowe/ u podołká płaszczá w około/ w pośrod jábłek gránatowych. 26. Dzwonek á jábłko gránatowe/ y záś dzwonek y jábłko gránatowe/ u podołká Płaszczá w około/ ku posługowániu: jáko rozkazał PAN Mojzeszowi. BG Wj 39, 25-26
  • - GDy Ceres nie mogłá Proserpiny z piekłá wyprosić, dla tego, że tám ziádłá siedm ziarn, z iábłká gránátowego vrwánego z drzewá; co ná nie powiedział Askáláphus świádek, ktory to widział: Proserpiná záfrásowána, świádká onego w puhaczá obrociłá. OvOtwWPrzem 206
  • - GRENADE [...] Malum granatum [...] GRANATOWE iabłko [...]. DanKolaDyk II, 100
  • - Granatowy [...] granatowe iabłko. Granat-Apfel. grenade; fruit de grenadier [...] granatowych iabłek kwiat. Granaten-Baum-Blüthe. la fleur de grenade, ou de balaustier. T III 415-416
granatowe iabłko leśne
patrz: GRANATOWY
  • - Granatowy [...] 2) granatowe iabłko leśne. wilder Granat-Apfel. un balauste [...]. T III 415
słup graniasty
patrz: GRANIASTY
  • - ZABAWY VI. CZĘSC XI. O Własnościách Słupow Grániástych. SolGeom I . 285
  • - SŁupy grániáste rownowysokie, máią się iáko ich bázy. SolGeom I 285
  • - Pilastry iednegoż są co y kolumnacya modeluszu, tylko że słup u nich graniasty nie okrągły. Dlatego częścią tylko bywaią wypuszczane z ścian. BystrzInfArch B3v
figura graniasta
patrz: GRANIASTY
  • - Cyrkułowata też figura pomięszana z graniastą [figurą] dość iest ozdobna y gruntowna, iáka zwyczayna iest Kościołom, Kaplicom. BystrzInfArch A4
piramida graniasta
patrz: GRANIASTY
  • - WSzelka Pirámidá grániasta, iest trzecią częścią Słupu, máiącego, iednęż bázę y wysokość. SolGeom I 286
  • - Ta nauka powszechnie służy wszytkim bryłom albo sztukom regularnym, jako kostkom, słupom czworościennym, piramidom okrągłym i graniastym i wszelkim ścianom, tak z cegły, jako z kwadratu i z prostego kamienia wystawionym, które się całkiem ważyć nie mogą. SolArchB 68
krzyż graniasty
patrz: GRANIASTY
  • - ANGLE' [...] Crux è cujus angulis quatuor lilia prodeunt. GRANIASTY, GRANIASTA, iáko krzyż graniasty terminem Herbarskim z ktorego rogow wychodzą cztery lilie. DanKolaDyk I, 102
w bębny grzmieć
patrz: GRZMIEĆ
  • - Srzodkiem iey [oddziału piechoty węgierskiej] w bebny grzmią Dobosze/ Y na Serbskich dumaią fciárach Szyposze. TwarSLeg 66
  • - Potym pieszego Ludu Szyposzowie Ale y nięmniey grzmiący Doboszowie Nie przepomnieli w tym Oyczystym kráiu Iako y insi Kolędy zwyczaiu, Owi Nabozne piesni w Szturmy pieli, Ci iak do tropu w głosne bębny grzmieli. OblJasGór 169
/coś/ grzmi /komuś/ w uszach
patrz: GRZMIEĆ
  • - Prawie mu iescze otworzęnie grzmiało W uszach, a oney [Lidorze] ledwie wniść się zdało Do Izby [...]. OblJasGór 114v
wolny sobie (sz. zm.)
patrz: SIĘ
  • - Wolny sobié człowiek/ v. Swobodny. Kn 1280
  • - [...] Achemenides, iuż wolnieyszy był sam sobie, y w lepszey szácie chodził, á niżeli w on czás, kiedy się po chrościnách, y lesiech, vkrywał, przed Poliphemem. OvOtwWPrzem 564
  • - Terazem sobie wolna, y mogęć náwoli Y bespiecznie wynurzyć, co mię w sercu boli [...]. CorMorszACyd 146
  • - A niecháy wolná sobie w ták nieszczęsney porze, Oycá y sługi płácze, do smierci w Klásztorze. CorMorszACyd 192
grzmi /komuś/ w uszach
patrz: GRZMIEĆ
  • - grzmi mi w uszach. die Ohren sausen mir. j'ai un bourdonnement d'oreille. T III 433
grzmi /komuś/ we łbie
patrz: GRZMIEĆ
  • - grzmi mi we łbie 1) es sauset mir im Kopf. [...] j'ai un bourdonnement d'oreille. [...] od guza tego we łbie mu zagrzmiało. T III 433
palcowe ziele
patrz: PALCOWY
  • - Dactylus, herba quina, aculeorum qua digitorum morbis [...] Palcowe ziéle. Kn 662
śni się /komuś/ sen (sz. zm.)
patrz: ŚNIĆ SIĘ
  • - Sni mi się sen/ ich habe einen Traum [...]. DobrGram 499
  • - Die 20 Novembris. Sen mi się śnił, który że mię znacznie ucieszył, zdało mi się go tu opisać, na chwałę Bożą, a daj Boże na pożytek kogokolwiek czytającego lub słuchającego. MarkZap 102
bodaj się /coś/ nie śniło
patrz: ŚNIĆ SIĘ
  • - Boday się nié śnił/ [...] Ne in somnis quidem illum videam [...]. Kn 39
  • - Bodaj się były nie śniły owe chimery, dla których się w to weszło nieszczęście i z wolnego stało się największym niewolnikiem i mogąc cokolwiek w młodym dobrego jeszcze zażyć wieku, strawić go w większych niżeli piekielnych mękach! SobJListy 199
bodaj się /coś/ ani śniło
patrz: ŚNIĆ SIĘ
  • - Piękne frukty/ śliczne owoce wydáie potępiona Schizmá wászá/ boday się áni śniłá. BirkRus 13
wolne obieranie /kogoś/
patrz: OBIERANIE
  • - Wolne obieranie Pana w tej R.P., aczkolwiek jest tak dobrze prawem R.P. ugruntowane, że już nad to pewniejszego i jaśniejszego nic między inszemi wolnościami narodu polskiego być nie może [...] znowu statecznie i gruntownie obwarowane jest [...]. AktaKrak III 140
wolne obranie /kogoś/
patrz: OBRANIE
  • - Specyał to, gdy Krol nie nolentibus, nie niechcącym, ále przez wolne obranie, ultroneè przez uznánie go zá Páná per cognitionem pánowáć zaczyna, ná tronie stawá, berło bierze. DanOstSwada V, 2
bodaj się /o czymś/ ani śniło
patrz: ŚNIĆ SIĘ
  • - Bezecny dwór, bodaj się o nim ani śniło; Niechaj się nim zabawia, komu zginąć miło. Jam raz zginął: tak mucha więźnie w pajęczynie, Tak sikora na lepie, tak mysz w łapce ginie. SzymSiel 121
hołdownicze prawo (sz. zm.)
patrz: HOŁDOWNICZY
  • - Przyszło do vgody w roku 1528. y záś 1536. z táką Condicią/ iż on miał trzymáć práwem hołdowniczym od kśiążęcia Brábántskiego/ y od Comesá Holánderskiego księstwo Geldriae/ á Grábstwo Zutfen ná się y ná swe własne potomki. BotŁęczRel I 104
  • - Krolowa bacząc się być vciśnioną od strony przeciwney/ áppellowáłá do Papieżá. A przyczyny áppelláciey były/ iż oná w tym krolestwie cudzoziemką byłá/ á pan tego krolestwá był przeciw niey Actorem: więc że też sędziowie iemu powinnieyszy byli y obwiązáni/ ieden zá práwem hołdowniczym/ y dla Biskupstwá Wintońskiego/ y dla Arcybiskupstwá Iorskiego/ á drugi dla kościołá Sárisberiey. BotŁęczRel IV 42
  • - Do tych nawyższych trybunałow vćiekáią się ták Hiszpani/ iáko y Indiani/ á niemász od nich Appellátiey. Hiszpanowie tám nie máią (oprocz Márchioná de Valle/ á kilku inszych) miast/ áni poddánych hołdowniczym práwem; ále tylo zleconym do żywotá owego/ ktoremu co dádzą (á dáią pospolicie tym co też tám nábywáią tych państw) y do żywotá iego syná stárszego/ ábo żony/ iesliż nie ma syná. BotŁęczRel V 66
  • - Są pod krolem Szkotskim/ ktory ie trzyma hołdowniczym práwem od Krolá Noruegskiego/ y płáci mu/ kiedy go koronuią/ dziesięć grzywien złotá/ wedle postánowienia w roku 1554. Ludzie tuteczni mowią po Gotsku. BotŁęczRel II 86
  • - Po nákłonieniu Páństwá Rzymskiego/ tę wyspę posiedli byli Sáráceni: odięli ią záś Pisani y Genueńczykowie: y rozdzielili ią miedzy się: támtym się dostáłá część tá/ ktorą zowią Caput Cágliári/ á tym záś Caput Lugodoni. Nákoniec otrzymał ią práwem hołdowniczym od stolice Apostolskiey/ zá vpornym nieposłuszeństwem Pisáńczykow/ Petrus de Aragonia. BotŁęczRel II 96
  • - VASSAL, subst. masc. (Mot gothique qui vient de WASSEL et se dit au plurier VASSAUX.) Vassalus, vassali, m. WAZAŁ mań maństwem trzymaiący Hołdownik. (Ce mot signifie celui qui tient quelque fief à soy & hommage, sujet de quelque Souverain. Cliens, entis, masc.) Ten co maństwem y hołdowniczym prawem co trzyma. DanKolaDyk II, 566
  • - Hołdowny. Hołdowniczy. zinsbar; Huldigungs-; mit Lehns-Pflicht verpflichtet. tributaire, hommager, hommagé, lige. hołdownicze prawo. Lehen-Recht. droit féodal; droit des fiefs. przysięga hołdownicza. Huldigungs-Eid. un hommage; serment de fidelité. T III 452-453
  • - Przez Pacta Welawskie Fryderyk Wilhelm R. 1657. wy­ mogł na Polakach, że z Lenności Prusy Xiążęce wyięli, y to tylko sobie warowali, aby po wygasłey Familii płeci męskiey wspomnionego Xiążęcia, Prusy znowu wrociły się do Hołdu Krolow y Rzeplitey Polskiey, ktora na ow czas będzie powinna hołdowniczym prawem oddać ie Margrabiom de Culmbach y Anszpach w Frankonii swoie Margrabstwa dzierżącym: w Roku 1701. SzybAtlas 109
  • - Dwa Powiaty w Kaszubach pod Literą L. Lemburski y B. Bytowski hołdowniczym prawem od Roku 1657. trzyma Krol Pruski. SzybAtlas 152
granie odpolne
patrz: GRAŃ, GRANIE
  • - Granie [...] granie odpolne. Kriegsb. 1) Spitzen oder Ecken aller Bollwercke. 2) Seite oder Linie von einer Bollwercks-Spitze zur andern. Fortif. 1) le poligone extérieur. 2) cote extérieure [...]. T III 416
granie pownętrzne
patrz: GRAŃ, GRANIE
  • - Granie [...] granie pownętrzne albo pośrzodkowe. 1) die inwendige Polygone, von einem Rehl-Punct zum andren. 2) Seite oder Linie von einem Rehl-Puncte zum andern. 1) polygone intérieur. 2) cote intérieure. T III 416-417
granie pośrzodkowe
patrz: GRAŃ, GRANIE
przyzwoita rzecz
patrz: PRZYZWOITY
  • - [...] bestyom przy parzey przyzwoita rzecz iest z sobą się wádzić y kąsáć [...]. StarPopr 62
  • - [...] iednego Męża przyzwoita rzecz iest, áby iedná byłá Małżonká [...]. MłodzKaz I, 109
  • - Palcá nayprzyzwoitsza rzecz iest, wytknąć, pokazáć, obálisz biesa, tylko go wytkni, pokaż, wyiaw, bo złość i bies, zatáienia, sekretu, zkrytości potrzebuią. MłodzKaz III, 264
szerszenia bania
patrz: SIERSZENI, SIERSZENI, SZERSZENI
  • - Muchy we łbie - każdego Piotra przyrodzenie, Tyżeś Piotr i Piotrowski, musisz mieć sierszenie. Jakoż ta twoja łysa na trzy głowa granie, Z każdej miary podobna do sierszeniej banie. PotFrasz1Kuk II 152
szerszeniowa bania
patrz: SZERSZENIOWY
  • - Ledwie południe minie, chcąc stado zobaczyć, Każę masztalerzowi konia przykulbaczyć. Jadę; aż swej natura upomni się dani. Ktoż w wierzbie szerszeniowej spodziewał się bani? PotFraszBrück II 401
żal nieutulony (sz. zm.)
patrz: UTULONY
  • - Dafnis, będąc od swej opuszczony Dorynty, tak żal nieutulony Swój wyrażał [...]. MorszAUtwKuk 19
  • - [...] WXca Mć ten swoy niezmierny y dotąd nie utulony żal racz umiarkować wielkim rozsądkiem swoim, tudziesz konformowaniem się do woli Boskiey [...]. DanOstSwada IV, 46
trzymać co na wodzy
patrz: WODZA
  • - Ten podźiał/ álbo Diwizie/ naypierwiey porobił Soliman wspaniały/ vpátruiąc wielką w tym sposobność dotrzymánia Woyska ná wodzy/ ktore iest iedyną podporą Páństwá Ottomáńskiego. RicWielJMon 215
  • - Ieżeli rzeknę; nie będę ták mowił, Iużem się dosyć wymowką ułowił. Iuż mię nowy żal zboiáżnią przenika, Z nietrzymanego ná wodzy ięzyka. ChrośJob 38
(po)puścić wodzę(e)
patrz: WODZA
  • - ...puściłá wodzę, ktorą rospustá cielesna trzymána byłá; zá czym począł człowiek nágość y nieposłuszeństwo ciáłá poczuwać. BirkNiedz 189
  • - Popuszczam komu wodzé/ tr. Rozpuszczam kogo. Permitto alicui licentiam: permitto omnia Kn 776
  • - ...pusc wodze rozkoszy, Pierwey, nisz ci włos siwy, ptaki spłoszy. PotSyl rkp 17
żal rozwodzić
patrz: ROZWODZIĆ
  • - I tam gdzie sobie swoi zal Krol z Czyrkas rozwodzi Nagle z cienia y z oney gęstwy tak wychodzi [Angelika] Jako się trafia wynisc z lasu lub iaskiniey Na scene lubo z Delu lub z Cypru Boginiey. ArKochOrl 7v
  • - Na cóż tu już żal rozwodzić? StanTrans 29
dość na /kogoś/ (/czegoś/)
patrz: DOŚĆ
  • - Potęga nieprziacielska iako więzniow udawali, miała byc na Piędziesiąt tysięcy, ale iako oko, i rozum ludzki osądzic moze, w boju nad Trzidziescie tysięcy zda się ze nie było, alie i tego dosc na nas było. VorLetSkarb 247
  • - Ale Pánie, wszákeś ty ná to przyszedł, ábyś od miásta do miástá chodził [...] á ná cożeś to w-iákimści mieście twoim ulgnął? Odpowiáda zá Páná nászego Chryzostom S. Dość ná Páná tey włokity [...]. MłodzKaz II, 154
  • - [Pewien człowiek] kiedy drudzy zá duszę swoię álbo cudzą, tysiącámi dawáli, stámi, przynamniey talerámi, ieżeli on położył dzięgę tám, álbo kwartnik, dość na niego było [...]. MłodzKaz II, 55-56
dość na jednego
patrz: DOŚĆ
  • - Dość ná iédnego/ ma co iéden robić/ Quae pastoris vnius dispendant curam [...]. Kn 138
  • - dość na jednego; ma co ieden robić. genug Arbeit vor einen. c'est assez de travail pour une personne. T III 257
dość z /kogoś/ będzie
patrz: DOŚĆ
  • - [...] dosc ze mnie będzie naypowaznieyszego znamienia, y naychwalebnieyszego Imienia twoiego wspaniałosci, Ze mnie Ludzie za zycia moiego (day Boze krotkiego) będą Zoną twoią mianowac [...]. SzołHist 12v
  • - Dosc z Ciebie będzie, cokolwiek zamyslisz nam tylko rozkazac, a do nas przynalezyc będzie, wszelkiego rozkazania twoiego naszą pilnoscią y silnoscią skutecznie dokazac. SzołHist 9v
nie dość na tym
patrz: DOŚĆ
  • - A nie dość ná tym iż ten VIII. Pan świátá Koronę Polską vććił ták wielką godnością Nástępstwá/ ále też nád to dał iey y łuk hárcerstwá albo Herkulestwá swego [...]. DembWyw 91
  • - Iescze y dotąd nie wściągnął srogiego Iádu Syn wsciekły Zboru Kalwinskiego: Y niedość ná tym źe sług Matki czysty Przes szturm dobywał srogi y ognisty, Ale do złości y to wynaydował Aby w iey Swięta naybarziey woiował [...]. OblJasGór 825 [do spr.]
  • - Tegoz pisałem do ImPana Szuyskiego Starosty Zahalskie[go] za Zydem moim Łoiowskim Ulfem Monduchowiczem, ktory trzymał quindam uniego arędę. Niedość na tym iz iednę ratę nadto uziął ale też zabrał sztuk 14 bydła [...]. SapADiar 97
dość na tym
patrz: DOŚĆ
  • - Dość na tym coś my tu do tarli, niewodz nas daley. PasPam 237
  • - Y gdyby się tylko kontentować rectitudine intencyi naszych, dość by było ná tym. DanOstSwada IV, 3
palma zwycięska ,
palma zwycięstwa ,
palma zwycięzcy
patrz: PALMA
  • - Smiele sobie poczynay, mocą Chrystusową grom przeklętego tego czártá, á bierz imię y pálmę zwyciężce. BirkNiedz 127
  • - Dway synowie ná hárcu będący/ y mężnie się z nieprzyiacielem potykáiący/ pálmę zwycięstwa y gorę nád onym otrzymawszy/ biorą od Hetmáná koronę. WojszOr 310
  • - Bo kto ták doydzie portu w życia swego biegu Czeka go pewnie pálmá zwycięska v brzegu. DamKuligKról 75
  • - Gdyby można Samuelu żalem dawnych wiekow zwábić pámięć świeżą, zeby się szczerze uważyło dla czego często ták wielo palm zwycięzkich w samym uwiędło kwiecie. DanOstSwada V, 8. DanOstSwada V, 8
już też dosyć
patrz: DOSYĆ
  • - A przecię y potym była poprawa, y tak to IUSZ TESZ dosyc, nigdy nie ma widzę konca, bo co moi dozor spraw w intratach, albo czasy, albo bliskosc granice y occasio przyniesie to WMć bendziesz chciał melioracy. OpalKListy 359
  • - Mości Pánie Bieykowski, y Brácie. Ivż też dosyć száleć, dwie lecie mineły, w ktorych ták wiele błędow, żeście Pánu Duchowieństwu, Szláchcie, Poddaństwu, rzekę nakoniec, dla łez vbogich krwawych, ktore niebiossá przebijáią, sámemu Bogu obrzydli. LubJMan 96
już dosyć (sz. zm.)
patrz: DOSYĆ
  • - Ledwie że mi się przyszło wzrostem trochę wznosić, Az mi źrzetelnym głosem rzeczono: już dosyć. SaadiOtwSGul 188
  • - Dla Boga MSCi Panowie dosyc iuz tey krwi. PasPam 244v
rozleganie się głosu
patrz: ROZLEGANIE SIĘ
  • - Rozlegánie się głosu/ rozgłos. Discussio vocis, [...] Quem in dolio cantantis vox per totum cum quadá disscussione percurrit ac resonat. [...] Kn 945
  • - Rozleganie się głosu, Erschallung; Schall von einer Stimme in der Luft. rétentissement, résonnement; son qui reste dans l'air d'une voix. T III 1893
gruczołek flegmisty
patrz: GRUCZOŁEK, GRUCZOŁEK, GRUCOŁEK
  • - [...] W Mozgu pokázuie się [...] siłá żył krwáwych, z tych pochodzą żyłki do gruczołkow flegmistych idące. KirchFac 74
  • - Podle tych pagorkow znáyduie się dziurá przydłuższá [...] idącá do gruczołká flegmistego [...] ktory flegmę álbo smárki oddzielá y do nozdrzow [...] przyprowádzá [...]. KirchFac 77
gruczołek gardłowy
patrz: GRUCZOŁEK, GRUCZOŁEK, GRUCOŁEK
  • - W gardle pokázuią się gruczołki gárdłowe. KirchFac 49
gruczołek płaczliwy
patrz: GRUCZOŁEK, GRUCZOŁEK, GRUCOŁEK
  • - W wielkim kąciku [oka] [...] potym pokázuie się gruczołek płáczliwy, ktory oddzielá humory wodniste. KirchFac 82
gruczołek poduszny
patrz: GRUCZOŁEK, GRUCZOŁEK, GRUCOŁEK
  • - W gardle pokázuią się gruczołki gárdłowe y koło uszow gruczołki poduszne. KirchFac 49
gruczołek prosiany
patrz: GRUCZOŁEK, GRUCZOŁEK, GRUCOŁEK
  • - [...] ktore są máluczkie iáko proso álbo iágły, zowią się gruczołki prosiáne álbo iagláne. KirchFac 48
gruczołek jaglany
patrz: GRUCZOŁEK, GRUCZOŁEK, GRUCOŁEK
  • - [...] ktore są máluczkie iáko proso álbo iágły, zowią się gruczołki prosiáne álbo [gruczołki] iagláne. KirchFac 48
gruczołek śliniasty
patrz: GRUCZOŁEK, GRUCZOŁEK, GRUCOŁEK
  • - Guziki álbo Gruczołki śliniaste, ktore oddzieláią ślinę [...] są w gębie nieźliczone. KirchFac 48
zaletnik uczciwy
patrz: ZALETNIK
  • - zaletnik uczciwy. ein Frener, der sich um ein Frauenzimmer bewirbt. poursuivant; qui recherche une fille en mariage. T III 2850
zaletnik nieuczciwy
patrz: ZALETNIK
  • - zaletnik nieuczciwy Verdächtiger [...]. coquet; qui aime les femmes. T III 2850
/coś/ niesporo idzie
patrz: NIESPORO
  • - [...] gdy zásie kto sam się prętko pánoszy/ y rychło bogácieie/ á máiętność Páńska/ y dobro pospolite ginie y rzeczy nie sporo idą/ tám iuż znáć że go miłość do pożytkow własnych/ więcey niż do Páńskich/ y dobrá pospol: przeciąga. StarPopr 147
  • - [...] im bárziey skępiec prácuie około gospodárstwá swego/ tym mu wszytko nie sporzey idzie. StarKaz II, 154
cyrkuł horyzontalny
patrz: HORYZONTALNY, HORYZONTALNY, CHORYZONTALNY
  • - Genetliakowie są to ci wieszczbiarze ktorzy z konstellacyi znákow Niebieskich czasowi rodzacego się człowieká przyzwoitych o cáłym życiu iego y wszystkich przypadkach: iáko to o postánowieniu, dostátkach álbo ubostwie, honorze, szczęściu álbo nieszczęściu w pewnych okkurencyách, długim álbo krotkim życiu, sposobie śmierci prognostyk swoy formuią. Czego dochodzą przez erekcyą figury. To iest 1mò cáły okrąg Niebieski dzielą ná cztery części przez dwa cyrkuły południowy y [cyrkuł] choryzontalny, á każdą z tych część [!] dzielą znowu ná trzy cyrkułámi prowádzonemi przez intersekcye cyrkułu południowego z [cyrkułem] choryzontalnym ktore 12. części názywaią 12. domámi Niebieskiemi [...]. BystrzInfAstrol 4 nlb
  • - Pryncypalne sekcye y cyrkuły dzielące ziemię są te. Oś ziemná z dwiema punktami polárnemi. Cyrkuł ekwinokcyonalny. Dwa cyrkuły tropiczne solstycyonalne. Dwa cyrkuły polárne południowy y pułnocny. Cyrkuły merydyonálne. Cyrkuły párallelowe. Cyrkuł choryzontalny. BystrzInfGeogr C1
  • - Cyrkuł Choryzontalny, iest to cyrkuł względem iakiego takiego mieysca ná ktorym zostaie ziemianin, z tegoż mieysca punktu prowadzony, dzielący ziemię ná dwie części, iedno pułsferze gorne, względem punktu Zenith nazwanego, ná ktorym iest ktory ziemianin. Ná drugie pułsferze dolne, za centrum tego cyrkułu choryzontalnego, maiące przeciwny punkt Nadir nazwany. BystrzInfGeogr C1v
  • - Ma [globus] cyrkuł Choryzontalny około sfery obwiedziony. BystrzInfGeogr L2
zegar horyzontalny
patrz: HORYZONTALNY, HORYZONTALNY, CHORYZONTALNY
  • - [...] zrysuiesz go [zegar północny] przez zegar Horizontálny [...] byleś twarz Horizontálną z stylem wywrocił ku ziemi [...]. SolGeom III 51
  • - Horyzontalny, poziomny. Horizontal-. horisontal. horyzontalny, słupowy albo poziomny zegar. Horizontal-Sonnen-Uhr. cadran horisontal. T III 454
godzina horyzontalna
patrz: HORYZONTALNY, HORYZONTALNY, CHORYZONTALNY
  • - [...] po obudwoch koncach linii, nápisz słowá Godziny horizontalne. SolGeom III 37
kompas horyzontalny
patrz: HORYZONTALNY, HORYZONTALNY, CHORYZONTALNY
  • - [...] náznácz []...] punkta potrzebne do postáwienia centrum, y wysokości Osi Niebieskiey w kompásách Horyzontálnych y ściennych. SolGeom III 36
równość horyzontalna
patrz: HORYZONTALNY, HORYZONTALNY, CHORYZONTALNY
  • - Rzecze mi kto, iż często wspominam horyzont i czasem nazywam go być równością horyzontalną, także liniją horyzontalną. AquaPrax 190
rzecz nieprzyzwoita
patrz: NIEPRZYZWOITY
  • - Decimus przykrym tknion odpowiedzeniem Nad rzeką wzywa Cesarza; imieniem. Ktoremu gdy się stawił, głosno czyta Dekret Senatu, co mu Gallią dał, Bez Konsulow zas rzecz nie przyzwoita Aby on w cudzą Prowincyą wglądał [...]. ChrośKon 130
  • - Dla czego po schodach wstępowáć, álbo zstępowáć, osobliwie z przysiąnku do pokoiow, rzecz nieprzyzwoita. BystrzInfArch E
kałaba Dywan
patrz: KAŁABA
rzecz nieprzystojna (sz. zm.)
patrz: NIEPRZYSTOJNY
  • - Szláchcicowi Polskiemu kupiectwem się báwić rzecz nieprzystoyna. StarPopr 134
  • - [...] nieprzystoyna rzecz polskim ięzykiem opisywáć ią [gonoreę]. CompMed 411
palpitacyja serca (sz. zm.)
patrz: PALPITACYJA
  • - Darmo miejscem rejestru swojego górujesz, kiedy to do każdej okazyi wakuje zawsze, kiedy dla przeraźliwej serca palpitacyi w nogi po tebinkach albo sromotny odwód pobudkę bijesz, uciekasz i konia oślep i bez miary silisz. MałpaCzłow 185-186
  • - Jako nie jest niewolniczy [stan małżeński], kiedy żona narowom lada jakim, przemierzłemu oprystwu, grubijańskiemu traktowaniu, wściekłej fantazyi i humorowi męża swojego, mąż wzajemnie niewytrzymanej hipokondryi, wymyślnej serca palpitacyi, zbytecznym pretensyjom, szacownej modzie i manijerze, nieprzełomanemu uporowi i złości małżonki swojej poddać się cierpliwie i zgryźliwie muszą, mając życie i zdrowie na dyskrecyi poprzysiężonego przyjaciela swojego. MałpaCzłow 218
  • - W tey gorączce ustáwiczne bywáią poty, głowy bol nieznośny, ckliwośći, serca pálpitácye. VadeMed 250
  • - Pacyenci [...] przytym [przy ataku astmy] wielką serca Palpitacyą cierpią. BeimJelMed 586
  • - Z Palpitacyą Serca częstokroć mdłości niezmierne łączyć się zwykły. BeimJelMed 589-590
parać się niewstydem (sz. zm.)
patrz: NIEWSTYD
  • - [Wenera] ták wiele sprosnych popełniłá złości: Bo się raz zległá z Marsem drugi raz niewstydem Páráła z Anchizesem, niegdy z Adonisem. DamKuligKról 204
  • - Niech żona moiá będzie cudzołożną, Niechay z nią pełnią wszeteczność bezbożną Wszyscy, ktorzy się paráią niewstydem. ChrośJob 114
abisyński imperator (sz. zm.)
patrz: IMPERATOR
  • - MOnárcha Abassyi, albo Murzyńskiey Ziemi Wyższey, od Patriotow názwany iest Magnus Negusch, to iest Cesarz: Europeyczykowie názywáią go ABYSSYNSKIM Imperatorem, nád 16. á według Kirchera nád 27. Kroleſtwámi panuiącym: z ktorych te znácznieyſze: Dafila, Barnagasso, Dangali, Dobas, Trigemahon, Ambiancantiva, Vangue, Bagamidri, Belegvanze, Angote, Balli, Fatigar, Olabi, Baru, Gemen, Fungi, Tirut, Malemba, Amara, Tigre, Xoa, Fazola, Goyam, Dambia, etc. ChmielAteny II 633
  • - ABYSSYNSKI IMPERATOR czy iest PRESBYTEREM, albo Popem Janem? ChmielAteny II 634
  • - Pierwszy Petrus Covillanius od Janá II. Krola Lusitańskiego umyślnie po to wysłany Badacz y szpieg, aby się o tym Popie Janie náleżycie wywiedźiał, ten udał się do Abyssyńskiego Państwá, gdźie widząc tamecznego Monárchę wiele podobieństwá maiącego z Krolestw wielu, bogactw y Ceremoniałow, do owego quond[m] w Azyi panuiącego Popa‑Jana, powrociwszy do Luzytanii, iak by dociekł rem certissimam, uczynił Imperátora Abyssyńskiego Popem Ianem, y názwał go Preste Jean [...]. ChmielAteny II 635
chodzić po persku
patrz: PO PERSKU
  • - Po Włosku chodzę/ nosze się/ po Pérsku etc. [...] Induo vestitum Persicum [...] i. vestior Persico more [...]. Kn 721
cyfra arabska
patrz: CYFRA
  • - Od nich Medicina, Matematyka, osobliwie cyfry Arabskie wzięły originem. ChmielAteny IV 447
mieć z /kimś/ nieprzyjaźń (sz. zm.)
patrz: NIEPRZYJAŹŃ
  • - Ten niewolnik miał z jednym wezerem nieprzyjaźń [...]. SaadiOtwSGul 52
  • - Wielką z dawna nieprzyjaźń i niepojednany Zaciąg miał pewny szlachcic, Morandus nazwany, Z jej [Gabryny] mężem [...]. ArKochOrlCz III 159
przen.
zadatki nieprzyjaźni (sz. zm.)
patrz: NIEPRZYJAŹŃ
  • - [...] król Kazimierz dowiedziawszy się o danych od wojska polskiego pod Krakowem nieprzyjaźni Szwedom zadatkach [...] wprzód do Lubowle, miasta spiskiego, zjachał. JemPam 170-171
  • - [...] na jakimś bankiecie jmp. wojewodzina połocka wziąć miejsce chciała pierwsze jmp. wojewodziny trockiej [...] Ichmpp. mężowie wojewodowie trochę się powadzili o to i prędko potem pojednali; po pojednaniu w półtory niedziele na uczcie pewnej przypomnieli sobie dawne i świeże zadatki nieprzyjaźni. SarPam 338
wieść z /kimś/ nieprzyjaźń (sz. zm.)
patrz: NIEPRZYJAŹŃ
  • - Scipio Africanus, ktory zburzył Kártháginę/ wiodł wielką nieprzyiaźń z Gráchusem. StarPopr 49
  • - Niéprzyiaźń wiodę z-kiem/ záchodzę w-niéprzyiaźń. Inimicitias cum aliquo gero, suspicio, subeo [...] Contraho inimicitias [...] Iádę ná kogo [...]. Kn 518
żyć z /kimś/ w nieprzyjaźni (sz. zm.)
patrz: NIEPRZYJAŹŃ
  • - Zołnierz ten [...] w rzeczách y spráwách rycerskich/ dzielnieyszy był/ dla ktorey swoiey dzielności y śmiáłości/ częstokroć z samsiády w nieprzyiáźni żył [...]. SpInZąbMłot 295
  • - LAGANA [...] iest Ptak w nieprzyiaźni z Wielorybem żyiący, ktory tylko co pászczę otworzy swoię, ten Ptak aż do wnętrzności iego wdziera się, serce y wnętrzności iego pożera, y śmierć przynosi [...]. ChmielAteny1755 I 514
bez dosytu
patrz: DOSYT
  • - Béz dosytu [...] Citra satietatem [...], Citra fastidium [...]. Kn 21
  • - Dosyt. [...] 3) Uebermass, Zugabe. 3) surmésure. [...] 3) bez dosytu, dosytem mierzyć. T III 263
do dosytu
patrz: DOSYT
  • - Dosyt. 1) Zulänglichkeit, Gnüge [...] sufisance [...] 1) nigdy nie ma pieniędzy do dosytu [...]. T III 263
jeść do dosytu
patrz: DOSYT
  • - ieść do dosytu. sich fatt essen. manger tout son soul. T III 263
do nasycenia
patrz: NASYCENIE
  • - Y rzekł Mojzesz: Da wam Pan w wieczor mięso do jedzenia/ á chleb ráno do násycenia [...]. BG Wj 16, 8
do nasycenia
patrz: NASYCENIE
  • - Polowałem często, a zwłaszcza na niedźwiedzie wyjeżdżałem, ale bez szczęścia [...]. Zające zaś i liszki do nasycenia szczwaliśmy. ZawiszaPam 102-103
  • - [...] w domu twoim bywam, bo <ci> się napatrzyć dostatecznie w rozgarnieniu i rządzie, do nasycenia pojąć [...] nie mogę. MałpaCzłow 250
bez nasycenia
patrz: NASYCENIE
  • - [Królewicz] miłością Chrystusa zrániony Tego żądał, ktory ma bydż práwie żądány. Ktory iest wszytek słodki, wszytek pożądány. Y táki, ktorego my do wieku skończenia Nászego, mamy záwsze chcieć bez násycenia. DamKuligKról 216
  • - [Jozafat i Barlaam] Potym się, rzekszy Amen, obłapią wzáiemnie, Ciesząc bez násycenia swe żądze przyiemnie. DamKuligKról 281
nienasycone łakomstwo (sz. zm.)
patrz: NIENASYCONY
  • - [Przyczyna nędzy w Polsce] Wywożenie/ y wyganiánie z Polski do obcych narodow rzeczy potrzebnych/ z ktorych się dla niezbędnych pieniędzy/ y łákomstwá nienásyconego ogołacámy. StarPopr 141
  • - Alius verò ad negotiationem suam áby hándlámi/ przekupstwem/ y kontráktámi niespráwiedliwymi/ wygodził chciwości/ y nie násyconemu łákomstwu swoiemu. StarKaz 473
  • - Przebieżmy rożnych Panstw historie, uznamy, że zwyczaynie naywiększe w nich rewolucye, co ie y do zguby przywiodły, niepochodziły tylko z niepomiarkowaney ambicyi y nienasyconego łakomstwa [...]. LeszczStGłos 15
nienasycony krwi (sz. zm.)
patrz: NIENASYCONY
  • - Tu w polách rozłożystych ledwie przeyrzeć okiem Bissurmáńskich zástępow/ ktorych pod wysokiem Trzech stron świáta Arkturem krwie nienasycony: Ná onę ruszył woynę Ossman niezwalczony. TwarSLeg 18
  • - Strászny iest nie nasycony krwie Chrześciánskiey hellou, i Krolestw pożerca Otoman [...]. PisMów II 392
nienasycone oko (sz. zm.)
patrz: NIENASYCONY
  • - [Narcyz] pogląda/ leżąc między trawą silną/ Nienásyconym okiem/ ná piękność omylną [...]. OvOtwWPrzem 121
  • - Piekło y zatracenie, nie bywaią nigdy napełnione; ták y oczy człowiecze nie nasycone. BanHist 18-19
płaczliwy lament (sz. zm.)
patrz: PŁACZLIWY
  • - Usłyszał ten głos i lament płaczliwy Bóg z wysokości [...]. BorzNaw 142
  • - Poydę, ach poydę, z załobą okrutną, Worem okryty: gdzie podziemne gruby, Płaczliwy Lament, załosnem concentęm W rzewne stosuiąc Threny z Instrumentem [...]. PotPer 16
flegma vitrioli
patrz: FLEGMA, FLEGMA, FLAGMA
  • - Vkąszony[m] od bestiy iádowitych/ miánowicie/ od wężow/ ktore krolikámi zowią/ od korony/ álbo rożkow ná głowie máiących/ wielkim iest rátunkiem/ pierwey ránę wymywszy prostą wodką Koperwáserową/ ktorą flegmą vitrioli zowią. SyrZiel 176
psi rumen
patrz: RUMEN
  • - Piołyn biały ábo szyroki. Absinthium album, Absinthium vmbelliferum. Weysser wermut/ Kronen wermut. Ten nie wyrasta wzwysz tylko ná piądź. Kwiátu o sześci listeczkách białego/ nieco podobne kwieciu Psiego Rumnu: Ná káżdey roscze po ośmi ábo dziesiąci listkow/ od inych dobrze szerszego/ białego/ á lábrem wytráwánego. SyrZiel 458 [358]
rumień rzymski
patrz: RUMIEŃ
  • - Chomonilla Romana. Römischer Kamillen. Rumień Rzymsky. GuldOn 5
rumień śmierdzący
patrz: RUMIEŃ
  • - Cotula foetida, Amarisca Chamomylla sylvestris, foetida. Kröten od. Hundsdille/ Krötendille. Rumień Smierdżący/ PułRumień. GuldOn 6
rumieniec śmierdzący
patrz: RUMIENIEC, RUMIENIEC, ROMIENIEC
  • - Rumień, g. rumienia, vid. Rumianość. rumien ziele, rumianek, rumieniec. (chamaeleon) Hermelchen, Camillen. càmomille. psi rumień, rumieniec śmierdzący. (cotula foetida) Kuh-Dille, stinckende Camillen, Methran, Meterkraut. oeil de vache; camomille püante. T III 1941
psi rumien (sz. zm.)
patrz: RUMIEN
  • - Piołyn biały ábo szyroki. Absinthium album, Absinthium vmbelliferum. Weysser wermut/ Kronen wermut. TEn nie wyrasta wzwysz tylko ná piądź. Kwiátu o sześci listeczkách białego/ nieco podobne kwieciu Psiego Rumnu: Ná káżdey roscze po ośmi ábo dziesiąci listkow/ od inych dobrze szerszego/ białego/ á lábrem wykráwánego. SyrZiel 458 [358]
  • - Drugie [ziele wołowe oko]/ psiemu Rumnu/ ták liściem iáko kwiátem podobny/ że trudno podczás iednego od drugiego rozeznáć/ ieno że kwiecie tego Wołowego oká iest listkow szerszych/ á rożdżek mdleyszych. SyrZiel 780
  • - Rumien psi ábo śmierdzący. Rozdział 97. Cotula foetida: Amarisca. Comomilla syl. Foetida. Kröttendil. RUmien psi z káżdey miáry pachniącemu ták iest podobny/ że też częstokroć ich wielu sámym pozorem oszukawa/ rozumieiąc go zá pachniący. SyrZiel 803
  • - Psi rumięn/ Cytanthemis [...] Cotula foetida [...] Camomilla foetida [...]. Kn 895
  • - Psi rumien, ziele, la comamille. KulUszDyk 159
rumien rzymski
patrz: RUMIEN
  • - Bole vśmierza subtelnym przenikániem swym/ ktorym iest Roży podobny. A swym rozgrzewániem do oliwy może bydź przyrownány. Ale Rumien Rzymski pełny y niepełny. Tákże Rumien Angielski we wtorym stopniu są rozgrzewáiące/ y wysuszáiące. SyrZiel 793
  • - O Rumnách dwu Rzymskich. WEWłoskich kráinách najduie się dwoy Rumien okrom tego ktorysmy przed tym opisá[li] Chamomellum vtrumq; Romanum. Edle Hamillen/ Romisch chamillen. SyrZiel 801-802
rumien czarny
patrz: RUMIEN
  • - CHAMAELEON NOIR, qu'on appelle autrement CHARDONNETTE (qui a les seuilles semblables à l'Artichant.) RUMIEN czarny álbo bronátny inaczey zowią Ostropest co ma liście podobne KARCZOCHOM. DanKolaDyk I, 272
rumien brunatny
patrz: RUMIEN
  • - CHAMAELEON NOIR, qu'on appelle autrement CHARDONNETTE (qui a les seuilles semblables à l'Artichant.) RUMIEN czarny álbo [rumien] bronátny inaczey zowią Ostropest co ma liście podobne KARCZOCHOM. DanKolaDyk I, 272
rumien śmierdzący
patrz: RUMIEN
  • - Rumien psi ábo [rumien] śmierdzący. Rozdział 97. Cotula foetida: Amarisca Comomilla syl. Foetida. SyrZiel 803
polny rumien
patrz: RUMIEN
  • - Co Niemcom, to dziś może rzec Polakom cudniej, Że miesiącem nie chodzą w jednej sukni dwu dni. Widzisz strój, w jakim go Bóg stworzyć raczył w raju, Na wilku, na jeleniu, na psie, na buhaju, Ani się dąb odmienia, ani polny rumien; Lecz jeśli ludzie kształty wymyślają trumien, A cóż sukien nie mają? Choć piękna, choć szumna, Możesz w niej rzec staremu: żywa chodzi trumna. PotFrasz2Kuk II 228
rumien angielski
patrz: RUMIEN
  • - Bole vśmierza subtelnym przenikániem swym/ ktorym iest Roży podobny. A swym rozgrzewániem do oliwy może bydź przyrownány. Ale Rumien Rzymski pełny y niepełny. Tákże Rumien Angielski we wtorym stopniu są rozgrzewáiące/ y wysuszáiące. SyrZiel 793
rumień pachniący
patrz: RUMIEN
  • - Rumien psi ábo śmierdzący. Rozdział 97. Cotula foetida: Amarisca. Comomilla syl. Foetida. Kröttendil. RUmien psi z káżdey miáry [rumnu] pachniącemu ták iest podobny/ że też częstokroć ich wielu sámym pozorem oszukawa/ rozumieiąc go zá [rumien] pachniący. SyrZiel 803
syt miodowy ,
syta miodowa (sz. zm.)
patrz: SYT, SYTA
  • - Ale potrzebá/ żeby było dawáne [euforbium] z Bdelium/ z Trágacantem/ z Mástyką/ z Nárdusem Indyiskim/ Sytą miodową popiiáiąc/ álbo Migałową [!] polewką. SyrZiel 208
  • - Vszom záwrzedziáłym/ ropistym/ zágniłym/ y smrodliwym/ iest vżyteczna [żywica z pewnego drzewa rosnącego w Persji]/ w sycie miodowej rospuściwszy ią/ á knotek z fláytuchu vkręciwszy obmoczyć/ y w vszy kłáść. SyrZiel 224
  • - Soku z korzenia Kopru Włoskiego, z pitym miodem, ábo z miodową sytą, káżdego dniá poránu y ná noc dáiąc, po dwu łotu ná raz, toż czyni. SyrZiel 382
  • - Gruczoły twárde/ á boleiące otwiera/ Kopru Włoskiego miáłko vtártego proch w miodowey sycie ábo w pitym miedzie wárzony/ á potym z wieprzowym smalcem vmieszány y przykłádány. SyrZiel 391
  • - Syt miodowy/ [...] vide Miod pity. Kn 1094
  • - Aby się ospa prędko ná wierzch wydałá. Zażywáią ná to ludzie Rzepnego nasienia mocząc ie w piwie lub w sycie miodowey, lecz to dość słábe lekarstwo. PromMed 104
  • - Kąpieli w tey gorączce tákże są bárdzo pożyteczne, osobliwie z mleká, kogo stáć ná to, tákże z syty miodowey, y z wody z mlekiem zmieszáney [...]. PromMed 18
  • - syt miodowy, miod. Meth. de l'hidromel. T III 2227
  • - Sposob robienia syty miodowey ktorá się názywa Hydromel. Wezmi Wody czystey funtow dwanaście, Miodu prasnego funt [...]. VadeMed 182
barć miodowa
patrz: MIODOWY
  • - Także względem barci miodowych płacą fl.[orenów] 24. LustWielk 25
daktylowa pestka
patrz: PESTKA
  • - Daktyłowy. Datteln. de datte. § Daktyłowa pestka. T III 207
anielska czystość
patrz: CZYSTOŚĆ
czystość serca
patrz: CZYSTOŚĆ
  • - Ztąd záweźmiesz wielką czystość sercá y ćiáłá/ przez ono ziednoczenie ktorą sámá czystość Syn Boży y Pánieński w tym Sákrámenćie z tobą czyni. LairReg 53
  • - A Kássiánus pisze/ że wedle miáry czystośći sercá ma káżda modlitwá powodzenie/ cenę/ y wysługę. LairReg 93<101>
  • - eż Kanony potrżebowały po wszystkich Klerykach żeby wysokie Ludowi o funkcyách swoich dawali rozumienie, prżez same náwet ich znaki powierszchowne, y żeby ochędożność Ich twarży, rąk y ubioru, była dowodem czystośći Ich serca y niewinnosci Ich żyćia. HylJMOpis 47
  • - W reśćie byli to Laicy, álbo niby w Swiecie, żyiący z pracy swoiey w skromnośći y ćichośći, ćwicząc się w podbićiu námiętnośći swoich iedney po drugiey, á żeby ták zwoiowawszy samych siebie iáko mowi Paweł S., mogli doyść tey czystośći Serca, ktoraby Ich czyniła godnemy oglądać Boga, cała Ich żyćia instytucya do tego się miała końca. HylJMOpis 99
ślub czystości
patrz: CZYSTOŚĆ
  • - 15. Odnawiay w pewne czásy ślub czystości świętey/ vważáiąc onę vroczystą przyśięgę y obowiązek ná tę cnotę/ y twoie Bogu sámemu wieczne záślubienie/ karząc przewinienia y nieostrożnośći twoie w pełnieniu ślubu tego/ y co raz iák znowu Bogu go oddáiąc/ pilność y popráwę z sercá obiecuiąc/ y łáski iego ná to gorąco wzywáiąc. LairReg 53
  • - Y to nie dármo nápisano/ á nam gwoli ślubowi czystośći świętey ná tym mieyscu zdáło się to położyć. LairReg 56
panieńska czystość
patrz: CZYSTOŚĆ
  • - Zmyślił iákoby to z ochotą vczynić chćiał/ y wbieżawszy do iedney komory/ z pilnośćią drzwi za sobą zámknął/ y ze wszytkiego sercá poruczał sie Pánu swemu żeby ták wielkiego vpadku vyśdź mogł: y rzecze do niewiasty: Iżem pewien tego niescześliwa śiostro/ że ćię do tey mizeryey y żyćia sromotnego nie ták nienawiść czystości/ iáko miłość pieniędzy przywiodłá/ śmiałem wniśdź do ćiebie/ y teraz gdy żaden nie słyszy mowię ztobą; duszá moiá dáleka iest od tego ábym ia miał co przećiw czystośći vczynić/ bom ią Pánieńską áż do tey godźiny z łáski Páná mego záchował/ y áż do śmierći nienáruszoną chcę záchowáć. ZwierPrzykład 51
  • - Obracam mowę moią do was wszystkich służące w Panieńskiey czystości Oblubieńcowi Niebieskiemu Dusze. JaroszBł 77
  • - Wasza powściągliwość, a częstokroć od młodych lat aż do starości, choć od Panieńskiey czystości nieco odstępuie, ale w zasłudze u Boga, tamtey dogania; albowiem zdaniem S. Cezaryusza: Długa powściągliwość, iest naśladownicą Panieńskiey czystości. JaroszBł 79
gabinecik szklany (sz. zm.)
patrz: GABINECIK, GABINECIK, KAMBINECIK
  • - Gabinecik Szklany. - W tym pokoju Gabinecik Szklany, do którego drzwi szklane, w tafle wielkie w drzewo osadzone; tych tafli jest No 12. ZamLaszGęb 43
  • - Między temi oknami trzecie okno, alias szklanny Gabinecik, w którym pierwsze okno z przedpokoju wielkie, szyby w nim w drzewo osadzone; drzwiczki w tym na zawiaskach żelaznych, z haczkiem i skobelkiem żelaznym. ZamLaszGęb 47
rumianek śmierdzący
patrz: ŚMIERDZĄCY
  • - Ten Rumien iest ták bárzo podobny Rumienkowi smierdzącemu/ ktory Psim [rumienkiem] zowią/ że pozorem ieden od drugiego rozeznáć trudno/ sámą tylko wonią. SyrZiel 792-793
świętalny astronom
patrz: ŚWIETALNY
  • - Daley tenże Kalendarznik [Gwilhelmus, biskup paryski] pisze iż Świętalni znayduią się Astronomowie co 12. znakow Niebieskich całego Zodiaku Imionami 12. Apostołow nazywaią. DuńKal K
bot.
ruta ogrodna
patrz: RUTA
  • - Płynącym oczom/ Swierzbiącym/ y Gryzienie w nich vśmierza/ korzeń Kopru Włoskiego/ Rutá ogrodna/ Kmin kramny/ Bobki y Roża/ po rowney części/ w winie białym wárząc/ do połowice/ á tym raz y cztery przez dzień oczy wymywáć. SyrZiel 389
  • - Enema zas tak byc może sporządzona, Weźmi pułkwarty wody, garść ruty ogrodney, warsz, a przecedziwszy włoż sztukę masła niesłonego, lub cztery albo pięc łyżek oliwy, albo oleiu lnianego. BeimJelMed 16
niech będzie imię Boskie pochwalone (za /coś/)
patrz: POCHWALON, POCHWALONY
  • - In Iunio id est 21 Chorowałęm periculosissime [bardzo niebezpiecznie] ledwiem się od Fortki wrocił za co niech będzie Imię Boskie pochwalone [...]. PasPam 257
  • - Skonczylismy tedy Rok stary Niech będzie Imię Boskie Pochwalone w Mosinach 1659. PasPam 78v
niech Bóg będzie pochwalony za /coś/
patrz: POCHWALON, POCHWALONY
  • - Niech za wszystko Bóg będzie pochwalony, i że na nas turbacye dopuścił. [...] W których jeśli Mu się podoba i daléj nas trzymać, niech się dosyć dzieje świętej Jego woli [...]. ZawiszaPam 30
niech /komuś/ (Pan) Bóg błogosławi
patrz: BŁOGOSŁAWIĆ
  • - [...] małzonka moia porodziła syna [...] Niech mu Bog błogosławi, aby ros na chwałe iego swiętą [...]. VorLetSkarb 111
  • - [...] wydałem Curkę moię miłą Florencyo Katarzynę Tuszynską wStan Swięty Małzenski za IMSCi Pana Irzego Maliczewskie[go] [...] ktorey niech Pan Bog Błogosławi zcałym domem iey [...] DrobTuszInf 40
wszystko widzący (sz. zm.)
patrz: WIDZĄCY
  • - Lecz tayne oycoboystwo widzące wszystko wydało niebo. MikSil 185
  • - Boć wierzę, áni ia wszystko widzący Argus, áni też Atlas samowładnący, ábym tam ná rámionách sam zátrzymał Polonum Orbem. DanOstSwada I, 11
jabłko granatskie
patrz: GRANATSKI
  • - Chce mowić błogosłáwiona spráwiedliwa duszá: gdy ty mnie náuczáć będziesz świętey náuki twoiey/ w domu mátki moiey Kościołá Kátholickiego/ ia ostre wino vtrapienia/ nie ono Bábilońskie roskoszne: ia moszcz z iábłek gránátskich czerwonych; to iest/ krew twoię świętą pić będę: niechcę tu żadnych roskoszy ná ziemi/ ná lepsze się chowáiąc do niebá. BirkNiedz 101
  • - Stánął między cichym Moyzeszem/ á gniewliwym Heliaszem/ áby náuczył krolow y pánow tego świátá/ iákie máią mieć przy sobie senatory/ y iákich máią być obyczáiow; nie słodkich názbyt/ nie kwásnych też zgołá: ále iako mowił Henricus 4. Imper. Coby to byli iáko iábłká gránátskie/ nie słodkie/ nie kwáśne/ ále iákoby winniczki cierpkie: subacre quid; bo to heroglyphicum iego było: Malum granatum cum inscriptione subacre. BirkNiedz 225-226
graniste jabłko
patrz: GRANISTY
  • - Sercá drżeniu z melánkoliey: wziąć wodki Fiołkowey/ Borakowey/ z Wołowego ięzyká ziela po sześci łyżkách/ wodki z polney Ruty trzy łyżki/ syropu z Gránistych iabłek/ ábo z Cytryn kwaskowátego ośm łyżek/ zmieszáć/ á pić. SyrZiel 1450
  • - Dzieciom máłym dáiąc go [nasienia koriandru] po ćwierci łotá/ mniey ábo więcey według lat y wieku/ z sokiem gránistego iábłká/ morzy w nich glisty y wywodzi. SyrZiel 452
ostrygowa skorupa
patrz: OSTRYGOWY
  • - Item Absorbentia także są pożyteczne: weźmi Oczek Rákowych, korali preparowánych, ostrygowych skorup álbo Perłowey máćice, káżdego coć się zda, utrzyi ná subtelny proszek, daway po iednym skrupule w Wodce Cynámonowey. Ná bol Głowy w pospolitośći. PromMed 18-19
płat miejski
patrz: PŁAT, PŁATA
  • - W w tey Roli iest Gora ktorą Bargałowska nazywaią a te na Niwki y Pastwiska Mieyskie obroczo no, od ktorey zPłatu Mieyskiego Vrząd kazdy daie co Rok Złotych 3. do Koscioła Farnego Koscielnym. KomonDziej 101
  • - [...] iakos za dwa Roki Miasto te Summe po Złotych 25. płacząc do Skarbu Ząmkowego oddało, y Kwit otrzymało, Vstawiwszy wPłacie Mieyskim tey Decimy grosz ieden od Zagona w Roli, a drugi od Domu Kazdego ale to potym Vstało. KomonDziej 203
płat czynszowy
patrz: PŁAT, PŁATA
  • - Czynsz prywatny/ płát czynszowy od czégo/ Pensio [...]. Kn 109
płat dworny
patrz: PŁAT, PŁATA
  • - Ponieważ ta żydowska bóżnica stoi przeciwko, skąd mają wielkie krzywdy i do ich nabożeństwa niewczasy i przeszkody, tedy za prośbą onych pozwoliłem im te bóżnice znieść na te półtora placa, które mają kupnem od Andrzeja Kurniłowicza. Z których półtora placa mają wolnemi zostawać od płatu wszelkiego dwornego i od składek miejskich. JewPriv II 1717 Kopyś 85-86
płat gromadzki
patrz: PŁAT, PŁATA
  • - Przy teyze okaziey przysądziła się oyczizna y zagroda po Stanislawie Szladze synowi iego Kazimierzowi Sladze, ktorą spłacieł bratu swemu naystarszemu, iako dziedzicowi własnęmu Błazeiowi Sładze za zło. polskich sto. Blazey iednak Szlaga wymowieł sobie pola częsci na wychowanie swoie do lat dwudziestu, ktorą zagrodę po wyściu tych lat dwudziestu wolno będzie odkupic, a Kazimierzowi zas Sladze wolno będzie w tey części dozywotnie zostawac, z ktorey to zagrody powinięn będzie robocizny y platy gromadzkie odprawowac, iako w xiegach odpisano, ktory zapisz stał się przy całey gromadzie. KsKasUl I, 367
płat roczny
patrz: PŁAT, PŁATA
  • - Chcąc się tedy Senat opátrzyc za wcżásu ná przyszłe potrzeby/ publikował Vniwersały swoie/ ze ktoby miał pieniądże v siebie leżące y chciałby ie in fidem publicam dáć na płát rocżny po 6. od sta/ że wezmie Rzecżpospolita od nich z kilká milionow. MerkPol 162
płat rolny
patrz: PŁAT, PŁATA
  • - Co sie tycze Ospi Iz Vznawszy to Commiszarze nasi ze te Role z ktorych Miesczanie Osep powinni byli dawac na Folwark Zamkowy Skupione są wolnemi ich od płaczenia tey Ospy Vczynili zachowuiąc iednak w czale in sze powinnosci ktore zwykli odprawowac Płatu Rolnego y ktore wydawaią tak Spitalowi iako y Koscielnym na Kazdy Rok tedy takze y my Dekret ten Commiszarski in toto approbuiemy. KomonDziej 110v
liszka zielna
patrz: ZIELNY
  • - Gąsienicá/ gąsionká kosmáta/ liszká ziélna/ wąsienicá/ wąsionká. Conuoluulus, Voluox, [...]. Vruca [...]. Kn 187
Alpejskie Góry (sz. zm.)
patrz: GÓRA
  • - Alpeyskie gory, Alpy plur. die Alpen. les Alpes T III 5
  • - PADUS vulgo PO; od Grekow Eridanus nazwany, inaczey PHAETONTIS FLUVIUS, Jasna Swiata Rzeka, bo Faetonta Syna Febusowego upádkiem z Nieba obiaśniona Z łona Vezuli, albo Vezus wierzchołka iednego Gor Alpeńskich płynąca. ChmielAteny1755 I 563
fliżanka zwierzchnia
patrz: FIŻANKA, FILŻANKA, FLIŻANKA, FILIŻANKA, FIŻANKA
  • - fliżanka zwierzchnia. Ober-Köpfchen tasse de dessus T III 343
fliżanka spodnia
patrz: FIŻANKA, FILŻANKA, FLIŻANKA, FILIŻANKA, FIŻANKA
  • - fliżanka spodnia. Unter-Köpfchen tasse de dessous; l'assiette de tasse. T III 343
wróbel trzcinny
patrz: TRZCINNY
  • - trzcinny wrobl (nm. Rohrsperling). KusWeg I2
  • - wrobel trzcinny. Rohr-Sperling. passereau cannier. T III 2620
z trefunku przypadły
patrz: PRZYPADŁY
  • - Tréfunkowy/ z-trefunku przypadły. Fortuitus concursus [...] Fortuitus euentus [...] Ktory się náwinął/ ábo/ Jako się kto náwinął. Kn 1153
  • - z trefunku przypadły. Trefunkowy. zufällig, von ungefehr geschehen. fortuit, arrivé par hazard. § nie unikniesz razom trefunkowym. T III 2333
bakałarz teologii
patrz: TEOLOGIA
  • - Brzeżewski continuator życia iego, z Matrykuły Doktorow w Akademii Krakowskiey dowodzi, że ten Michał 1460 między Bakałarzow Teologii był policzony. NiesKor II 195
smocza jama
patrz: SMOCZY
  • - do tego Czasu Zowią to Miesce Smocza iama. HerbOr 336
  • - Tym ja ślę wiersze, ten je czytać będzie, Co dawno chodzi z kusiem po kolędzie, Co nowicyjat odprawił w Lublinie Na Czwartku, co wie, jakie gospodynie w warszawskiej Baszcie, na Mostkach we Lwowie, co za szynk w Smoczej Jamie przy Krakowie. MorszAUtwKuk 310
milczkiem kąsać
patrz: MILCZKIEM
  • - Jeżeliby zaś kto miał psa takiego, lubo stroża dobrego, ktoryby milczkiem kąsał ludzi, tedy takiego psa powinien gospodarz na dzień zawsze wiązać przy domu [...]. DziałTWilkKutrz 188
  • - A ty z chowanym tygrysem i wilczkiem Łączysz się znowu, co to kąsa milczkiem [...]. MałpaCzłow 253
  • - [...] iak pies milczkiem kąsa. T III 834
otrzącać gruszki
patrz: OTRZĄSAĆ
  • - otrząsáć Gruszki y Iábłká ErnHand 26
jądrko gruszek
patrz: JĄDRKO
  • - Iądrko iábłek/ gruszék. [...] Semina plantarum, [...] Nucleus pomi, [...]. Kn 228
gdula ziemna
patrz: GRDULA, GDULA, GDULA, GDUŁA
  • - Gdulá ziemna/ ziéle. Rzépá léśna/ świniak/ świni chleb. Cyclaminus & Cyclaminum [...]. Kn 187
  • - nie kopię teraz Gduł ziemnych, ábo Cebuli. ErnHand 420
  • - gdula źiemna; rzepa leśna; świniak; świni chleb. (cyclaminum) Sau-Brod, Erd-Birne. pain de pourceau. T III 367
gdula ziemna mniejsza
patrz: GRDULA, GDULA, GDULA, GDUŁA
  • - Gdulá ziemna mniéysza/ Ciffanthemus [...] Cyclaminus altera. Kn 187
  • - Gdula źiemna mnieysza. (cissanthemus) kleine Glocken-Blumen, Speck-Lilie. le Cissantéme, espèce de pain de pourceau. T III 367
nie na dorędziu mi
patrz: NA DORĘDZIU, NA DORĘDZI
  • - nie na dorędziu mi. es ist mir nicht zur Hand. je ne suis pas en main. T III 255
zool.
afrykański słoń
patrz: SŁOŃ
  • - Epitheta Historica [...] Afrykanskie słonie. MikSil 47
wino szampańskie
patrz: SZAMPAŃSKI
  • - Koszykow do butell Wina Szampanskiego 4. ArchRadziw 1638 176, 38
  • - TRINGUER (Mot bas & populaire). (Faire de'bauche de vin, en faire carrousse) Potitate [...] Pergraecari [...] Tingomenas facere, Petr. PODPIIAC sobie chłystać słowo podłe y proste łykać [...] *Chłysneliśmy łykneliśmo dobrze wina Szampańskiego. DanKolaDyk II, 556
polna rozprawa
patrz: ROZPRAWA
  • - Ale iż i mnie co godzina rozprawy z nieprzyjacielem polnéj czekającemu, niewiele czasu na relacye zbywa, któréj oprócz tego głośne nowiny przynoszą, i WMci memu miłościwemu panu długą legendą czasu zabrać i głowy zabawiać nie chcę, przyjdzie mi na ten czas od tego supersedować. RadziwKSprawy 96
  • - Prace rycerstwa swego i odwagi pod te czasy z ciężkiemi szwankami ipso caelo adversante podjęte, że poczęte non in feliciter cesserunt, (bo i Bracławczyzna niemal wszytka oswobodzona, i nieprzyjaciel w kilku miejscach częścią szturmami, częścią polną rozprawą szczęśliwie gromiony, i na ostatek ad summas prawie angustias był przywiedziony, gdyby dalej osłabiałe suffecissent vires), zalecać wm. raczy J. K. M., abyście słuszne na nie chcieli mieć respekty. AktaKrak II/2 535
oczywista rozprawa
patrz: ROZPRAWA
  • - Tandem z wielkiéj burzy mały deszcz; pernoctata siła przemogła, bo gdy na dniu trzecim post captivitatem stawiony został personaliter do oczywistéj rozprawy, dekret favorabilius padł, po którym nakazano płacić szkody praetendis conditionaliter, że miał jp. Ogiński przysiądz corporaliter, jak jego własne a nieprotekcyjne towary były; post juramentum miało nastąpić wynagrodzenie. ZawiszaPam 298-299
  • - [...] przypusci [...] sprawe z Ichm PP Tatuszami do oczewistey rozprawy [...]. SapANot 146
z kim w rozprawie stać
patrz: ROZPRAWA
  • - [...] od czasu niemałego wspokoinym uzywaniu moim według starych granic i przez P. P. Commissarzow i Mierniczego przisięgłego zawiedzione, dzierzałem, a potym przed Sądem krolia Ie[g]omosci Relacyinym z Ie[g]o moscią Panem Macieiem Lettowem [...] o tez dobra wrosprawie stoiąc [...]. VorLetSkarb 209
weronika sycylińska
patrz: WERONIKA
  • - Weroniká Sycylinska. Rozdział 83. SyrZiel 609
rum moskiewskie
patrz: RUM
  • - Ra-pontyk/ Rum Moskiéwskie [...] Radix Pontica [...] Rha-ponticum [...] Rhacoma [...]. Kn 910
  • - Rum [...] rum ziele, neut (rhaponticum vulgare) gemeine Rhapontic. rapontic vulgaire. rum Moskiewskie, rapontyk. Rhapontic, Pontische Rhapontic, so in Russland am Flusse Rha wächst. rapontic du Levant, qui croit en Moscovie le long de la riviére de Rha. *rum Tureckie. Rhabarber. de la rubarbe. T III 1940
rum tureckie
patrz: RUM
  • - Rá-bárbarum abo Réubárbarum. Rum Turéckie [...] Rha-barbarum [...] Rheon [...] vide Rá-pontyk. Kn 905
  • - Rum [...] rum ziele, neut (rhaponticum vulgare) gemeine Rhapontic. rapontic vulgaire. rum Moskiewskie, rapontyk. Rhapontic, Pontische Rhapontic, so in Russland am Flusse Rha wächst. rapontic du Levant, qui croit en Moscovie le long de la riviére de Rha. *rum Tureckie. Rhabarber. de la rubarbe. T III 1940
na próżno
patrz: PRÓŻNO
  • - Ludzie rozumieiąc że to ná prozno obwołánie uczyniono, káżdy miał iáko pierwey broń w domu. PetrSEk 39
ciasto opłatczane
patrz: OPŁATCZANY
  • - ciasto opłatczane. Gefülltes in Oblaten gebacken. petite tarte aux fruits, ou aux confitures envelopées dans oublie. T III 1250
potrzebami opatrywać
patrz: POTRZEBY
  • - A on [mistrz kuźniczy] nas do żywności nászey potrzebámi opátruie: piniądzmi/ chlebem/ y szátámi. RoźOff M2
  • - Wielu [derwiszów] u siebie żywiąc, przechowywał i potrzebami opatrywał. SaadiOtwSGul 44
potrzebami opatrzyć
patrz: POTRZEBY
  • - W sobotę tamze maiąc JEoMsc wszelakiey zywnosci dostatek z sobą a widząc ze Panu Kamienieckiemu prouiantu iako w drodze było, nie staie, rybami, kilą dziesiąt beczek owsa y innemi potrzebami kazał go opatrzyc. PiasRel 16v
  • - Hetman Szwedów bić niechciał i na Synowca swego Krzywo poyrzał, gdy mu owych przeszło 2000 przywiodł - kazał ich do Lwowa odprowadzić, tam im wygodę w kwaterach wielką uczyniwszy Koszulami trzewikami i inszemi potrzebami opatrzył. OtwFDzieje 82
dogadzać wyniosłości (sz. zm.)
patrz: DOGADZAĆ
  • - W Edukacyi trzeba dawać poznawać dzieciom, że się urodżiły nie dla tego, żeby zgromadzały bogactwa, podawały się na zmyślność lgnęły w uciechach, wyniosłości dogadzały. GoussProkopPortret 40
  • - Przybranie stołu WPana kosztownym metalem, i równey ceny okazałościami dogadza iego wyniosłości i gustowi, wprawić może gościa w podziwienie, ale nie sprawi poufałości potrzebney i pożyteczney; gdyż nie maiąc tego w domu, będzie się ociągał zaprosić WPana wzaiemnie, albo się będzie ruynował iego przykładem. KossakJKKsiądz 68
podług abecadła
patrz: PODŁUG
  • - W reiestrzach tych podłuk abecadła wpisana szlachta była, zaczym mnie skoro wedłuk abecadła prziwołano dobrze iescze zadnia [...]. VorLetSkarb 288
panicki przestrach ,
panicki strach (sz. zm.)
patrz: PANICKI
  • - Niosł [chorągiew] Henryk ale go Gdy Panicki strach obwiał uciekł precz z obozu. DrobOpow 100
  • - Gdy strach Panicki dacie, za Wisłą bespieczny Kto od waszey przewagi. DrobOpow 183
  • - W Panickim przestrachu Nikczemnemu swe zdrowie polecił był [duchowi]. DrobOpow 72
bractwo różańcowe
patrz: RÓŻAŃCOWY
  • - Przewielebny IMX Iąn Zerzinski Kanonik y Officiał na ten czas Krakowski Dał approbatią albo admisse Kosciołowi Zywieczkiemu Na Bracztwo Rozanczowe. KomonDziej 103
  • - Tegoz Roku Slachetny Pąm Tomasz Sląski Podstarosci na ten czas Zywiecki Sprawił y darował Kosciołowi Zywieczkiemu osobliwie Bracztwu Rozanczowemu Monstrantią Srebrną Złocistą w Slonce. KomonDziej 147
  • - [...] dano Gospodarzowi znać [...] a ten przyszedszy zadziwił sie Z czego do IM Xiedza Woyciecha Symelliusa Dziekana y Proboscza Zywieczkiego pobiegł, y oznaymił to gdzie z osobliwey Rady Xiedza Kazimierza Gałe[s]kiego Iezuity, y Xiedza Szymona Czadrzynskiego Praesidenta Bracztwa Rozanoczowego do Koscioła Farnego kazano go wziąc, [...]. KomonDziej 183
  • - Roku Panskiego 1686 Pro Festo Porciunsulae albo raczey Panny Mariey Angielskiey Swieto, Kompania Bracztwa Rozancowego z Koscioła Zywieczkiego na Kalwarią posła, cum magno concursu Ludzi, Panstwa Zyczkiego y tam przybywszy, od Grobu Naswietszey Panny Mariey, Processionaliter wyszedszy, do Klastora Kalwarieyskiego wesła [...]. KomonDziej 198v
głowa panująca
patrz: PANUJĄCY
  • - Nie porownaią z szczęściem Wolnych Narodow y Rzeczypospolitey, ktorych całość powszechne Civium miłość y zgoda trzyma, lubo przy głowie ale Wolnemi głosami obraney podług Prawá panuiącey. DanOstSwada II, 61
akwilieński patriarcha (sz. zm.)
patrz: AKWILIEŃSKI, AKWILIEŃSKI, AKWILEJEŃSKI
  • - Oprocź Weneckiego, iest actu Akwileieński Patryarcha, ob rationes Statisticas et Spirituales utrzymany w Mieście Udyná, w Powiecie Forojulieńskim vulgò Jl Friuli do Wenetow náleżącym. ChmielAteny II 149
  • - Tandem verus et legitimus do liczby pierwszych czterech Patryarchow Computatur PATRYARCHA Wenecki olim Akwileieński po zburzeniu Akwilei Miasta Włoskiego do Wenecyi przeniesiony, iako w wielu czytam Autorach. ChmielAteny II 149
seraglia arabska
patrz: SERAGLIA
  • - Seraglije arabskie – szkoły tureckie, w których nie inaczej się uczą arabszczyzny, jako uczy łacińskiego języka. TwarSLeg 168 marg.
wilcze łyko arabskie trzygranowite
patrz: TRZYGRANOWITY
  • - Wilcze łyko Arábskie trzygránowite/ Rozdział 167. Chamaelea Arabum Tricoccos, Oleastellum, Mezereum Arabum. Seydelbast. SyrZiel 1463
tygrys afrycki
patrz: TYGRYS
  • - Lwice was, okrutnicy, hyrkańskie zrodziły, Bestyjalstwo tygrysy afryckie mnożyły. Kto kiedy słyszał, czytał, że wojsko hetmana, Senatora, dobrego rozstrzelało pana? GlosŚwięc 68
dyspensa papieska
patrz: DYSPENSA
  • - [marg.] Dyspensá Papieska, o ktorey niżey. BirkEgz 21-22
  • - Dzieciom iego była Wuyną, y Macochą, co sie przecie stało za dispensą Papieską, lec znim tylko lat trzy mieszkaiąc Vmarł, y Wdową ią zostawił. KomonDziej 227
amaltei róg
patrz: AMALTEJA
  • - Ale trudno naturo w paragon iść z Bogiem, Który łask chciał mieć Matkę Amaltei rogiem. KochOgrTur 269
święta apostolska wschodnia stolica
patrz: WSCHODNI, WSCHODNY
  • - Do tegoż inuituie Religiey paritas, ktorą Monárchowie Ruscy od Swiętey Apostolskiey Wschodniey Konstántynopolskiey Stolice przyiąwszy, W. X. M. podáli [..]. KalCuda
Święta Wschodnia Apostolska Cerkiew
patrz: WSCHODNI, WSCHODNY
  • - [..] własnym torem prawdy Swiętey Wschodniey Apostolskiey Cerkwie y sam idziesz, y swoich tędyż prostuiesz? KalCuda C4
łupieżny okręt
patrz: ŁUPIEŻNY, ŁUPIEŻNY, ŁUPIEZNY
  • - Łupieżny okręt, Vaisseaux de pirates [...]. KulUszDyk 67
  • - [...] łupieżny okręt. Raub-Schiff. vaisseau des pirates; un navire des corsaires. T III 767
wojna szwedzka (sz. zm.)
patrz: SZWEDZKI
  • - A iezeli woynę zacząć toią nadobrym zacząc fundamencie że by koniec niekonfundował początku y że by tego co zaczniemy niezałować czego iest widoczny konterfekt Woyna Szwedzka. PasPam 138v
  • - Dalekich nie szukaiąc dowodow Szwedzka Woyna iakiey narobiła szkody y konfuzyiey Oyczyznie. PasPam 138v
  • - Tych, którzy Królowi Jmć asystentowali pod Rygą, nie tylko pieniędzy, ale też ludzi na tę wojnę szwedzką dodawali, niechaj wam Król Jmć wyda, takowych [...] potrzeba, abyście criminaliter sądzili. DiarSejm 192
bibl.
proroctwo Aggeuszowe
patrz: AGGEUSZOWY
  • - PROROCTWO AGGEVSZOWE. BG Ag tyt
burzący kartan
patrz: KARTAN, KARTANA, KARTANA, KARTAN, KARTUNA, KARTAUN, KARTAON, KARTONA, KARTAUNA
  • - Nie pierwey Hetman echo tryumfalne z burzących kartanow rozsyła; áż [...] połozywszy nieprzyiaciela, áż skronie zwycięskie laurem, ręce pálmą ukoronuie. PisMów II 229
bankierski kram
patrz: KRAM
  • - Bánkierski kram/ stoł. Argentaria taberna [...] Mensa [...] Argentaria [...] Mensa publica. Kn 14
  • - bankierski kram, stoł. T III 22
ćwiczenia pokutne
patrz: POKUTNY
  • - [...] żadnego sposobu skutecznieyszego wierni Pańscy ná wypłacenie/ y zasłużonego karániá Boskiego odwrocenie/ nienaydowali/ iáko ten/ gdy z żalem serdecznym przez modlitwy/ posty/ iáłmużny/ umártwienia/ y inne ćwiczeniá pokutne/ dosyć za grzechy czynili. BujnDroga 103
leżeć jako bydlę zarznięte
patrz: ZARZNIĘTY
  • - Ztał się zal na sercu [...] patrząc na owego rozsiekanca [...] kiedy lezał iako bydlę iakie zarznięte w Swoiey krwi. PasPam 244v
larmo otrąbić
patrz: LARMA, LARMO, LARM
  • - Daią znac Posłuchowie ze wzburzone prochy Czy Tatary: czy zboyce wydaią Wołochy Larmo zatym otrąbią y gotowosc kazą [...]. PotWoj 63
żyd azjański (sz. zm.)
patrz: ŻYD, ZYD, ŻYD
  • - [...] tego syná Iádámowego/ ktorego niedoskonáłość Greckich y Lácińskich liter/ Sathem uczyniłá/ żydzi Azyáńscy/ Cháldeowie/ Arabowie/ y wszytka Azya [...] nie Sathem ále Scythem zowią. DembWyw 32
  • - Zá ktore vspokoienie ziemie V. Pan świátá iż Káiniány wysiekł/ ktorzy świát mącili názwány był Mątuściąłoch; iáko z Azyáńskich Żydow/ Cháldeow/ Arábow/ y wszytkich Azyanow/ ktorzy go nie Mathusale ále Mathuściálách; á wykłádáią to imię Mittens mortem ábo Nuncius mortis. DembWyw 37
Morze Arabskie
patrz: ARABSKI
  • - IZ leży między Egyptem, Palestyną, Syrią, Mezopotamią, Perskiego y Arabskiego morza odnogami zawarta. ChmielAteny IV 446
Morze Atlanckie
patrz: MORZE
  • - Afrykański Kray GVINEA po nad morze ná mil 300. rościągniony, od Pułnocy ma Nigrytanią, od Wschodu Biafarę, od Záchodu morze Atlanckie. ChmielAteny II 632
  • - Na Insule Madorze na Morzu Atlantckim iagody Winne dłuższe nad cztery dłonie, według Kadamustiusza. ChmielAteny IV 644
  • - OCEAN tenże płynąc ná Zachod, názywa się Oceanus AEthiopicus, potym Morzem Atlantckim od Gory Atlas, potym OCEANEM Francuskim, Kantabryiskim od Kantabryi, Akwitańskim od Akwitanii, Brytańskim od Brytannii Insuły, Hybernicus od Hybernii, Caledonicus od Kaledonii, to iest teraźnieyszey Szkocyi, Niemiecki od Niemcow. ChmielAteny1755 I 450-451
  • - Ná Morzá ták że Atlanckiego srodku, táż acus swoiey ná żadne stronę nie ma deklinacyi, iáko świádczą mądrzy morscy Peregrynanci, Pater Faillandier płynący do Indyi Oryentalney Roku 1711 y Milliet de Chates w Xiedze drugiey Nawigacyi. ChmielAteny1755 I 557-558
Morze Środkoziemne
patrz: MORZE
  • - FRANCYA dźisieysza [...] Od południa Morzem środkoziemnym, od Záchodu Gorámi Pyreneyskiemi y Oceanem Akwitańskim, od pułnocy Brytańskim zásłania się. ChmielAteny II 45
  • - GEOGRAPHIA námieniona ná Wodę y Ziemię dźieli się. WODA subdividitur ná Morze, á te iest albo Uniwersalne, to iest Oceanus,[...] Drugie Morze iest Partykularne, názwisko biorące od kráiu, ktory oblewá, náprzykład Siculum Mare od Sycilii. Inne Morze śrzodkoźiemne, inne co się zowie Sinus, etc. ChmielAteny II 6
  • - Barbarya naypierwsza idący z Azyi ku Afryce, ktora iest wielkim Kráiem Pomorskim od Europy ná 600. mil po nád Morzem Srodkoziemnym rościągniona. ChmielAteny II 628
Morze Śrzódziemne
patrz: MORZE
  • - Iakoz początek namienionego Władysława nad Zamiar był dobry, bo Ian Korwin pospolicie Hunniades przezwany dwa razy w Roku 1447 y 1442 na głowę turków pobił Do tego Ze flotta Chrzesciańska na morzu Srzodziemnym będąca także gruszkow nie Zasypiała w popiele. IntrHist 98-99
  • - CHIO ou Kio, (Ilse de l'Archipel.) Chios, genit. Chii, f. [...] CHIO álbo Kio Wysep na morzu Greckim álbo srzodziemnym. DanKolaDyk I, 305
  • - ME'DITERRANNE'E ou LA ME'DITERRANNE'E ou INTERNE Mare Mediterraneum, genit. maris mediterranei, neut. SRZODZIEMNE morze. DanKolaDyk II, 247
gajek winotyczny
patrz: WINOTYCZNY
  • - Arbustiuus locus. Lasék/ gaiék winotyczny. Kn 348
lekce poważany
patrz: POWAŻANY
  • - Ukąszenie choć naymnieysze od psa wściekłego lubo wilka, nie ma bydź lekce powáżáne, ale zrazu iak naypilniey opatrzone [...]. VadeMed 96
lekce sobie poważyć
patrz: POWAŻYĆ
  • - Ták Vwákáryká świętego [...]/ o pokućie świętey kazącego/ gdy dway młodźieńcy lekce sobie poważyli/ słucháiąc go/ y náśmiewali się z niego/ sromotną śmierćią od robactwá roztoczeni pomárli. StarKaz II, 94
  • - [...] ten ktory to słyszał Marcus Cedicius przyszedł doSenatu y opowiedział ale ze Człowiek był prostego Pospolstwa rodu lekce to sobie powazyli Rzymianie [...]. PotPrzyp 9
lekce poważony
patrz: POWAŻONY
  • - Z swych lekce powazonych sił wiatry gniewliwe Poczeły wody mieszac y wały straszliwe Miotac [...]. ArKochOrl 15
Paraliżowe zielę
patrz: PARALIŻOWY
  • - Wziąć [...] Páráliżowego ziela/ álbo Bukwice białey [...] po garści. SyrZiel 1202
  • - Páráliżowym zielem/ [nazwano] od skutku. SyrZiel 1425
  • - Páráliżowe ziéle/ v. Bukwicá biała. Kn 670
  • - Primula vera [...] Biala Bukwica/ Przeświośnia/ Paralizowe ziele. GuldOn 15
Wódka paraliżowa
patrz: PARALIŻOWY
  • - Wodká Páráliżowa do nácieránia. PromMed 60
  • - Oprocz Bálsamu nácieráć głowę często wodką Páráliżową z mrowek zrobioną. CompMed 115
Alkoran Mahometski
patrz: MAHOMECKI, MAHOMECKI, MAHUMETSKI, MAHOMETSKI, MACHOMECKI, MACHOMETCKI, MACHOMETSKI
  • - Wiec też y Gabor Bentel Woiewodá Erdelski/ Kálwińskiey wiáry interpres, á powiedáią że Alkoranu Máchometskiego obrońcá/ ktory páná swego Batorego zábiwszy zdrádą ná iego mieyscu vśiadł/ ktorego MONOCROMA tákie iest/ iáko go Węgrowie sámi nápisáli/ áby go świát znał ludźiom pokazáli. ZrzenNowiny C2
atłas chiński
patrz: ATŁAS, ATŁAS, HATŁAS, GATŁAS
  • - Rabdeszandr Błękitny z Hinskiego Hatłasu. ArchRadziw 1638 2, 159
atłas florenski
patrz: ATŁAS, ATŁAS, HATŁAS, GATŁAS
  • - Tegoz Ordynowałem Tynfow dziewiędziesiąt za atlas Florenski dla ImP Kasztelanica [...] wzięty. SapANot 278
atłas karmazyn
patrz: ATŁAS, ATŁAS, HATŁAS, GATŁAS
  • - 2 łokcie atłasu karmazynu po zł 6/20. ŁugowPodr 244
półpalcowy atłas
patrz: ATŁAS, ATŁAS, HATŁAS, GATŁAS
  • - Nie dopytasz się teraz w sukniach owego wieczystego półgranacia, szkarłatu, fioletu ani w materyjach aksamitu, półpalcowego atłasu i adamaszku, zginęły i insze materyje od farby i gatunku uczciwie i pracowicie przystojne. MałpaCzłow 293
  • - Niepoprawne zródło
atłas wenecki
patrz: ATŁAS, ATŁAS, HATŁAS, GATŁAS
  • - Chwálą we Włoszech Krzyształ Wenecki y Dryakiew Wenecką, Konie Neapolitańskie, Winá Setyneńskie, y Albańskie, Sery Parmeńskie, Oliwę Genueńską, Hatłasy Weneckie, Kolczugę w pancerzach także Wenecką, á naybardźiey piękne tey Rzeczy‑Pospolitey Rządy. ChmielAteny II 215
Jeremiaszowa lamentacja
patrz: LAMENTACJA
  • - Iuż też tego się Oyczyzná nászá wyczekáłá/ że nic nowszego/ tylko coby Requiem, nic milszego/ tylko coby z Ieremiaszowey Lámentáciey/ nic wdźięcznieyszego/ tylko coby z plánktow y z threnow pochodźiło/ widźieć y słyszeć nie może. WojszOr 101-102
lamentacja Boga
patrz: LAMENTACJA
  • - Ta Chaldaica Paraphrasis nie wiele Czytelnikowi przynosi pożytku, ile Rabińskiemi zagęszczona fabułami, o dwoch Messiaszach, o Lamentacyi Boga, o Wniebowstąpieniu Moyżesza y ułupaniu Tablic z Tronu Bożego szafirowego, baiąca. ChmielAteny III 589
lamenty Jeremiaszowe
patrz: JEREMIASZOWY
  • - Uczynił też y Ieremiasz nárzekánie nád Iozyaszem/ ktore przypomináją wszyscy śpiewacy/ y śpiewaczki w lámenciech swych o Iozyaszu/ áż po dziś dzień: y wprowádzili to w zwyczaj w Izráelu. A zápisano te rzeczy w lámenciech Ieremiaszowych. BG 2Krn 35, 25
Ocean Atlański
patrz: ATLAŃSKI
  • - Lecz nic bárźiey nie rátowáło rozszerzenia sekty iego iáko powodzenie ná woynách/ y rozmáite zwyćięstwá: gdyż Máhomet poráźił Persy/ został Pánem Arábiey: wypędźił Rzymiány z Siriey: á iego następcy potym rozszerzyli páństwo od Eufrátesu/ áż do Oceanu Athlántskiego; y od rzeku Czarney/ áż do gor Pireńskich: y nád to pośiedli byli Sicilią/ náieżdżáli Itálią y przez 300. práwie lat vstáwicznie/ przybawiáiąc sobie páństwá/ ábo trapili/ ábo podbiiáli/ wschodnie y zachodnie kráie. BotŁęczRel IV 147
  • - [...] á trwáło to ich sczęśćie ná woynách przez 300. lat/ pod ktorymi pośiedli wszytko to co leży miedzy rzeką Abiánem/ Oceanem Atláńskim/ y Hiszpánią/ y Sicylią/ y część Itáliey/ tákże y Fráńciey [...]. BotŁęczRel IV 210
  • - Rzeka Nilus siedmiu kanałami wpada w morze Medyterran; drugá Niger od ieziora Niger Etyopskiego 7. odnogami, wpada w Ocean Atlański. ChmielAteny IV 544
  • - MORZE MEDITERRANEUM, albo Internum iest Srodko Ziemne, Wewętrzne, z tey racyi nazwane, iż OCEAN Atlański od Zachodu Słońca per Fretum, toiest Ciasne Morze, wpadłszy między Gory Kalpy, od Hiſzpanii stoiącey, y Abyli od Afryki, ie rozdzielił, ktore Herkulesowemi nazwano Kolumnami, że się aż tam Męstwem oparł; tam tedy mowię OCEAN wpadłszy, między Europą, Afryką, y Azyą, rozlewa się, dlatego od srzodka tych Części Swiata, Srodko Ziemnym nazwany, a przy weściu iego w te Części Swiata, zowie się Fretum Gaditanum, od Insuł Gades bliskich, vulgo Cadix; albo też Fretum Herculeum, że Herkules z Afryki do Hiszpanii tamtym się Ciasnym Morzem przebráł. ChmielAteny1755 I 554
Ocean Afrykański
patrz: AFRYKAŃSKI
  • - Ná Oceanie zaś Amerykańskim, y Afrykańskim co raz nowe wyspy się znayduią. BystrzInfCosm H1
wyschnąć na wiór
patrz: WIÓR
  • - Ten [nieszczęśliwie zakochany] wysechł iak wior, w zamyśleniu wszytek... DrużZbiór 545
lecieć jak oparzony (sz. zm.)
patrz: OPARZONY
  • - [...] drudzy porzuciwszy sprzęty [...] iak oparzeni oslep nie wiedząc dokąd lecieli. HistBun 21
  • - [...] nie mogąc wytrzymać lecieli iak oparzeni iedni w staw, drudzy w Upusty, inni w błota, a iak mogli insi uciekali. HistBun 4v
lotowe sieci
patrz: LOTOWY
  • - Myśliwiec […] ma vważáć mieysce Ptakow [kuropatw] y dispositią, dopiero lotowę [!] Sieci, ná żerdziach wysokie, otroki rozstawiać, y zwolna ku nim sobą napędzić, á ták według czasu, y potrzeby owe zbierze y okryie Ptaki. HaurSkarb 284
  • - lotowe sieci. Jägerey: Tiraß, grosses Streich-Neß Vögel zu fangen. chasse: traineaux, plur. tirasse [...] pour prendre les oiseaux § lotowe sieci na tykach bywaią na chruściele, na kuropatwy. T III 757
miesiączne czyszczenie białogłowskie (sz. zm.)
patrz: MIESIĘCZNY, MIESIĘCZNY, MIĘSIĘCZNY, MIESIĄCZNY
  • - Czyścienie miesiączne białogłowskie nád przyrodzenie zátrzymáne, wzbudza Piołyn z miodem utárty, ná prog łoná náciepley przykłádáiąc. SyrZiel 341
  • - Miesiączne czyszczenie białogłowskie záwściągnione wzbudza y wywodzi, kwintę miáłko utártego Piołynu z winem piiąc. SyrZiel 342
skrzynka białogłowska
patrz: SKRZYNKA
  • - Skrzynká białogłowska do rupiéci/ Riscus [...] cista pelle contecta [...] v. Mácloch. Kn 1011
białe mięso
patrz: MIĘSO
  • - Iż w Wieprzu iest białe mięso/ ślin y flegmy do ust przyczynia dla tłustości tuczy: że ospały tak iako y świniá/ sen spráwuie/ ponieważ płodne nie płodnym służy. HercBan 31
baszta murowana do obrony
patrz: MUROWANY
  • - Básztá murowána do obrony/ Propugnaculum [...] Procestria. Kn 17
baszta murowana
patrz: MUROWANY
  • - Basżta murowana, eine Citadelle. BierSłowa 3
bisior kręcony (sz. zm.)
patrz: KRĘCONY
  • - Zasłona kościelna ktora wisiáłá przed Arką testámentu z purpury y szkárłatu dwá rázy moczonego/ z bisioru kręconego/ y hiácinthu byłá robiona. BirkNiedz 450-451
kondemnata aresztowana
patrz: ARESZTOWANY
Ocean Amerykański
patrz: OCEAN
  • - Ná Oceanie zaś Amerykańskim, y Afrykańskim co raz nowe wyspy się znayduią. BystrzInfCosm H1
Marmur paryjski
patrz: PARYJSKI
  • - Naprzod puścił cztery ściany/ z mármuru Páriyskiego/ to iest białego wewnątrz. WargRzym 53
aplikacja czyszcząca
patrz: CZYSZCZĄCY
  • - Na Ozenę, wprzod ćiáło dobrze przepurgowawszy ápplikácye czynić czyszczące, á potym goiące. CompMed 57
baran czyszczony
patrz: CZYSZCZONY
  • - Skop/ báran czyszczony. Veruex [...] Veruex sectarius [...] quod sectus sit. Kn 1006
  • - Baran czyszczony; skop. ein Schöps. un mouton. T III 23
baran nieczyszczony
patrz: CZYSZCZONY
  • - Báran niéczyszczony/ Aries [...] vir ouium. Kn 14
Insuła Gadytańska
patrz: GADYTAŃSKI
  • - Philostratus, zaś pisze że formalne były kolumny Miedźiane ná Wyspie Gades: A Strábo świadczy, że złote ná ośm łokci wystawione w Mieście Gadyana ná teyże insule Gadytańskiey, gdźie stanąwszy Marynárze Ofiary czynili Herkulesowi, maiąc go pro Deastro według Noniusza Autorá w Hiszpańskiey Historyi. ChmielAteny II 25
na niczym nie schodzi
patrz: SCHODZIĆ
  • - Stanąłęm w Bereniczu [Berezynach] Wiesto iest ale tez nąm nietrzeba było Miasta kiedy na niczym nieschodziło. PasPam 173
  • - Nieschodzi widzę na niczym Niebu obmysla mu Panięnska mądrość to wszystko czym by się iego mogła chełpić y z dobić wyniosłość. PasPam 282
jako się Bogu podobało
patrz: PODOBAĆ SIĘ
  • - I tak się musiało ztac iako się Bogu podobało nie iako Ludziom. PasPam 225v
póko się /komuś/ podoba
patrz: PODOBAĆ SIĘ
  • - Nauczyło się [wydra] [...] Bobrować sobie po Stawach po rzekach poko się iey podobało według swoiey natury. PasPam 255
aloes /(czymś)/ wypłukany
patrz: WYPŁUKANY
  • - Aloesu wypłokánego puł ćwierci łotá, Miodu białego pátoki cztery łoty, zmieszay y zápuszczay w kąciki oczu. PromMed 31
  • - Weźmi Aloesu wodką Bábczáną wypłokánego trzy ćwierci łotá. VadeMed 127
drukarnia akademicka
patrz: DRUKARNIA
  • - HISTORYA POLSKA Z opisaniem Rządu i Urzędów Polskich przez J.W.Jmśći X. WŁADYSŁAWA ŁUBIENSKIEGO Pisarza W. Koronnego teraz Arcy-Biskupa Gnieznieńskiego Prymasa Korony Polskiey I W.X.L. NAPISANA Na cztery Częśći PODZIELONA, á na żądanie wielu PRZEDRUKOWANA. w Wilnie w Drukarni J.K.M. Akademickiey Societatis JESU, Roku Pańskiego 1763. ŁubHist s. tyt.
anioł przepaści
patrz: PRZEPAŚĆ
  • - Miały nad sobą [szarańczę] krola anjoła przepaści ktoremu imię po żydowsku Abbadon/ a po Grecku ma imię Apollyon. BG Ap 9, 11
galareta z nóżek wieprzowych
patrz: GALAREDA, GALRETA, GAŁARETA, GAŁARYDA, GALARETA, GALARETA
  • - galareda z nożek wieprzowych. Gallert von Schwein-Füssen. bas de foïe; gelée de piez de cochon. T III 358
rojownik pieprzny pryszczący
patrz: ROJOWNIK, ROJOWNIK, ROJEWNIK
  • - Roiownik piéprzny pryszczący/ rozchodnik trzéći namniéyszy. Sedum minimum, et semperuiuum minimum. Kn 922
  • - roiownik pieprzny pryszczący, vid. Rozchodnik trzeći naymnieyszy. T III 1858
oset pawłoczny
patrz: PAWŁOCZNY
[kosaciec] macedoński
patrz: KOSACIEC
  • - Wtóre mieysce ma Mácedoiński [kosaciec]/ iáko Plinius ná mieyscu przerzeczonym pisze. SyrZiel 5
petra ventur(ina)a
patrz: PETRA
miesiąc september
patrz: SEPTEMBER
  • - Niemały tam czas wojsko p. hetman trzymał na piechotę oczekiwając, która aż in Augusto przybywać poczęła, po której przybyciu zaczął był szancowanie do tego tam zamku i dobywanie go na początku jakoś przeszłego miesiąca septembra. AktaPozn I/1 246
  • - Gdzie pomienieni jch ms̃ci panowie Brzescy, małząkowie, juz mało nie w poł roku w miesiącu septembrze nie wiedziec quo pratextu, prawo pospolitę contemnuiąc, decreta trybunalskie legce sobie waząc z niemałą kupą ludzi sobie przysposobionych, armatno do miasteczka Chabnego ziachawszy, tych wszystkich poddanych jego ms̃ci panu podstarosciẽ owruckiemu przez εxecutią oddanÿch w reinductiey y possesyey mianowanych, do gwałtowney possesyey swoiey odebrali dani miodowę, czynszę y innę jntraty s tych dobr przychodzącę na siebie zabrali [...] KsOw 43
  • - A na dowod tego wszystkiego stawił woznego generała woiewodstw: kiiowskiego, wołynskiego, brasławskiego y czernihowskiego, szlachetnego Jwana Simka, ktory w moc prawdziwey swey rellatiey zeznał temi słowy, jz on roku teraznieyszego, tysiąc szescset siedmdziesiąt osmego, miesiąca septembra dwudziestego szostego dnia, maiąc przy sobie dwoch szlachcicow – szlachetnych panow Woycecha Cisowskiego y Marcina Zawalskiego, byłł na sprawie y potrzebie wysz mianowanych panow Lewkowskich, malząkow, w dobrach onych, w siele Zubowszczynie. KsOw 49v
  • - Sejm walny sześcioniedzielny w Warszawie, dnia 30 miesiąca Septembra, Anno 1720, zaczęty solito more podług prawa, a potém niezakonczony, rozpełzły. ZawiszaPam 398
sierpik farbierski
patrz: SIERPIK, SIERPIK, SIRPIK, SIERPNIK
  • - źiąć [...] Sirpiku/ ábo Sirpiku fárbierzkiego/ bo go ći do fárbowániá używáią/ zánklu/ po gárśći [...]. SyrZiel 907
sierdzit a nie duż
patrz: SIERDZITY, SIERDZIT, SIERDZITY, SERDYT, SIERDZIT
  • - Gniew béz-śilny/ nié iést śiłny. Sierdzit á nié duż. KnAd 257
  • - [...] jusz się nato Romulus dawno nagotował y tylko go doszła o nich wiadomość wychodzi z Woyskiem przeciwko nim, azesię byli dla plondrowania Ceninenses rozsypali, lekką znimi pokazał utarczkę Ze im prawdziwie ta przypowieść służy Acz dureń kożdy Serdyt ane duży. PotPrzyp 12
  • - gdyby był Dawid nie człowiek żołnierzki, toby był kto snać pomyślił: Dawid nász serdyt, á nie duż, niewieć drogi do szábli, wieczny będźie nieprzyiaćiel, ieżeli czekáć będźie áż go Dawid zábiie. Ale że Dawid mężny, áni ty lwie, áni ty niedźwiedźiu nie náwiiayćie się, á Goliatowi i miecz, i włocznia nie pomoże. MłodzKaz II, 135
  • - LION [...] Gloriarum plenior sine virtute. [...] TYLKO go gęba: Serdyt á nie duż. Lew thorzem podszyty. DanKolaDyk II, 206
  • - *Sierdzit [...] śierdźit a nie duży. er ist sehr zornig und hat doch keine Gewalt. c'est un homme colèrique sans pouvoir. T III 2019
serdyt i duż
patrz: SIERDZITY, SIERDZIT, SIERDZITY, SERDYT, SIERDZIT
  • - [...] to widziem ten Krol Polski teráźnieyszy serdyt y duż/ rozumielismy że odiedzie zimie/ á on nie myślił o tym w Polszcze sie ten vrodził/ y ma serce Polskie nie záięce: co większa rezolut ná wszytko/ bo sie sam (iáko od nászych słyszemy) nie szánuie/ ále iák w nocy ták y we dnie máło co spi/ ále prácuie. NowinyMosk A4
  • - Staroscina w decembrze nakoncu spodziwasie y dobrze zenieprendzy gdysz dopiro[...] poiade tak wkondemnaty wlas Starosta Jak koń po uszy wbłoto posponuiąc Prawo. Akto tak serdyt trzeba beło byc y dusz ale gadał aprawa nie pilnował skompiąc naprawo teraz wyda wiecy nakondemnaty [...]. CzapKListy 53
roczki septembrowe
patrz: SEPTEMBROWY
  • - Gniewała się matka moja, żem nie intentował w trybunale o to z plebanem procederu, a że roczki septembrowe naówczas sądziły się w Kownie, więc dogadzając rozkazowi matki mojej, pojechałem z tym pastuchem na roczki do Kowna. MatDiar 196
  • - Napisał tedy do mnie ociec ten list, a ja po roczkach septembrowych pojechałem do Boćków, gdzie nie zastawszy podskarbianki, która naówczas rezydowała u wuja swego Branickiego, hetmana koronnego, pojechałem do Białegostoku. MatDiar 313
żołnierz pieniężny
patrz: PIENIĘŻNY, PIENIĘŻNY, PIENIĘDZNY
  • - Żołdak/ żołdownik/ i. żołdowy żołnierz. żołnierz pieniężny. Kn 1445
pochodnia smolana (sz. zm.)
patrz: SMOLANY
  • - Aż jáko te widoki rozbiją się száre, Wnet świát znowu, y Kolno pokaże się stáre, Fozą dawną, dużymi tłuczone bárány, Że się z rázow murowe; rospieráją śćiány, Y powietrze oświeći, z nárzucenia więńcow Y pochodni smolánych. TwarSWład 173
  • - Wchodząc do mieszkánia między zápowietrzonych, bárdzo rzecz pożyteczna trzymać przed sobą pochodnie smoláną zápaloną, álbo szczype, álbo ogień włożywszy co, żeby się kurzyło, lubo Bursztynu, lubo śiárki, etc. PromMed 191
  • - Ten co Chrześcian w futrá zwierzęce, czy w skory Zászywszy psom zgłodniáłym dáwał, rzucał z gory, W oleiu wrzącym nurzał, o okrutne zbrodnie! Gorzeli iák smoláne w noc palą pochodnie, Záwisny kiedy Gwiazdy świecą iásne zorze Siedm dwoiste ktoremi chmury, słońce porze, Promienie bystre widzi, czyni gromy usty, Wzdycha przypomináiąc Tyráństwá rospusty. JaklWiad 16
prawn.
cesja prawa
patrz: CESSYJA
  • - [...] o co wszystko protestacia jest ode mnie w trybunale lubelskim uczyniona, do ktoreÿ prawnie dochodzic tak summÿ, jako y rzeczy w nieÿ opisanych, umysliłem, ze potym obaczywszy sie teyze summÿ własney moieÿ dziewięci tysięcÿ cessią y transfuzią prawa swego na mnie y dziatki moię uczynił. KsOw 23v
milczenie pytagoryckie
patrz: PYTAGORYCKI
  • - Toć przykázuię, y dawąm milczenie Pythágoryckie, to iest ábyś słoweczka nie pisnął, áż do lat piąciu. AndPiekBoh 100
wiara planetowa
patrz: PLANETOWY
  • - Szaty swe Zydzi słali mu, pod nogi iego Sumnienia czyste scielmy pewni będąc tego Ze on to od nas przyimie za naywieksze dary. Inaczey nie uidziemy planetowey wiary [...] KodKon 39
żagiel wielki
patrz: WIELGIERZĄDY, WIELKIERZĄDY, WIELGIERZĄDY
  • - żagiel wielki. das grosse Segel. la grande voile; la voile du grand mât. T III 2825
wodniczy urząd
patrz: WODNICZY
  • - Wodniczy urząd/ Aquaria prouincia. Kn 1277
wrzał leśny
patrz: WRZAŁ
  • - Ługiem tedy przemywać go nie wadzi [...], w którym wrzał leśny abo polny ślaz, oman, groch abo soczewica, abo nawet otreby pszenne, abo w niedostatku tego, owsa snop cały... DorHip I 224
milionowe szkody
patrz: MILIONOWY
  • - Cokolwiek wziąłem ad reparandum, wedle regestru cum testimonio fide Dignorum złożyłem to ad tempus quietae Reipublicae w Skarbcu moim oyczystym Rakołupskim. Gdzie przy milionowych szkodach moich przez Saską inkursyą, y temu się Depozytowi dostało. KoniecJATestKrył 409
  • - Nie obmyślony na ostatnim sejmie certus fundus tak reparacyi artyleryi obojga narodów w cekhauzach, arsenałach, ludwisarniach, prochowniach i innych rekwizytach funditus zrujnowanych, aby wcześnie zabieżeć się mogło milijonowej szkodzie, jako też na utrzymanie fortec pogranicznych, mianowicie Kamieńca Podolskiego i drugich ukraińskich, requirit promptan et infalibilem od stanów Rzpltej provisionem et assignationem. InsOtwRzecz 260-261
  • - Naprzód w lecie nastały deszcze nawalne, zkąd niepamiętane od ludzi starych były powodzi, które milionowe szkody poczyniły w zbożach, nawet i budynki zabierały a ztąd nastąpiła niewymowna caristia zbóż i drogość. OtwFDziejeCzech 214
  • - A tak ufność Sasom ordynata przywiodła do konfuzyi i do milionowych szkód, bo ci niepoczciwi Sasi jeżeli komu dotrzymali słowa, niech potomne wieki z ich akcyi sądzą. OtwFDziejeCzech 253
  • - [...] gdyby byli Sasi natenczas przegrali, pewnieby była rzeczpospolita pomyślniejszemi kondycyami traktat zawarła, aniby był przeklętéj amnestyi tytuł dyshonoru narodu naszego o śmierć wstydliwą Łaściszewskiego i milionowe szkody nie pokrył furencyi saskiéj. OtwFDziejeCzech 293
bot.
szałwia ogrodna
patrz: SZAŁWIA
  • - Weźmi: Korzenia rozchodnikowego albo radicis cicoreae. Korzenia bistorta albo wężnik, każdego łot ieden. Ziołka prunella. Szalwii ogrodney. Psiego ięzyczka lub plantaginis minoris, każdego po pułgarści. Kwiatu roży Czerwoney, łot ieden. Roży włoskiey, lub flores ballaustiorum, pułłota. Albi Graci pułtory ćwierci łota. BeimJelMed 92
Wyspy Kanarskie
patrz: WYSPA, WYSEP
  • - KANARYA Wyspa od innych náyprzednieyszá, okrągłá, y może mieć 20. mil ná około, má Miásto Stołeczne tegoż Imieniá nád iednym Golfem Wschodnim, máiące Port wygodny, piękne y mieszkáne przez Gubernátora, y Parlament wszystkich Wysp Kanarskich, má y Biskupa swego postánowionego R. 1485. ŁubŚwiat 632
pończocha angielska
patrz: POŃCZOCHA
  • - Pończoch nicianych, angielskich, tuzin, sztuk dwanaście. WypARzewGęb 231
burzący kartan
patrz: BURZĄCY
  • - Nie pierwey Hetman echo tryumfalne z burzących kartanow rozsyła; áż [...] połozywszy nieprzyiaciela, áż skronie zwycięskie laurem, ręce pálmą ukoronuie. PisMów II 229
burząca armata (sz. zm.)
patrz: BURZĄCY
  • - Na to się zgodnie namowili [Szwedzi], Przeciw burzącey wyprawić armacie Ktora z Krakowa szła przy Kawalkacie. OblJasGór 73
  • - Część obozu Tureckiego y Szancow w ktorych naypotężnieysza armata burząca Turecka była zniesli woyska Moskiewskie. CzartListy 126
  • - Miasto Krakow zawczasu pochowali byli w Ziemię swoie armaty, a tak Szwed niewiedząc o nich ośmi tylko Mieyskich burzących armat wziął, które stały w Floryańskiey Bramie, i Mikołayskiej Forcie. OtwFDzieje 94
działo burzące (sz. zm.)
patrz: BURZĄCY
burzący granat
patrz: BURZĄCY
burząca kula
patrz: BURZĄCY
[Moździerz] burzący
patrz: BURZĄCY
amoniowy sok
patrz: AMONIOWY
  • - Więc ieszcze ci/ zkąd inąd rodzay swoy prowádzą; Iest ptak ieden/ co sam się záląga/ y rodźi; Phanix z sámego śiebie. Assyrską mową Phaenix; zioł/ ziárná nie szkodźi/ Lecz kádzidłem/ y żyie Amoniowym sokiem Ten pieć wiekow przeżywszy/ náwierzchu wysokiem Pálmy drżącey/ á między rozgi dębowemi/ Nosem/ y gniazdo ściele páznokty krzywemi. OvŻebrMet 386
mieć skórę ściętą
patrz: ŚCIĘT, ŚCIĘTY
  • - ENLEVER [...] Il a la peau toute enlevée de coups de fouët. Verberibus cutis rupta est. [...] Skorę ma wszystkę ściętą i zsieczoną od plag zbitą nápuchłą nábrzmiałą wzdętą. DanKolaDyk I, 513
ścięta śmierć
patrz: ŚCIĘT, ŚCIĘTY
  • - Scięta śmiérć [...] Capitale supplicium. [...] Poena capitis. [...] vide Gárdło 2. et Zabóy 1. Kn 984
zinwentowany instrument (sz. zm.)
patrz: ZINWENTOWANY
  • - Ná okazánie tęgości mrozu zimie, w ktorym gradusie będąc, ieden nad drugi się przesadza: lub upału słonecznego lecie: z inwentowany iest instrument Thermoscopium názwany [...]. BystrzInfElem R
  • - Dwa pryncypalne są instrumenta zinwentowane do ważenia czyli monety czyli iákich kupi: Szala y waga. BystrzInfElem R2v
  • - Do ważenia towarow, lub iákich kolwiek ciężarow, dwoiáki iest z inwentowany instrument. BystrzInfRóżn Z3v
  • - Oprocz rzeczy osobliwych w Anglii iuż odemnie napisanych w Części II. Aten, ieszcze te są Singularia. Ze Anglia iest Paradisus Faeminarum: że tam Barometra Thermometra, matematyczne instrumenta z inwentowane. ChmielAteny IV 404
zob żabia
patrz: ZOB, ZOBIA, ZÓB, ZUB, ZOB, ŻOB, ZOBIA, ZUB, ZÓB
  • - Rzęsá/ rzęsá wodna/ żábia zob' / méch wodny/ Dźiérzęgá. Kn 970
  • - zob żabia ziele. (lens palustris) Meer-Linsen. lentil de marais. T III 3029
zob ptasza, ptasza/ptaszy zob (sz. zm.)
patrz: ZOB, ZOBIA, ZÓB, ZUB, ZOB, ŻOB, ZOBIA, ZUB, ZÓB
  • - Członkom zemdlonym y sprácowánym/ Máść z niego á z Sáletry z oleykiem/ álbo z máśćią z Ptászey zobi/ ktorą Láćinnicy Cyprinum álbo Ligustinum zowią/ á z octem záczyniwszy/ tym członki sprácowáne y zemdlone mázáć [...]. SyrZiel 218
  • - W rokitowe koszyki zbierzcie ptaszą zobie, niech nagietkiem dokoła pierś obłożę sobie. HugLacPrag 130
  • - Wyniosłe topole, Smolna sośnia, świerk, jodła, twardy kapriole Pląsał dąb, grab, buk, klon, wiąz, brzost i fladrowany Jawor i z agarykiem czerwiem nietykany Modrzew, nuż miętkie lipy i zwiesiste brzozy, Z ptaszą zobią jarzęby, płonne wierzby, łozy, Gorzkie osne, cierpkie czeremchy, orzechy W fruktach smaczne skakały kasztany z uciechy, Pobrzeżne tamaryszki, rokity i prosty Świdw, kalina, leszczyna, trzmiel i wszytkie chrosty, Jasion, iwa, z błot olsza i jawołka polna. Herd, dereń — wybrykował jak koza swawolna. KorczWiz 10
  • - zob ptasza, drzewko oliwie i bzowi podobne, iagody kwiczołom, drozdom rodzące. (ligustrum) Rhein-Weide, Mund-Holz, Bein-Hölzlein, Hartriegel. troëne, frezillon. T III 3029
  • - Folia Ligustri lub Ptaszy Zob, zgotowane z Mlekiem albo z Wodą, rozpadłe Wargi leczy. BeimJelMed 309
  • - Weźmi: [...] Korzenia Ptaszego Zobu alias Cyperi rotundi [...] połłota. BeimJelMed 349
czopek chłodzący
patrz: CHŁODZĄCY
  • - Záczym gdy nábrzmieią y zápalą się, przykładáć czopki chłodzące y rospędzaiące. PromMed 86
enema chłodząca (sz. zm.)
patrz: CHŁODZĄCY
  • - Naprzod w káżdey gorączce pożyteczne są enemy chłodzące y odwilżáiące, tákie álbo podobne. PromMed 11
  • - Naprzod ieżeliby tá áffekcya to iest zátrzymánie uryny, [...] pochodziło z zápalenia nerek, albo gorącości uryny, dawszy chłodzącą Eneme, krwi upuścić. PromMed 136
julep chłodzący
patrz: CHŁODZĄCY
  • - Item Emulsie to iest mleczká robione z nasienia Dynowego, Málonowego, Ogorczánego, Máku etc. tákże Iulepy chłodzące są dobre, osobliwie z máczku Polnego. PromMed 93
kąpiel chłodząca
patrz: CHŁODZĄCY
  • - Kąpiel chłodząca, y odwilżáiąca, y urynę poruszaiąca służy y na wiátry. VadeMed 139
klistera chłodząca ,
chłodząca krystera
patrz: CHŁODZĄCY
  • - Ckliwość wielka znosić się może klisterámi chłodzącemi z oleykiem rożánym y chłodzeniem gmáchu, o ktorym się wyższey powiedziáło. PetrSInst D4v
  • - Towarzysz nasz u Petery Bierał chłodzące krystery I tak skarżąc na gorączkę, Ukrywał szpetną świerzbiączkę. MorszAUtwKuk 312
konfekt chłodzący:
patrz: CHŁODZĄCY
  • - Nie zániedbyway syrupow/ tákże y konfektow zażywáć chłodzących. SykstCiepl 166
lekarstwo chłodzące (sz. zm.)
patrz: CHŁODZĄCY
  • - Y przeto ná gorące choroby wynáleźli lekárstwá chłodzące: ná zimne/ zágrzewáiące. SykstCiepl 139
  • - Item záżywáć lekarstw mierno chłodzących, áby wątrobę chłodząc, żołądká nie oziębić, co iest pospolita. PromMed 161. PromMed 161
  • - Toż burzenie krwi chłodzącemi lekarstwy uśmierzać trzeba. BeimJelMed 204
maść chłodząca
patrz: CHŁODZĄCY
  • - Ná spárzelinę y ná inne zápálenia Máść chłodząca pewna. CompMed 480
plaster chłodzący ,
plastr chłodzący
patrz: CHŁODZĄCY
  • - Ktoli tám w Domu diabelskim będzie mogł plastr chłodzący przyłożyć Wmści. AndPiekBoh 42
  • - W około rány trzebá záwsze kłáść plastry chłodzące, áby zápalenia nie dopuszczáły. PromMed 130
  • - Item ieżeliby się zápalenie y opuchliná ná wrzod zábieráłá, co się nayczęściey przydaie, ná ten czas przykłádá plaster odmiękczaiący y chłodzący. PromMed 166
płokanie chłodzące
patrz: CHŁODZĄCY
  • - Służą przytym płokánia rożne chłodzące [na zapalenie gardła]. CompMed 79
pokarm chłodzący:
patrz: CHŁODZĄCY
  • - Melankolikom służy pokarm miernociepły y wilgotny. Cholerykom ma być chłodzący y wilgotny. PetrSInst B2
chłodząca rzecz (sz. zm.)
patrz: CHŁODZĄCY
  • - Bo iż gorącego przyrodzenia jest [koń] chłodzących rzeczy bez pochyby potrzebuje. DorHipTur 11
  • - Tákże tym wszystkim/ ktorzyby żołądek záziębili sobie vżywániem rzeczy chłodzących/ iáko rybámi ná zimno vżywánymi/ ogurkámi/ Bániámi/ Małonámi [służy olejek z kminu]. SyrZiel 436
  • - Pragnienie ktore z suchości pochodzi nápoy gasi; á ktore pochodzi z gorąca ieszcze trwáiącego to prędzey ugásą rzeczy chłodzące ániżeli nápoy. TylkRoz 234
  • - Przytym bardzo chłodzących rzeczy tak w potrawach iak wnapoiu wystrzegay się, żebyś bardziey nie draźnił choroby. BeimJelMed 174
tranek chłodzący
patrz: CHŁODZĄCY
  • - Tranek chłodzący. Weźmij saletry [...] soku z ziela, które zowią tłustoszu ogrodnego [...] wina kwartę białego reńskiego abo francuskiego, jajec. DorHipTur 249
woda chłodząca
patrz: CHŁODZĄCY
  • - Ktorzy záś piią wody chłodzące/ iákowe są Acidulae/ to iest kwáśne wody [...] záżywáią ich w wielkiey mierze. PetrJWod 35
wódka chłodząca
patrz: CHŁODZĄCY
  • - Tego oleyku w chorobách gorących może bespiecznie/ z wodką Tłustoszową/ ábo z iáką iną chłodzącą vżywáć. SyrZiel 133
  • - Wodká Cynamonowa chłodząca serdeczna [...] Wodká Cynamonowa serdeczna z Winem zágrzewáiąca. VadeMed 259
ziele chłodzące
patrz: CHŁODZĄCY
  • - Woreczki z zioł chłodzących y odmiękczáiących dobre [na zapalenie uszu]. CompMed 51
Śrzodoziemne Morze
patrz: ŚRZODOZIEMNY
  • - Śrzodoziemne morze. das mittellándische Meer. la méditerranée, la mer méditerranée. T III 2147
  • - Morze Ewropinskie; morze śrzodoziemne; morze Włoskie albo Weneckie das Mitteliándische Meer. la mer méditerranée, la méditerranée. T III 860
smak zybetowy (sz. zm.)
patrz: ZYBETOWY, ZYBETOWY, CYBETOWY
  • - Zaiąc zybetowym smakiem. WielądKucharz 181
  • - Zrazy zaiąca zybetowym smakiem. WielądKucharz 183
  • - ZYBET, zwierz zagraniczny, którego gustownie sporządzaią, dla czego znaydziesz w tey Xiążce niektore potrawy smakiem zybetowym gotowane. WielądKucharz 459
alembik parający
patrz: PARAJĄCY
  • - Alambik. Alembik. Destillir-Blase, Kolbe. vessie, alembic. [...] alembik paraiący, z ktorego tylko para miasto wodki wychodzi. T III 4
barć wyrobiona (sz. zm.)
patrz: WYROBIONY
  • - Wyrobionych barci 60 ale czcze, tylko w dziesięciu pszczoły są, pożytku jednak żadnego nie czynią. OpisKról 356
  • - Są pewne bory do Wawrowic należące, w ktorych lubo dosyć znajduje się barci wyrobionych, iż jednak […] niemało pszczoł poniszczało, nie dostaje się panu dzierżawcy z tego boru […] tylko miodu, ktory się nad expensa na bartnika taxować może fl[orenów] 30. OpisKról 461
wanny pocące
patrz: POCĄCY
  • - Item ná żołtáczkę zwyczáyną, krwi upuszczenie, wánny pocące álbo ná poty dawane lekárstwá, są bárdzo potrzebne. PromMed 39
naczynie porcelanowe
patrz: PORCELANOWY, PORCELANOWY, PORSELLANOWY, PORCELLANOWY, PORCYNELOWY
  • - Naczynie porcelanowe y olederskię SzumInw 67
  • - Konserwuie się długo ta Sorbeta w Náczyniach Porcellanowych, ktorey z gęsłey po łysce kłádą do wody, á ta dźiwny odor, miły kolor; smák przyiemny piiącemu przynosi. ChmielAteny II 476
  • - Za granice Państwa, przedtym wywozić się nie godziło naczynia porcellanowego, pod życia utratą, iako pisze Pancirellus y Szentywani. ChmielAteny IV 537
  • - Białkiem iaiowym kleią się potłuczone naczynia porcellanowe. KlukZwierz 128
  • - czy może ciepło wrzącéy wody części od obwiewaiącego powietrza zimnego bardzo ściągnione rozciągnąć, aby iednakowéy z drugiemi częściami nabrały tęgości? zdaią się to potwierdzać naczyniá porcelanowe, i gliniane polewane, które ieżeli w wodzie gotowane niebędą, zdatne nie są do potrzeb kuchennych. SpielKrumNauka 39
  • - Na ten koniec maczają Bawełnę w oleiu Behen, kładą ją w naczynia szklanne lub porcellanowe warstwami z kwiatami Jazminowemi; kwiaty co 24. godzin odmieniáią, i swieże przesypuią. JundziłłBot 13
izba mielcuchowa
patrz: MIELCUCHOWY
  • - W temże podwórzu izba mielcuchowa nowa, poszyta snopkami. InwKal I 146
  • - Na tym budynku gór zamkniętych 2, jedna nad izbą stołową, druga nad mielcuchową. InwKal I 227
  • - Izba mielcuchowa, do której drzwi na zawiasach żelaznych z wrzeciądzem i skoblem [...], piec prosty i kominek, koryto zalewne. InwKal I 265
sień mielcuchowa
patrz: MIELCUCHOWY
  • - Z tejże sieni mielcuchowy drzwi na zawiasach żelaznych do łazienki, [...]. InwKal I 104
  • - W sieni mielcuchowy góra z sypaniem i z zawarciem dobrym, [...]. InwKal I 211
  • - Druga izba przy sieni mielcuchowej, którą stołową zowią, z alkierzem i sionką; [...]. InwKal I 227
  • - Z tej starej izby idąc do sieni mielcuchowej, w której komin zły, [...], kadzi 2, półkadek jeden u drybusek dobry, [...]. InwKal I 581
wm pan
patrz: WM, WM, WM., W.M., WMĆ, WMŚĆ
  • - Ja zaś pro munere urzędu mego, wszystkie in genere i każdego in particulari z wmpanów obwieszczając, hoc auxilio armorum prześwietnéj Porty, ostrzegam i przez miłość upraszam, abyście wyrugowawszy niezgodę, która przez tak długi immorari facit angustia, et miserias nostras, raczyli się do pożądanéj jedności animorum et armorum, przeciwko wspólnemu wolności i publicznego pokoju nieprzyjacielowi zabierać, ut non detur causa civilibus armis, zaraz po publikacyi tego mego uniwersału i obedientiam najjaśniejszego króla imci Stanisława pana mego miłościwego albo do boku jego pańskiego, lubo ad corpus wojska władzy mojéj, pro unius cujusque conditione chorągwiami, albo partykularnie garnąć się raczyli, i nie uwodzili bynajmniéj credulitate, falsae criminationis, którą nieprzyjaciel dla pokrycia swego umysłu, a dla pozyskania sobie u wmpanów pomocy, na uwikłanie nas samych i wolności naszéj rozsiał, że ta przeciwko niemu rezolucya prześwietnéj Porty w pretio ustąpionego Kamieńca, pozwolonego Tatarom haraczu od Polski, koniec swój bierze. ZawiszaPam 291-292
  • - W Polskim Hrabina Szwedzka ożywiona Ięzyku, Sarmackiemu ieszcze nieznaioma Narodowi, do Nog Wielmożnego WMPana i Dobrodźieia przypada. GelPrzyp a2
wm pani
patrz: WM, WM, WM., W.M., WMĆ, WMŚĆ
  • - Taż to sama Dama, ktorąś WMPani widziała, i podług pospolitey powieśći miała Ją za wdowę. GelPrzyp 14
  • - Oto wnet, y WmPani poprawię fryzurę. BohFStar 61
wm państwo
patrz: WM, WM, WM., W.M., WMĆ, WMŚĆ
  • - Jdę od Tatynka, ten także płacze, i nie chce ze mną wcale mowić, wszakżem WMPaństwa niczym nie obraziła. GelPrzyp 75
wm mciwy pan, wm m pan
patrz: WM, WM, WM., W.M., WMĆ, WMŚĆ
  • - IAko skoro Iego Mć Pan N. doznał wielkiey chęći y łáski W. M. Mćiwego Páná/ á to naprzod przypátrzywszy się dźielnośći/ cnotom/ zasługom przećiwko Rzeczypospolitey zácnej Fámiliey W. M. M. Páná potym też chętney y nieomylney łásce W. M. Mćiwego Paná cżásu świeżego będąc/ doznawszy zátáionych ná on cżás iskier/ chęći zamysłow y vsług swoich/ teraz szeroce rozżarzonych vtulić y pokryć iuż więcey nie możesz Rozmáite stany ludzkie terminy od Bogá sobie náznácżóne máią/ á ták iáko komu Bog co do sercá podał/ tego iuż odmienić nie może. SpiżAkt A2v
po trosze
patrz: TROCHA
  • - ...á ieżeliby był słaby, możesz czásámi przylewáć po trosze winá, także dla smáku może przydawáć sokow w cukrze smáżonych, iáko to Málinowego, lubo Poziemkowego... PromMed 13
przy trosze
patrz: TROCHA
  • - Wszytkoć pracują na cię, wisielaku Żołądku, ręce, a tyś sam niedbały, Aleby i te bez ciebie zemdlały. Tyć nas sam żywisz przy trosze boraku. Boże, bądź z nami, byśmy się w tej chwili Tak opłakanej nędzne wyżywili. MorszZWierszeWir I 365
młynik do kafy
patrz: MŁYNIK, MŁYNIK, MŁYNNIK
  • - - mosdzierzy dwa ... młyniki do kafy dwa, ieden blaszany drugi ordynaryiny, taca drewniana lakierowana do kafy, 196 InwBagnPolPom VII 186
jo książę jmć, jo książę jmść, jo ksżę jmć, jo ks jmć
patrz: JO, JO, JO., J.O.
  • - Wzięto do Warszawy 1/2 Antała dla I. O. X. IMCi [...] z Tegoż Antału doliwałem Antał No 11. ArchRadziw 1638 228, 1
  • - Co zaś respektem allewiacyi [...] w Prowiancie I. O. Xżę Imć iako pragnie całym sercem obeyść się cum omnimoda discretione. GazPol 1735 29 4 nlb
  • - We Srzodę, to iest 30. Maii J. O. Xiążę Jmść Radźiwiłł, Kasztelan Trocki, Hetman Polny W. X. Lit. zaprosiwszy do śiebie wzwysz specyfikowanych Ichmćiow przy stołách wielkich lectissimo hospite napełnionych magnificentissima przy spełnianiu zdrowia traktował figura. GazPol 1736 97 4 nlb
  • - Tenże J. O. X. JMci nielituiąc zdrowia y fatygi na ażard życie niosąc z ludzmi swemi Nadwornemi [...] poszedłszy za rabuiącemi Haydamakami podiazdem [...] tychże Haydamakow [...] rozgromił. RadziwUDiar B4-B4v
  • - Do tegoż J.O. Xiążęcia JMći DrużZbiór 297
  • - Samego tu WJPana podstarościego pińskiego subtelna jest polityka, żeby rozgłoszeniem takowych nierealnych impresji zabieżeć temu, aby nikt nas nie protegował, chroniąc się według tych odgłosów być pro malevolo et fomentatore jako człowiek złej woli i judziciel przeciwko JOKsięciu JMci kanclerzowi poczytanym. Nie trzeba nam tego (który nigdy nie był) żadnego fomentu, dość to wielkie motivum tanquam ex codice legis motyw jak gdyby z księgi prawa z ust tak wielkiego ministra JOKsięcia JMci kanclerza wielkiego W. Ks. Lit. (jako mi sam W JMP. cześnik Słonimski wyraził), że to z impetu i gniewu być mogła promanans wynikająca krzywda nasza i czy to przez długość przemilczenia naszego ingravescens stająca się coraz gwałtowniejsza , czy w publicznym lub prywatnym miejscu popędliwe od kogokolwiek improperium zelżenie , czy od niełaskawego kogo za lada okazją subordynowania jakiej bez czci, sumienia i fortuny będącej osoby zawziętość, dosyć wielkie na takim miejscu, taka na każdym miejscu przez wewnętrzne nasze zawstydzenie aflikcja udręka, było motivum ad publicam nieskazitelnego a saeculis honoru naszego vindicationem motywem do publicznej obrony naszego honoru od wieków nieskalanego. MatDiar 558-559
  • - Wymawia nam JOKsiążę JMć kanclerz wielki W. Ks. Lit. ingratitudinem niewdzięczność. MatDiar 560
  • - [...] prawo wieczyste przedażne od WJP. Jana Kazimierza z Matusza Matuszewica Giedrojcia, cześnika mińskiego, na majętność nazwaną Isłocz w województwie mińskim leżącą cum attinentiis, JOKsiążętom IchMciom Kazimierzowi i Pawłowi Sanguszkom w roku tysiąc sześćset dziewięćdziesiąt czwartym, nowembra ósmego dnia dane, a w roku tysiąc sześćset dziewięćdziesiąt piątego, ianuarii trzynastego dnia w ziemstwie mińskim przyznane [...]. MatDiar 776
jo księżna jejmość, jo księżna jm
patrz: JO, JO, JO., J.O.
  • - Pożegnawszy JO księżnę jejmość Wiśniowiecką kasztelanową krakowską i JWJM księdza Wyżyckiego arcybiskupa lwowskiego, ruszyłem się na nocleg do Domazyru, mil dwie, gdziem stanął przed wieczorem. RadziwHDiar 102
  • - Z przybyłemi tu do mnie łaskawemi gośćmi, to jest JO księżną JM ciotką, JWJM panem Sapiehą kanclerzem wielkim WKL-go, szwagrem moim, JWJM panem Odrowążem Siedlnickim podskarbim wielkim koronnym, JW księciem JM Woronieckim i inszymi srodze distigwowanemi gośćmi fest imienin moich Heronima świętego przy hucznej dział i ręcznej broni rezonacji, nieprzestannie od rana zacząwszy, do samej północy, z balem i przednim srodze fajerwerkiem, odprawiłem. RadziwHDiar 51
jo książę
patrz: JO, JO, JO., J.O.
  • - Osobliwie iednák paliły sie Oyczyste Insignia Naywyższego Pásterzá BENEDYKTA XIII, Nayiáśnieyszego AVGVSTA II. Krolá Polskiego, Nayiáśnieyszego KROLEWICZA IAKUBA, J. W. KORONATORA, J. O. XIĄZĄT, WISZNIOWIECKICH, SANGUSZKOW, CZARTORYSKICH,LUBOMIRSKICH, J. W. FUNDATOROW, J. W. HETMANOW, WOIEWODOW, KASZTELANOW y inszych Officyálistow Nayświętszey Monárchini klientow. RelKor B2-B2v
  • - Votum srebrne, duże, od JO Księcia Jabłonowskiego, wojewody bracławskiego, 17 maii 1760 Ao do krucifiksa dane. InwKatLwowGęb 361
  • - J. O. Xiąze Generał Adam Czartoryiski iest także z tych liczby, ktorzy rozlicznemi Oyczyznę swoię obdarzaią dobrodzieystwy. DuhMałachJSpos 3
geografia powszechna
patrz: GEOGRAFIA, JEOGRAFIA, GEOGRAFIA
  • - Znaydzie czytelnik też same maxymy umieszczone w Geografii powszechney przez Jmci Xiędza Wyrwicza wydaney, z krotkiemi bardzo pożytecznemi o handlu uwagami w osobnym rozdziale. MaleszZwiąz 93
  • - W święta i Niédzielé, takowé czytáiąc Xiążki, w dni powszednie dlá nábycia wiadomości rzeczy, można czytáć nástępuiące. [...] Jéografiia powszechná przez Wyrwicza. ProkopSposób 128
krajopisarstwo powszechne
patrz: KRAJOPISARSTWO
  • - Te więc z Kraiopisarstwa iakoby że zrodła iakiego szacowne wypływaiące korzyści pochopem mi były, abym na widok publiczny wydał dzieło Kraiopisarstwo powszechne zawieraiące. SiekKraj 6
ośrodek chleba ,
ośrodka chleba (sz. zm.)
patrz: OŚRODEK, OŚRÓDKA, OŚRZÓDKA, OŚRZODEK, OSZRODEK, OŚRODEK, OSRZÓDEK, OŚRÓDKA
  • - Bolaczki twárde y nábrzmiáłe w ropę álbo w otok/ niechcące sie zbieráć/ [...] odmiększa/ korzeń z ośrzodką chlebá świeżego/ á z Terpentyną/ ná kształt plástru vczyniony/ y plástrowány. SyrZiel 133
  • - Sok z korzeniá y ze wszystkiey Naci/ z ośrodką rżánego chlebá záczyniony/ y dobrze vmieszány/ miásto plástru przykłádáiąc/ wychędaża ie/ goi/ y záwiera. SyrZiel 179
  • - Item upiecz Jábłko w zarzewiu, wyimi z niego sam gąszcz czysty, przyday trochę ośrodki Chlebá pszennego, Pokármu białogłowskiego, Sáletry szczyptę, umieszay, przykłáday ná oczy zápalone. PromMed 29
  • - Item weźmi glist ziemnych sporo, wypłocz ie, włoż do donice, przyday osrodki chlebá białego, żołtkow od jáiá, kámfory y soli, przyley winá ile potrzebá, rozwierć, rozłoż ná chuscie, obłoż ná usmierzenie bolu. PromMed 37
  • - Dobry oleiek z Glist, álbo same Glisty, rozwierć z białego chlebá ośrodką, przylawszy mleká tym okłáday. PromMed 77
  • - Przyłoż ná zęby chlebá ośrzodkę ćiepłą, ieżelić to niepomoże, wytrway, á samo ustánie. CompMed 71
  • - Ná mieyscá poláne tłustością naskrobać kredy [...] na ostatek zmiec kredę, wytrzyi osrodką Chleba białego [...] ChmielAteny III 517
  • - Albo wziąwszy małych rozynkow y ośrodku białego chleba, skruszywszy go, naley na to zimney wody według upodobania; niech tak stoi kilka godzin, y przecadziwszy przez chustę, piy według pragnienia. BeimJelMed 21
  • - Weźmi soli, ruty ogrodowey, iałowcu, majeronu, macierzanki y lewandy, gdy ią masz, oszrodku chleba według upodobania, y pokrop ciepłym octem; przyłoż potym na czoło y skronie. BeimJelMed 31-32
przytrudna rzecz (sz. zm.)
patrz: PRZYTRUDNY
  • - [...] ten mowię Sakrament tyle wyciągaiący Xięży, Synod Zamoyski nie skasował; tylko widząc, że sprowadzenie tyle Kapłanow dla ubogich ludzi z mieysc odległych, ile na partykularzach, iest rzecz przytrudna, y tym samym odrażaiąca Prawowiernych do przyimowania tego Sakramentu, tedy y iednemu Kapłanowi pozwolił go administrować, iak w Łacińskim teraz práktykuie się Kościele. ChmielAteny IV 79
  • - Troche przytrudna rzecz wyrazić to słowy, i do poięcia nie iest tak snadna; ale dalszym dyskursem lepiey się obiaśni, byleś w tak trudney materyi nie tęsknił. KryszStat 82
ciekawe oko
patrz: CIEKAWY
  • - Wszystkieby posági Ważył kto Helenine z połowicą świátá/ Zeby co zazdrościwa kryie dáley szátá Mogł przeniknąć: Ale dość ciekáwemu oku/ Z tego tylko co widzi/ cieszyć się obroku. TwarSPas 7
  • - ćiekawy. [...] 3) lehrbegierig. [...] 3) curieux, qui a envie d’aprendre, de favoir. [...] 3) obroć na to ćiekawe oko. T III 139
  • - Chcesz nasycić ciekawe oko widzeniem budownych miast, fortec, i zamków obronnych, wesołych Prowincyi poznać dalekie Państwa, rzeki i morza rozległe. KryszStat 10
żagiel ostatni na tyle
patrz: OSTATNIA
  • - żagiel ostatni na tyle. Hinter-Segel. tapecu. T III 2825
szerokość geograficzna
patrz: GEOGRAFICZNY, GEOGRAFICZNY, JEOGRAFICZNY
  • - Zaczym kłádę ná końcu dwie tablice ktorych pierwsza regestruie pryncypalne miásta wszystkich kraiow co do ich szerokości geograficzney oraz elewacyi poli : y co do długości Geograficzney. BystrzInfGeogr L3
długość geograficzna
patrz: GEOGRAFICZNY, GEOGRAFICZNY, JEOGRAFICZNY
  • - Zaczym kłádę ná końcu dwie tablice ktorych pierwsza regestruie pryncypalne miásta wszystkich kraiow co do ich szerokości geograficzney oraz elewacyi poli : y co do długości Geograficzney. BystrzInfGeogr L3

patrz: __TEST__
roczki januariowe
patrz: JANUARIOWY, JANUARIOWY, JANUAROWY
  • - A[nn]o 1672 M[iesią]ca Ianuaryi ponabozenstwie 1 Wyiechałem zdziewiałtowa dowilna nakomisyią. Mimo Iazdem gdziem nazaiurszt[?] Stanoł day Iezu Sczęsliwie wkilka dni byłem zPanem stryiem Podsędkiem OSzmianskim naSądach Roczkow Ianuarowych wsprawie sPanem Petylczycem y Panem Korsakiem wzamku [...]. PoczOdlPam 111
  • - Na resztę wyciągnąłem Eperiaszego do Węgrowa, gdzie go zostawiłem, gdzie on potem i umarł, a sam pojechałem na Nowy Rok do Rasny i na roczki januariowe do Brześcia. MatDiar 261
  • - Po roczkach januariowych brat mój, teraźniejszy pułkownik, pojechał do Piotrkowa na sprawę z Lechnickim, rozwiedzionym z siostrą naszą, o ekspensa swoje prawującym się i na drugą sprawę z Rutkowskim, sędzią ziemskim dobrzyńskim, bratem naszym ciotecznorodzonym, kasującym donacją matki swojej, naówczas in secundo voto za Mielżyńskim, kasztelanicem rypińskim, bywszej, która przedała ojcu naszemu połowę miasteczka Radzanowa w województwie płockim, i jadąc do Piotrkowa odprowadził charteczkę swoją ode mnie kasztelance wiskiej darowaną. MatDiar 262
  • - Nastąpiły potem roczki januariowe, na których prawie codziennie częstowałem Jednego dnia byli u mnie na obiedzie Borzęcki, strażnik brzeski i Piotr Paszkowski rotmistrz, i drudzy bracia jego. MatDiar 300
żabi skrzek
patrz: ŻABI
  • - Wodka z żabiego skrzeku nieprzepalona, ale w piwnicy z worka ścieka, przydawszy do niej Salarmoniaku, i Kamfory w Gorzałce rozpuszczonej czyści twarz, i rumieniec gasi. CompMed 84
koń jabłkowity
patrz: JABŁKOWITY
  • - [Konie] kásztánowáte tákże y iábłkowite/ y piękne y dobre/ mocyć y vporu pełne/ ále miedzy inszemi naśmielsze. [...] Lecz do rożnośći przystępuiąc/ ćisáwey śierśći konie czworákie się náyduią: [...] Trzeći bywa bárzo ćięmny á ktemu iábłkowity/ ktora iáko rzadka śierść/ ták też y bárzo piękna/ y miedzy inemi nalepsza. [...] Tey tedy sześćiorákie się konie náyduią. Iedne bywáią brudno śiwe iábłkowite: drugie białe práwie/ á iásnośćią śniegowi podobne/ [...]. Miedzy ktoremi iáko naysłuszniey názwány iest śiwym/ śiwy iábłkowity/ ták też y dobroćią dáleko wszytkie przechodźi/ będąc rowny dobroćią gniádemu. DorHip I B-Bv
  • - Miała w on czas Marfiza pod sobą koń siwy, Koń siwy, jabłkowity; sam beł urodziwy, Głowę małą, szerokie piersi, chód zuchwały, Uszy ostre, brzuch lekki, a kark miał wspaniały. ArKochOrlCz II 104
  • - Apffelgraues Pferb/ Iabłkowity koń; [...]. ErnHand 64
  • - Iabłkowity koń. Apfel-graues Pferd. cheval pommélé. T III 460
żaglowa lina
patrz: ŻAGLOWY
  • - Zaglowa lina/ Versoria, vel vorsoria priscè Kn 1365
żaglowy drąg
patrz: ŻAGLOWY
  • - Zaglowy drąg/ Antenna [...] Malus velifer. Kn 1365
młyńskie żarna
patrz: ŻARNA
  • - Pierwej, gdzie jeno zagrano, ona tam musiała być; teraz jako młyńskie żarna, gdzie stąpi, to się z niej piasek sypie. MatłBabBad 181
walny uf (sz. zm.)
patrz: UF
  • - Był ná tey rzece most/ v ktorego żołnierzá posádźił dla obrony/ á ná drugiey stronie Kwinutsá Tyturyuszá Sábiná Legatá z wálnym vfem zostáwił: oboz stop dwánaśćie wáłem/ y przekopem ná ośmnaśćie stop/ obwárował. CezWargFranc 40
  • - Srzedni uff wálny w ktorym wszytká moc stoiáłá/ Vderzył w Tátáry áż źiemia zádrżáłá. DobrociesRel B3v
  • - Aż gdy ufy walnemi, Moskwa naszym silnemi, Wesprze w zad szeregów, Madaliński przypada, Jakim gwałtem wypada Tagus z swych zabrzegów. TwarSRytTur 15
na ukos
patrz: UKOS
  • - Wchodząc z altanki do dworu, drzwi podwoiste stare, ale dobre, na zawiasach żelaznych, deski u nich na ukos rżnięte, żelaznemi gwoździami poprzybijane tak wielkiemi, jak szynale, skoble 4, klamka drewniana. InwKal II 73
wrzący ukrop (sz. zm.)
patrz: UKROP
  • - Kámień ták z nyrek iáko z pęchyrzá krząc/ moczem wywodźi/ wźiąwszy go ze wszystkim z dobrą garsć/ á drobno pokráiawszy w poł gárncu winá dobrego námocżyć/ z wierzchu dobrze zálutowáć á w kotle ábo w panwi vkropu wrzącego wárzyć przez trzy godźiny/ y tey pólewki ráno y ná noc ćiepło po kubku pić káżdego dniá. SyrZiel 66
  • - Mowić więcey chcącemu/ Medea vćięłá Z sowy głowę/ y tułow w vkrop wrzący pchnęłá. OvŻebrMet 171[161]
  • - Y ták pisze Baroniusz z Grzegorzá Turoneńskiego wźiąwszy/ iż gdy Heretyk ieden dysputował z Kátholikiem/ ktory trzy osoby w iedney istności Boskiey wyznawał/ á nie mogł przełomić vporu Aryáńskiego: kazał przynieść vkropu wrzącego gárniec/ y wrzućił weń z pálcá swego pierśćionek/ mowiąc: iż kto z nas wyimie gołą ręką ten pierśćionek/ á nie spárzy się/ przy tym niechay prawdá zostáie. StarKaz 11
  • - Pij zawsze wrzący ukrop, ogień łyżką jadaj, Szczeryś trup już. PrzetObBar I 398
żądza ciała
patrz: ŻĄDZA
  • - TOPAZ [...]. Ma moc wielką ná Lunátyczne áffekcye, ná szalenstwo, ná żądze ciáłá, ná uśmierzenie gniewu, na oddalenie złego humoru, krew zastánawia, glisty morzy iáko świádczy Abulensis, Berchoriusz, Vincentius, Alcazar. ChmielAteny1745 I 561
żądza cielesna
patrz: ŻĄDZA
  • - Náuki Pytágoresowe. Te rzeczy nabárźiey máią być oddálone od człowieká/ niemoc od ciáłá/ nieumieiętność od dusze: Zła żądza cielesna od ciáłá: od miástá niezgodá/ od domu swar/ pospolstwo záś ode wszystkich nieskromnośći ma być hámowano. BudnyBPow 65
żebraczy żywot
patrz: ŻEBRACZY
  • - Żébráctwo/ żébrániná/ żébráczy żywot. Mendicitas. Kn 1415
  • - Żebraczy. Bettel-. de gueux, qui regarde les gueux. § żebraczy żywot T III 2964
na ukoś
patrz: UKOŚ
  • - Korzenia niemáłego/ długiego/ knodowatego/ naukoś w źiemię pochodzącego. SyrZiel 16
w ukoś
patrz: UKOŚ
  • - Był czás gdy wszytko milczy/ á miedzy Troyony/ Woz Bootow dyszlem szedłw vkoś pochylony. OvŻebrMet 257
sowa łężna
patrz: ŁĘŻNY
żebrany chleb
patrz: ŻEBRANY
  • - [...] pracowity Maciej imieniem, prostej kondycji człowiek, zahoży, przedtem, jak sam o sobie powiedał, w regimencie pieszym służący, a potem w marszu zachorowawszy zostawiony, do Telatycz, dóbr w województwie brzeskim leżących, dostał się i wpóki był na zdrowiu mocniejszym, trzody bydła pasał, potem zaś za żebranym chlebem okolicznie chodząc u IchMciów szlachty często bywał i jest temu lat kilkanaście, jak umarł [...]. MatDiar 785
kość żebrowa
patrz: ŻEBROWY
  • - Ták w nadgrodę Bog nie samym ciáłem, ále y kością żebrową mieysce wyiętego żebra zapráwił, Lubo w Pismie samego ciałá iest wzmianka. BystrzInfCosm G
łuskna pszenica
patrz: ŁUSKNY
  • - TO zboże Luskna Pszenicá/ Orkisz/ ábo Szpeltá/ rzadko się tu v nas znáyduie. SyrZiel 950
miesiąc jul
patrz: JUL
  • - Tráctatu wtorego Anielskie śpiewánie. Cudá y Paraeneses. II. W Prędkim czáśie/ to iest Roku Bożego/ 1633. Mieśiącá Iulá/ dniá wtorego/ w dźień Wtorkowy/ godźiny trzynastey wypełniło się to/ co Duchem Swiętym przepowiedźiał był świętobliwie zmárły Przeoświęcony Ociec IOB BORECKI METROPOLITA [...]. KalCuda 197
  • - Gdy iednák Máchomećie powiádasz/ iż w pieklie śie żyd znayduie/ prawdę to mowisz/ bo ktorzy ludzie bez wiary prawdziwey/ bez vczynkow pobożnych/ bez pokuty pomárli w grzechách śmiertelnych nie wyspowiadáwszyśie ich y nie żałuiąc zánich/ tákich ludźiey duszę z ćiáła wyszedszy do piekła idą/ ták naucza Tryfologion Mieśiąca Iula 24. dnia na wielkiey wieczerni na hosodi wozwach stychira Ton osmy wychwaláiąć świętych Menczenikow Xiążąt ruskich Borysa y Hleba/ y ganiąc bratoboyce ich Swiatopołka/ y mowiąc: ci koronę przyięli/ á on bez pamiątki zginął/ ále tych wychwaláią/ á on w gehennie śie męczy/ ták naucza ten że Trifołogion Mieśiąca Iula 16. GalAlk 77
kalendarz juliański
patrz: JULIAŃSKI
  • - Grzegorz III Papiez kalendarz Iuliański poprawić kazał, ktory R 1582 po Całym Chrześciaństwie Chciał introdukować. IntrHist 242-243
  • - Iego zaś niemcy z Innemi kraiami Akceptować nie chcieli, więc przez kilka wiekow dwojaki kalendarz w Europie to jest Iuliański albo starszy, Gregoryański albo nowy, w uzywaniu bywał. IntrHist 243
roczki juliowe (sz. zm.)
patrz: JULIOWY
  • - Na roczkach juliowych znowu mocno częstowałem, zasługowałem się. MatDiar 146
  • - Stamtąd na juliowe roczki do Brześcia spieszyłem i mało co w domu zabawiwszy, pobiegłem do Kodnia. MatDiar 146
  • - Potem pobiegłem do Brześcia na roczki juliowe, a tymczasem w brzeskim województwie za inotescencjami Chodkiewicza, wojewody brzeskiego, sejmiki ziemskie elekcyjne następowały. MatDiar 165
  • - Po roczkach juliowych znowu nagle własnym kosztem moim pobiegłem do Wilna na sprawę brata mego Wacława z Grabowskim i z Parowińską. MatDiar 248
  • - Były potem roczki juliowe, a potem sejmik poselski nastąpił, na którym miałem ja stanąć posłem z Buchowieckim, pisarzem ziemskim brzeskim. MatDiar 257
  • - Na tychże roczkach juliowych die 10 iulii wyszedł manifest od księcia kanclerza lit. przeciwko nam de tenore sequente [...]. MatDiar 543

patrz: PODKUPOWAĆ
roczki juniowe
patrz: JUNIOWY
  • - Pojechałem potem z Rasny na roczki juniowe do Brześcia, które odsądziwszy, znowu pobiegłem do Wilna, dla sprawy z Grabowskim i z Parowińską. MatDiar 180
  • - Nastąpiły potem roczki juniowe w Brześciu, na których miał sprawę Osten, pułkownik ułanów królewskich, trzymający arendą Zdzitów od Fleminga podskarbiego, z Rayskim, sąsiadem tegoż Zdzitowa, o wiolencje wzajemne, alias o kawałek łąki trzciną zarosłej. MatDiar 294
  • - Były potem roczki brzeskie juniowe, na których byłem, zwyczajną aplikacją szlachtę kaptując. MatDiar 326
  • - Po roczkach juniowych przyjechałem do Rasnej, a tymczasem pozew do konsystorza janowskiego dany był ojcu memu od księdza Pośniewskiego, proboszcza kamienieckiego kościółka szpitalnego, o dziesięcinę z Rasnej snopową. MatDiar 327
  • - Nie tylko, że wielmożny podskarbi wielki W. Ks. Lit. pod imieniem urodzonego Łukasza Idzikowskiego w tymże tumulcie od partii ekonomicznej, to jest od urodzonego Antoniego Kurowickiego, namiestnika wohyńskiego, zaczętym ranionego sam swoją — w sądzie grodzkim brzeskim jurysdykcji swojej starościńskiej ad maiorem żałujących delatorów oppressionem przez wydany na roczki juniowe pozew — instituit actionem, lecz insuper W.W., wielmożny kanclerzu wielki W. Ks. Lit., ad illam zawziętości swojej przyszedłeś extremitatem, że przepomniawszy bojaźni bożej i srogości prawa pospolitego dla wszystkich w wolnym narodzie polskim aequalitate iuris et poenae zaszczyconych ustanowionego [...]. MatDiar 522
do umoru
patrz: UMÓR
  • - Na perzyny łysego zleciawszy się z boru, płakały czarownice nad nim do umoru, bo widząc tam bez potraw i bez wina stoły, kwieleły, aż wleciały głodne do stodoły. MiasKZbiór 339
na umór
patrz: UMÓR
  • - CHwalę zwyczay Spártáński/ ktory w pićiu miárę Każe chowáć/ wszem zbytkom vstáwiwszy karę: Ale ty mnie ná vmor gdy pić roskázuiesz; Zbytkom wrotá otwierasz/ y me zdrowie psuiesz. GawDworz 36
  • - Kiedy męki mej ślicznej Zosi Powiadam, tak się w pychę wznosi, Że mię tylko piosnką zbywa; Gdy jej mówię, serce mdleje, Frantówka na umór się śmieje I zaraz mi tak zaśpiéwa: Tara trata trata tera [...]. MorszAUtwKuk 298
ślubny zapis
patrz: ŚLUBNY
  • - Idźie z Regestru, co Lát swych poránek Oddáłá BOGV, przy niey tuż Báránek. A ráczey Portret swego Oblubieńcá, Ktoremu Cnoty dochowáłá wieńcá; Będąc pierścieniem záręczona zgołá I Rezydentá trzymáiąc Aniołá. A gdy do ślubnych Zápisow rzecz przyszłá, Wszystka krew przez Miecz zá Wiárę z niey wyszłá. ŁosDźwięk 64
  • - Pan KAROL Nie masz się czym bronić, rzekł do mnie Hrabia spokoynie. Jeszcze ta sprawa niezakończona... Rownie mnie iak y WPanu znaiome są punktu honoru obowiązki. Ta zawziętość... przystoi WPanu. Wkrotce się zobaczemy... y z tym odszedł. Pani MURER Do podpisania ślubnych zapisow. Spodziewałam się tego. BeaumEug 111
fałszywy prorok
patrz: FAŁESZNY, FAŁESZNY, FAŁECZNY, FAŁESZNI
  • - Groźi Pan pásterzom, którzy pásą lud Boży, obiecuie zesłáć pásterzá któryby ostátek zebrał, y w szczęśćiu wielkim postáwił, o fáłesznych Prorocech. BW Jr 23 [streszcz.]
  • - Okowy y łáńcuchy uczynił sobie Prorok, y posłał ie królom rozmáitym, opowiádáiąc im, że mieli bydź powiązáni od Nábuchodonozorá, ieśliby mu się nie poddáli. O fáłesźnich też Prorocech mowi. BW Jr 27 [streszcz.]
  • - Hánániasz fáłeszny Prorok, prorokuie, że miał Pán przywroćić z niewoley Bábilońskiéy lud, y wszystek sprzęt Kośćielny we dwu lat, ále Jeremiasz przeto prorokował, y opowiedźiał śmierć Anániaszowi, y umárł tegoź roku. BW Jr 28 [streszcz.]
  • - Jeremiasz pisał list do więźniow w Bábiloniey, ktory posłał przez posły królewskie, pisząc że tám mieli bydź przez śiedmdźieśiąt lat, á owi co w Jeruzálem zostáli, że mieli bydź wytráceni, mieczem, głodem, morem, á zá kázuie słucháć fáłesznych prorokow. BW Jr 29 [streszcz.]
fałszerz monety (sz. zm.)
patrz: FAŁSZERZ, FAŁSZERZ, FAŁSZYRZ, FALSZARZ, FAŁSAR, FAŁSZARZ
  • - Fałszerz monety/ Paracharacta, vel Paracharactes [...]. Kn 172
  • - Rozboynikow w kole kości żywcem łamać, falszarze monety, Swiętokradzcy, Podzegacze, Czárownicy żywcem paleni bydź maią. ChmielAteny II 237-238
  • - Fałszerz [...] fałszerz monety [...]. T III 331
  • - Niepamiętał Król ten, że spoufalenie z temi imionami, zawsze byłoby niebeśpieczne! Dotego: cel prawdziwy Fałszerza monet, iest zysk, niegodziwy wprawdzie i nieprawny, ale aby mu nienawiść ku Królowi do tey zbrodni była powodem, nikt tego twierdzić niemoże! BlackOstrowPrawo 121
  • - Przewiezienie monety metallowey wieleby kosztowało i trudniey daleko byłoby ią wprowadzić. Jeżeli więc we wszystkich Kraiach trafiaią się fałszerze monety złotey i srebrney; czegoż się dopiero obawiać nie należy od fałszerzów takiey monety, która czyni niezmiernego zbogacenia się nadzieię, większey daleko liczbie osób, z mnieyszym ryzykiem, a z większą łatwością? GawrUwagi 37
  • - 55. ALEXIUS I. Comnenus, Isaacius Andronicus, Bracia, y Siostr ich Mężowie, uczynili dyspozycyą Państwa Rzymskiego, aby wszystkim im pewne prowenta z reszty Cesarstwá były co rocznie dane, a przy Alexym, aby był Tytuł Cesarza, ktory słabe maiąc siły y Skarb, stał się zdzierczą y Monety fáłszerzem, miedzianą za Złotą y Srebrną kuiąc, a złotą od Poddanych biorąc. ChmielAteny1755 I 479
fałszerz win (sz. zm.)
patrz: FAŁSZERZ, FAŁSZERZ, FAŁSZYRZ, FALSZARZ, FAŁSAR, FAŁSZARZ
  • - [...] Znasz trunki, które przemierźle wyniosły Hiszpan śle, co nad Alikantem rosły, Pedrosymony, drugich win fałszerze, I mocnym sektom dałeś gęby szczerze; Piłeś, czego Lach i nie słychał stary, Wina z tej wyspy, co warzy kanary, I co ochrzczono niesłusznie bękartem, Czy słusznie — słodko syna mieć tym żartem. MorszAUtwKuk 52
  • - Co się tycze przeistaczania win, tedy naturalne iest naylepsze, iako to doźrewaiących przez słońce winogran, i win zamrożenie, inne zaś sposoby pochodzą od sztuki lub od oszustow fałszerzy win. ThaerGosp 48
naczynie farfurowe (sz. zm.)
patrz: FARFUROWY, FARFUROWY, FURFUROWY
  • - Odpowiedział: — „Adziamską siarkę do Chiny zawieźć, gdyż mam tę wiadomość, że barzo tam popłaca; ztamtąd naczynia farfurowego nabrawszy, do Grecyej zawieźć; ztamtąd zaś złotogłowów i materyj rozmaitych wziąwszy, do Indyej prowadzić; [...]". SaadiOtwSGul 141
  • - Gdzie stoł zástáwiony W fárfurowych naczyniách/ mlekiem znaydzie chłodnym Másłem młodym/ y sercem tworzonym dorodnym/ A Pásterki tym czásem lubo przypalone/ Wdzięczne iednák do doiu ręce wysmuknione Y státki gotowáły. TwarSPas 58
  • - Gdzie piękne świetlice? czyste, porządne, ozdobione to cynowym to mosiądzowym, to miedzianym, a ślicznie wyglancowanym, to częstokroć farfurowym, szklanym naczyniem, to obitkiem choć nie iedwabnym, ale bagazyowym lub podobnym maią? JaroszBł 42
  • - Weż funt masła młodego, iak naylepszego y niesłonego, włoż w naczynie farfurowe przyszersze. AlletzAlb 82
perły uriańskie (sz. zm.)
patrz: URIAŃSKI, URIAŃSKI, URGAŃSKI
  • - [...] ten włożywszy w woreczek i pereł urgańskich za złł. 70 tamże włożyłem i nasznurku uwiązawszy zawiesiłem go na Szyi, rozumieiąc, że chocby i wszystko pogineło iakim przypadkiem to będzie cało, co naszyi, i iesli Pan Bog da przyzdrowiu zachowa, będzie wzdy czym iakozkolwiek się poratować [...] MasDiar 100v
  • - Pereł przednich vryáńskich po łoćie/ á co namieley wszytko vtłukszy/ nálać ná to soku sześć łotow spolney Dryakwie/ á vmieszawszy dobrze/ ná słońcu vsuszyć/ zuowu miáłko vtłuc/ y tákże sześć łotow/ ábo łyżek tegoż soku spolney Dryakwie nálać/ záczynić/ ná słońcu vsuszyć. SyrZiel 310
  • - Ognisty rántuch złotem przetykany/ Vryánskimi perły háftowány. TwarKPoch C
bot.
żmijowiec wielki
patrz: ŻMIJOWIEC, ŻMIJOWIEC, ZMIJOWIEC

patrz: PODPASAĆ
laska laku
patrz: LAK
  • - Laska laku (za którą do nóg upadam) znać, że w nadziejej była, bo przez drogę sześć urodziła, ale zapewnie nie z zapadłego kraju, tylko Obiecanej Ziemi. CzapMListy 101
  • - Suplikuję mi przysłać laskę laku, bo się go tu przebrało, a kupić go nigdzie nie dostanie. CzapMListy 99
  • - Lak. [...] § 1) laska laku; lakiem pieczętować; [...]. T III 708
  • - Laska. [...] 7) Stange Wachs, Siegel-Lack. [...] 7) bâton de cire, de cire d’Espagne. [...] 7) laska laku.[...]. T III 715-716
  • - Potrzecié. Odosobniwszy butelkę naelektryzowaną, wziąć drót g zakrzywiony w formę litery C, ażeby obydwa końce iego obudwóch rażém wiérzchów dotknąć się mogły: drót tén niech w srzodku przyprawiony będzie do laski laku lub długiégo szkła h, któréby mu za rękoiéść służyły; [...]. SchnElektr 69
roczki februarowe
patrz: FEBRUAROWY
  • - [...] te Prawo Pani Brodanowiczowa przyznała na Roczkach Februarowych [...]. DekrŻmud 87b
bez ustanku
patrz: USTANEK
  • - Gdy tedy ospa przyięmnego gatunku iest y niezlewaiąca się, pacyent takźe rzeźwy to nieprzymuszay go, aby bez ustanku w łożku zatopiony leżał, pozwoł mu raczey wednie letniego czasu kilka godźin prosto siedźieć: ztym wszystkim złey aeryi y oźiembienia wystrzegać się trźeba. BeimJelMed 66
Zielone Świątki (sz. zm.)
patrz: ŚWIĄTKI
  • - Koło szczepow swieżo osadzonych obserwuią niektorzy, że przez ośm dni po Wielkieynocy y tyleż dni po Zielonych Swiątkach gnoiem krowim ie smaruią, z wielkim ich pożytkiem. ChmielAteny III 377
  • - Na Rusi zaś koło drzewa zatchniętego na obszernym placu wnocy na Swiątki Zielone tańcuią y kręcą się dziewki, z spiewaniem, zowią to Sobotką. ChmielAteny IV 66
barometr żółciowy
patrz: ŻÓŁCIOWY
  • - Barometr żółciowy mosiądzem nabijany. InwWilan 64
żołędziowe świnie
patrz: ŻOŁĘDZIOWY
  • - żołędźiowe świnié Kn 1445

patrz: ŻOŁĘDNE
perły uriantalskie
patrz: URIANTALSKI
  • - Ogrodek na Ktory Pieniedzy dostaie: Sztuk w nim zwszytkim osm: Toiest: [...] Pereł Przyszytych przytymze ogrodku na Krzysz Sznurow dwa Vriantalskich rownych nie wielkich [...]. [II p. XVII 148/1] ArchRadziw
żółwi kamień
patrz: ŻÓŁWI
  • - Żółwi kámień/ Chelonitis [...]. Kn 1448
żółwia skorupa
patrz: ŻÓŁWI
  • - Żółwia skorupá/ [...] Chelonium [...]. Cortex [...]. Kn 1448
zajęcze uszko
patrz: USZKO
  • - Weźmi Zánklu/ z naćią y z korzeniem/ dwie gárśći/ Iemioły Brzozowey z liśćiem garść/ Bázánowcu źiela bez korzeniá/ Bárwinku/ wierzchołkow P. Máryiey Zwonkow/ wierzchołkow młodych z Ieżyn/ Przekárzniku/ Záięczych vszek/ Konradu/ álbo źiemnego Blusczu/ po poł gárśći/ Zwyćięży iádu/ álbo Troieśći korzeniá/ połtorá łotá/ Lubczykowego Korzeniá trzy Kwinty/ Cukru biáłego czwierć od funtá. SyrZiel 249
mysze uszko
patrz: USZKO
  • - Fistuły záwiera goiąc/ wźiąć tego źiela y z korzeniem/ Wrotycze/ źiela Biedrzeńcowego/ Ziębych nożkow/ Kozłku/ Myszych vszek/ ábo Kosmaczku/ po gárśći/ posiekáć/ nálać ná to winá/ ábo piwá pułgárcá/ á przerzeczonym obyczáiem zászpontowawszy/ przez trzy godźiny w kotle vkropu wrzącego wárzyć/ ráno y ná noc po trunku tego vżywáć. Niepoprawne zródło
łan frankoński
patrz: FRANKOŃSKI, FRANKOŃSKI, FRANKONSKI
  • - Miárá, Łokieć: Tego lub Státut niespecyfikuie, pewna rzecz, że nie inszego vżywa, tylko Krákowskiego, kiedy Łan Fránkoński z kśiąg Krákowskich opisuie. SolGeom II 145
  • - Pierwszy łan Frankoński liczy w zdłuż miar 270. á łokci 3915. w szerz miar 12. á łokci 174. Jedna miara według tegoż statutu liczyć powinna łokci 14. y piędź iednę: to iest iak cali 12. á zátym puł łokcia Krakowskiego, według explikácyi X. Solskiego w Geometrze Polskim ná kárcie 145. BystrzInfRóżn Z2
  • - Staie oprocz Geometrycznego, według Statutu iest dwoiakie. Pierwsze łanu Frankońskiego, ktore liczy łokci Krákowskich 217. y poł łokcia. Drugie, ktore liczy łokci 84. BystrzInfRóżn Zv
łan frankoński
patrz: FRANKOŃSKI, FRANKOŃSKI, FRANKONSKI
  • - Drugi łan Frankoński liczy w zdłuż stai 18. á miar 270. á łokci 3915. Wszerz staie 1. á miar 15. á łokci 217. y poł. BystrzInfRóżn Z2
miesiąc december
patrz: DECEMBER
  • - [...] szlachetny Jwan Simko, urzędowi ninieyszemu dobrze znaiomy [...] ustnie y dobrowolnie zeznał temi słowy, jz on roku przeszłego, tysiąc szescset siedmdziesiąt siodmego, miesiąca decembra dwudziestego dnia, maiąc przy sobie stronę szlachtę ludzi dobrych, szlachetnych pana Stephana Kierzkowskiego y pana Andrzeia Hruziewicza, ad requisitionem juridicam urodzonÿch jch mos̃ci pana Remiana Suryna, łowczego nowogrodzkiego, y paniey Zophiey z Orzechowa Remianowey Surynowey, łowczyney nowogrodzkiey, małzonkow, był na sprawie y potrzebie we wsi Obychodach, maiętnosci, w woiewodzstwie kiiowskim [...]. KsOw 11v
  • - [...] item dekretem Najjaśniejszego Stefana Batorego w sprawie JW. Pawiowej Sapieżynej, kasztelanowej kijowskiej, z kniaziem Melcherem Matuszewicem Giedrojciem o czynienie liczby do skarbu JKrMci i z dzierżawy dóbr Mostów, za brata jego Zygmunta Matuszewica, już naówczas zmarłego, w roku tysiąc pięćset osimdziesiąt czwartym, miesiąca decembra trzeciego dnia ferowanym, z metryki W. Ks. Lit. wydanym, tudzież i innymi z metryki W. Ks. Lit. wydanymi, a do osoby kniazia Melchera Giedrojcia regulującymi się dokumentami — demonstrarunt. MatDiar 768
roczki decembrowe
patrz: DECEMBROWY
  • - [...] gwoli czemu uchwalili, aby Roczki Decembrowe w Wilnie sądzone byli [...]. VorLetSkarb 253
  • - Urząd Grodu Woiewodztwa tuteyszego [...] Roczki Decembrowe [...] sądźić zaczął GazPol 1735 75 6
  • - Nastąpiły roczki decembrowe kowieńskie, na które wydawszy pozwy Dołnarowi i Dołnarowiczowi pojechałem. MatDiar 110
  • - Nastąpiły roczki decembrowe, przed którymi mieszczanie kamienieccy zabrali violenter część gruntu spornego i łąki ojcu memu od Stupiczewa, które dobra ociec mój kupił od Suzinów, podstoliców orszańskich. MatDiar 151
  • - Wydał mój ociec pozew na roczki brzeskie decembrowe ad reinductionem gruntów, ale regent Laskowski oczywiście pokazał się mi być przeciwnym i tak nie uznawszy reindukcji, sprawa ta ad forum competens do asesorii litewskiej odesłana. MatDiar 152
  • - Tak tedy dosyć umartwiony wyjechałem z Grodna do Rasny, spiesząc się na roczki decembrowe do Brześcia, po których na święta Bożego Narodzenia do Rasny powróciłem. MatDiar 238
  • - Nastąpiły potem roczki decembrowe, na których gdyśmy byli na namowie, Józef Chrzanowski, łowczy brzeski kujawski, zwadził się z Nietyksą, skarbnikiem parnawskim, szwagrem swoim, upominającym się o posag. MatDiar 318
alabastr polerowany
patrz: POLEROWANY
  • - Od ktorego czásu Homerowego Pelásgowie náśi pierwotny ięzyk odedniá do dniá polerowáli/ poty áż w kilká wiekow Greczyznę vstánowili. SyrZiel 184
cyrkuł południowy
patrz: POŁUDNIOWY, POŁUDNI, POŁUDNY
  • - MERYDIAN, czyli Cyrkuł Południowy ieden z większych, wyrażony literami a. c. b.d. przechodzi przez Polos świata, przerzyna Ekwatora z obu stron, zachodzi się z Zenit y Nadyr, dzieli swiat na dwie części rowne, iedna zowie się Hemisferium Wschodnie, druga Hemisferium Zachodnie. SzybAtlas 258

patrz: POŁUSTRUG
do żywego dobrać ,
do żywego dojąć
patrz: DOJĄĆ
  • - Do żywego doiąć/ dobráć/ Ad viuum usque resecare.Viuo tenus falce eradi. Corpore tenus delibrandus cortex [...]. Kn 127
użyteczny wynalazek (sz. zm.)
patrz: UŻYTECZNY
  • - Ieżeli bowiem nadgrody w Akademiach rozdawane Autorom wynalazkow użytecznych, rozkrzewiły Nauki, y namnożyły dobrych Książek, za cożby się spodziewać nie trzeba, iż ręka szczodrego Monarchy odpłacaiąca cnotę, liczbę dobrych spraw y chwalebnych rozmnoży? BeccarWagaPrzestęp 254
  • - Powtóre winni są starać śię o rozszerzenie powszechnego oświecenia w kraiu, a przeto nadgrody, pomoc, i opiekę naukom i użytecznym wynalazkom. SiarczGeog 80
  • - Te drzewka we dwa roki iedne od drugich poodrzynane, i poprzesadzane, zaludnią wnet ogród iakiego gospodarza, który z tego użytecznego wynalazku korzystać zechce. SposRozmn 60
  • - Przeszłego lata, oddał Pan Chappe swóy nowy od dawna upragniony, i iak się potrzeba było spodziewać, bardzo użyteczny wynalazek Konwencyi Narodowey. OpisTele 169
piwo żylińskie
patrz: ŻYLIŃSKI
  • - Takze Piwa Zylinskiego Achtelami y Gorzałek zkąt inąd do Miasteczka Naszego Zywcza przywozic, y taiemnie przenosic, y na Szynki podawac niesmieli, pod przepadkiem tych Trunkow y Karaniem Naszym srogim Ząmkowym. KomonDziej 230
młynek do kawy
patrz: KAWA, KAWA, KAFFA, KAFA
  • - To bowiem, co z afektu przyjaźni w Bogu zeszłego męża mojego ostatnią dyspozycyją do woli i rządu [mego] rezerwowane było, jako to złoto [...], sprzęt gospodarski na osobliwym regestrze opisany i co się tylko ruchomością nazwać może, to wszystko w równy dział na trzech synów moich [...], leguję i zapisuję. Wyłączywszy tylko karetkę z parą koni cisawych i parą szorów oraz cyny półmisków płaskich większych 10 z misą obrazcową i 12 talerzy głębszych, alembik z czapką i rąbkami, flaszę miedzianą okrągłą, moździerz mniejszy, miednicę, trynożek większy i kociołek mosiężny, imbryczek farfurowy z parą filiżanek, młynek do kawy [...]. ZabłBTestBork 53
  • - Młynek [...] młynek do kawy. Cafee-Mühle. moulinet à frire le café. T III 848
popie jajka
patrz: POPI
  • - Potrzeby Ogrodne. Kaulefiory, Kárczochy, Kardy, Szpárági. Bulwy, Kaulerapá, Kápustá Włoska, Bruchul, Wino w gronách, Agrest, Selery, Sáłaty rożne, Szpinak, Szczaw, Popie Iayká, Chmiel, Ogorki świeże y słone, Kápustá biała... CzerComp 2
kalauz babiński
patrz: KAŁAUZ, KAŁAUZ, KAŁAUSZ, KALAUZ
żywiec skalny
patrz: ŻYWIEC
  • - żywokost skalny; żywiec skalny. (symphytum petraeum) die letzte Art dieses Krauts. la derniére espèce de simphitum. T III 3075
żywiec polny
patrz: ŻYWIEC
  • - Żywiec źiele, g. żywca. żywiczka; żywiec polny (sideritis quaerta) die vierte Art des Glied-Krauts. la quatriéme espèce de la crapaudine. T III 3073
wódka żywokostowa
patrz: ŻYWOKOSTOWY, ŻYWOKOSTOWY, ZYWOKOSTOWY
  • - Weź rożey w cukrze stárey łot: dwá/ Ormienskiey źięmie/ y pieczętowaney/ koral czerw: przypráwnych/ rogu ieleniego przypráwnego/ lrkwarzu z Hiácinthu/ pereł przypráwnych po drág: puł/ z syropem mirtynow vczynisz/ czego ná raz łotow dwá weźmie/ á ná to wypić winá czwerwonego rostworzonego wodką żywokostową trunek kazesz [...]. CiachPrzyp E3
porcelana chińska
patrz: PORCELANA, PORCELANUM, PORCELANA, PORCELLANA, PORCYLENA
  • - Tych czasow wychodzą náczynia Porcellanowe z Niemiec, z Saxonii, Hollandyi, tym imieniem tylko podobno, ale nie cnotą prawdziwey porcellany Chińskiey nadane. ChmielAteny IV 537
  • - Obywatele Samarkandu rozumieli się być bogatemi, ponieważ złoto, diamenty, porcelany Chińskie, Nakuańskie osobliwości, Kobierce Perskie i Tureckie po wszystkich świeciły się stronach; lecz wszyscy w powszechności ubogiemi byli, ponieważ żadney niemieli ucieczki w przypadku niespodzianym. WybKor 60
  • - Około muru widać pewien gatunek sofy, obłożoney ruchomemi poduszkami, do oparcia się w tyle, albo na łokciach. Na siedm, albo ośm stóp wysokości, są półki zastawione porcelaną Chińską. VolnNowicOpis 72
porcelana chińska
patrz: PORCELANA, PORCELANUM, PORCELANA, PORCELLANA, PORCYLENA
  • - Pułmiski wszytkie są z przedniey Porcelány Chińskiey/ ktorey naymniey pułtorá stá Tálerow sztuká kosztuie. RicWielJMon 106
  • - Pułmiski są wszystkie z przedniey Porcellany Chińskiey, barzo kosztowney. BohFOpis 166

patrz: PORNA, PORNASZ
zapis posagowy
patrz: POSAGOWY
  • - W innych państwach Greckich rożne prawa, rożne zwyczaie około małżeństwa były. Pospolicie oycow o corkę proszono: matki żadney w tey mierze władzy nie miały. Po uczynionych umowach i zapisach posagowych, naznaczano dzień ślubny, uważaiąc aby nie przypadł na iaki dzień za nieszczęsny od nich poczytany. PiramFurgDyk 197
zapis posażny
patrz: POSAŻNY
  • - Posagowy.[,] Posażny[.] zum Braut-Schatz gehörig. de dot, qui regarde la dote. § pieniądze posażne; zapis posażny. T III 1541
melancholiczna affikcja
patrz: MELANCHOLICZNY, MELANCHOLICZNY, MELANKOLICZNY, MIELANCHOLICZNY
  • - Lekarstwa z żelaza preparowane iako to Tinctura Martis Ludovici. Item Tinctura Goelferi cum focco pomorum et Helleborata w Manii y Melancholicznych afflikcyach doswiadczone. BeimJelMed 423
granie pośrzodkowe
patrz: POŚRODKOWY, POŚRZODKOWY
  • - Granie [...] granie pownętrzne albo pośrzodkowe. 1) die inwendige Polygone, von einem Rehl-Punct zum andren. 2) Seite oder Linie von einem Rehl-Puncte zum andern. 1) polygone intérieur. 2) cote intérieure. T III 416-417

patrz: POTRZEBKA
niepowetowana strata
patrz: POWETOWANY
  • - ...ták wielką y niepowetowáną odnoszę strátę [z powodu śmierci żony]. DobrPol II, 219
strona powodna
patrz: POWODNY
  • - Aktor w práwie/ v. Prokurator. Stroná powodna w práwié. Kn
strona powodowa
patrz: POWODOWY
  • - ...strony powodowe społniczowie pozwolili y rękami sie podpisali. KsTorUl 485

patrz: POWOLNOŚĆ
czaban karmny (sz. zm.)
patrz: CZABAN, CABAN, CZABAN
  • - Więc, wnet roskaże go Vbráć w szátę, y pierśćień dáć ná rękę iego. Tę pokazawszy miłość, y áffekt wrodżony, Przywroćił mu on pierwszy honor vtrácony, A dla spolney bieśiády, z powrotu onego Ciesząc się, kazał zábić czábáná karmnego. DamKuligKról 81
  • - Aże piękna pogoda nam w te dni służyłá, Ják chęć zażyć przechadzki, tak y wczesność byłá Więc gdy się na Dunáyskie spuścim z gory brzegi; Obaczym wielkich Wyżow nie małe szeregi, Z nich postronkiem za skrzele spięty iaki táki, Stoi u kołu, iáko w obozách rumáki Ná swoich wycięgáczach, lub karmne cabany, Przy żłobách zá łeb trzyma powroz zdrotowany. GośPos 59

patrz: POWYZABIJAĆ
wielomówny mędrek (sz. zm.)
patrz: MĘDREK
  • - Y mędrek wielomowny wymowić sie muśi/ Lżą się nikt nie vdawi/ rowno się ták kuśi Iáko o Filozofá ták też y ogłupcá. WitkWol D4v
  • - Z tym wszystkim aby się pokazał daleko różnym od motłochu, ma się strzedz tych ludzi smiałków, i wielomownych Mędrków, aby w też same nie wpadł omamienie, w którym ci oszusci powszechney swiat trzymaią. WłodekNauki 275

patrz: POZAWIESZANY
szałwia uszkowata (sz. zm.)
patrz: USZKOWATY
  • - Toż o mnieyszey ábo vszkowátey szałwiey rozumieć mamy/ że toż może co y więtsza. SyrZiel 485
  • - Wźiąć Ruty z łot ábo zgarść/ szałwiey uszkowátey/ Kminu kramnego/ po trzy ćwierći łotá SyrZiel 526
poźnik mały, poźnik większy
patrz: POŹNIK
  • - WIele iest Nárciszków/ ktorá z osobná máią własne imioná w nászym ięzyku/ iáko polny Turecki száfran/ Poźnik máły/ Poźnik więtszy/ Kwiecie kościelne piérwsze/ wtóre y trzecie/ szyszkowy korzeń/ Kwiát królewski/ y inszyvjh wiele..,. SyrZiel 1482-1483
pożal się, Boże
patrz: POŻALIĆ SIĘ
  • - Około 3000 ludzi tam poległo, pożal się Boże, oprócz postrzelanych i żywcem pobranych. JemPam 365
aplikacja gojąca
patrz: GOJĄCY
  • - Na Ozenę, wprzod ćiáło dobrze przepurgowawszy ápplikácye czynić czyszczące, á potym goiące. CompMed 57
powierzchowna aplikacja (sz. zm.)
patrz: POWIERZCHOWNY
  • - NAprzod Káthar pozbywa się przez poty, przez purgánse, przez Enemy, przez applikácye powierzchowne, przez kurzenia, przez dietę, przez ágitácyą, iákoż ludzie prácowići nieznáią Kátháru. CompMed 47
  • - CATAPLASMA. Cataplasmata z rożnych zioł, korzenia kwiecia nasion, owocow w rożnych likworach warzonych bywaią do powierzchownych aplikacyi. VadeMed 330-331
Morze Międzyziemskie (sz. zm.)
patrz: MIĘDZYZIEMSKIE
  • - Międzyzięmskie morze Afrykę y Europę dzieli. BreyWargPereg 70
obmycie grzechów (sz. zm.) ,
obmycie z grzechów
patrz: OBMYCIE
  • - [...] syn Bogá wszechmogącego chćiał ták wielkie męki dla zbáwienia iego znieść: [...] co widząc y bacząc / iuż do szláchetnieyszych y znácznieyszych się zábaw vdáie / y tym sámym iż dla obmyćia dusze iego z grzechow kreẃ syná Bożego wylaną widźi / grzechu się y wszelákiego grzechowego plugástwá wystrzega. BonawŚwPochod 54
  • - Ieszcze niekontentował się Pan Bog/ dobrowolnym iey vtrapieniem: ná więtsze grzechow iey obmyćie/ zesłał iey ćieszką bárdzo y długą chorobę/ z bolami molestnymi; áby się przez cierpliwość/ Bogu wypłáćiłá/ á ná czystą duszę zdobywáłá. LorKaz 142
  • - Z tey racyi rzuca Kapłan ku czterom częśćiom świata wodę, na dowod że iako cztery rzeki z Raiu na świat wypłynęły, tak na cztery częśći świata woda łaski Boskiey przez Chrzest S. na obmyćie pierworodnego grzechu wypłynęła. NewOzd 99
  • - Choćby po tysiąc razy nas Moyżesz uderzył rozgą swoią, y iedneyby kropli z tego niewybił kamienia, na obmycie grzechow. ZehenLaskSum 85
obmycie rąk
patrz: OBMYCIE
  • - Przetóż téż w ten czás mówi z Dawidem: Vmyię między niewinnémi ręce moie/ y obstąpię ołtarz twoy Pánie. Gdyż obmyćié rąk znákiem iest/ nie bydź winnym grzechów. PowodLit 71
obmywać ranę (sz. zm.)
patrz: OBMYWAĆ
  • - Inni záś áby iad iák naylepiey z rány wyćiągnąć, náśiekuią w około rány puszczádłem y záraz przystáwiáią báńkę cyruliczką, áby się do niey krew śćiągáłá, ktorą odćiągnąwszy, obmywáią ránę octem, w ktorym Rutá wrzáłá, potym przypaláią ráne dobrze, y záraz przykłádáią to. PromMed 149
  • - Prośći ludźie máią zwyczay że skoro iádowity gad ukąśi, záraz nápijáią się swoiey własney uryny, y ráne nią obmywáią. PromMed 151
obrazek karukowy
patrz: OBRAZEK, OBRAZEK, OBRAŻEK
  • - Przydatek. Ieżeli nie wiesz iako się robią Obrázki kárukowe; wiedz iż tákim sposobem: Káruk rospuśćiwszy/ przecedźiwszy/ (miáwszy bláchę grubo wysztychowáną/ ná ktorey iest obrazek/ iako więc do wybiiánia obrázkow ná pápierze. Onę oblepiwszy woskiem do kołá i gorzáłką iáko wyżey násmárowawszy) nim rospraw trochę złotá albo srebrá muszełkowego/ co go więc do pisánia záżywaią. SekrWyj 118

patrz: PRZYTAJONY
Niewieścia psina
patrz: PSINA
  • - Czárnokwit/ ktory też Czárownikiem y Niewieścimi Psinámi drudzy miánuią/ iest ziele liściá do Psinek podobnego. SyrZiel 734
pur złoto
patrz: PUR
  • - Masz to zá fundáment wiedźieć/ iż naylepsze złoto/ ktore z kruszczá wytopione będźie/ tákże y srebro/ bez wszelákiey przysady zowie się lauter złoto/ pur złoto/ á według Ráchmistrzow Faingolo [Feingold] z Niemiecká... GorAryt 137
Góry Tyrolskie
patrz: TYROLSKI
  • - Z tej wsi wszedszy na pagórek widać było rzetelnie Góry Tyrolskie i śniegi na nich, lubochmy jeszcze od nich mil 7 byli distantes. BillTDiar 133
Hrabstwo/Grabstwo Tyrolskie (sz. zm.)
patrz: TYROLSKI
Księstwo Tyrolskie
patrz: TYROLSKI
  • - Teraźniejszy cesarz chciał spoliare, ale instancja nie tylko tego miasta, ale też całego Księstwa Tyrolskiego praevaluit, aby tę antiquitatem im nie odbierał. BillTDiar 137
tylki... ilki...
patrz: TYLKI
  • - Nie trwoż się/ przybędę ia/ postáć tę zrzuciwszy/ Tylko się ty wężowi dobrze przypátrzywszy/ Co się to zatokámi koło laski kręći/ Iáko nalepiey wlep go sobie do pámięći: Abyś go/ vyźrzewszy/ zaś poznać mogł na potym/ Bo się ia weń obrocę. Ale ták wiedz o tym Ze więtszy będę/ gdyż wzrost wezmę ná się inny: Tylki/ w ilki się/ Boskie ćiałá mienić winny. OvOtwWPrzem 641
tylki... kilki...
patrz: TYLKI
  • - Nauczał, że norma onnis iudicii non est ratio, sed sensus, toiest: nie co pod rozum podpada, że to iest takie, albo tylkie, ale że to takie y tylkie iest iakie y kilkie zmysly uznaią. ChmielAteny III 630
  • - Statua ta wysoka była na łokci 70; robił ią sławny statuaryusz Chares Lindius lat 12 Taxowano ią Talentow 300, same palce u Osoby były tylkie, kilkie są całe ordynaryine Posągi. ChmielAteny1755 I 669
tylo... ilo...
patrz: TYLO
  • - Łży tylo ilo mowy. Vide. Kłámasz co mowisz. ManTobPhr 54
  • - A ná to łozyć będziesz ieno to, y tylo, ilo, y co, miáło się rozeysc ná niepotrzebną onę poczestną poránkową, nie mowię gosci, ále nátrętow, á to będzie ieszcze y bez stráty y owszem z zarobkiem, boć to stokrotnie nádgrodzi Bog. BrzeżOw B4v
  • - Zyczyłbym Oktawę Náyświętszey Mátce Gromniczney dźiśieyszą poświęćić, zá ktorey Protekcyą, bo w iey wigilią dźiśtydźień, tá stánęłá zgodá; Zá ktorą w Nayświętszym SAKRAMENCIE utáiony BOZE: ilo ust, tylo głosow: ilo serc, tylo Ofiar: ilo ná głowách włosow, ilo w cáłey źiemi proszkow, we szytkich morzách kropel, w nieskończoney wiecznośći momentow, tylo niechći będźie dźięk. DziewPok C2
  • - Mielismy tylo Tyrannow y Katow, ilo silnieyszych nad nas; za ich wymyślną fantazyą iść musielismy: naymnieysze, nieposłuszeństwo smiercią kosztowało. a co było naycięższa, żesię nie tylko skarzyć, ale ani użalić nie godziło, by kto nie wydał, y o smierć nie przyprowadził. DembowAProb 31v
  • - Tylo iest w Oyczyznie nászey dobrotliwego Maiestatu twego Panegyrystow, ilo tych, co wielkie odebrali Dobrodzieystwa. DanOstSwada 47
tylo... ile...
patrz: TYLO
  • - Ale do mey rzeczy: gwiazdy wszytkie pismo święte zowie Militiam caeli, Custodiam: tylo to żołnierzow ma Pan/ ile gwiazd tych drobnieyszych [...]. NajmProg C2
  • - Káżda rzecz máteryálna ma to, iź się dźielić da, á gdyby dałá się duszá dzielić, álboby káżda część toż mogłá co duszá cała, á ták káżda część byłáby duszą, y w człowieku tylo dusz, ile częśći bydz może: álboby cząstká nie mogłá tego, co cáła duszá [...]. TylkRoz 299
  • - Jeżeliby iednak tego potrzeba było, wystawić gotowiśmy tylo sił, ile necessitas exiget na windikacyą wiary S. et laesarum libertatum, nie zycząc tego, aby krew tak droga Szlachecka sławnych Polakow per cognatas acies lać się miała. ContiŁas 4 nlb
  • - To prawdá że ćiż Indyánie, iák krezyusz wspomina, w przebránych swoich áż do gruntu zrodłách, ználeźli byli tylo żelázá, ile im ná dwá wystárczyć mogło było Miecze, ktore in defensionem Patriae suae konserwowáli. RobWAPróba Av
  • - Godne iest słońce, a żeby tylo ozdobnych odbierało pochwał, ile koronuiących głowę iego znayduie się promieni. SzembekJPod B
miesiąc nowember (sz. zm.)
patrz: NOWEMBER
  • - [...] za radą pp. rad naszych składamy sejm walny koronny w Warszawie na dzień 13 miesiąca grudnia, przed którym sejmiki też powiatowe wedle zwyczaju złożyliśmy, a między inszemi sejmiki, powiatowy we Śrzedzie dnia 14 miesiąca nowembra, a główny zaś tamtecznym powiatom w Kole dnia 23 miesiąca nowembra blisko przyszłych. AktaPozn I/1 431
  • - Skoro wchodzić zaczęliśmy, znowu zadzwoniono, abyśmy ustąpili, lecz w kilka pacierzy znowu zadzwoniono i dekret w wielkiej cichości przeczytano, który tu wpisuję de tenore sequenti: Roku 1755, mca nowembra 29 dnia po kontrowersjach między JOKsiążęciem JMcią kanclerzem wielkim W. Ks. Lit., IchMć Panami Witanowskimi, a Wielmożnymi IchMć Panami Matuszewicami ab utrinque wnoszonych [...]. MatDiar 592
  • - Którzy po wyrażeniu wierności naszéj, miłości i przywiązania, posłuszeństwa ku majestatowi najprzód wyrażą w jak najżywszych ekspresyach synowskie żale nad nieszczęściem jkr. mci, p. n. m., w Novembrze miesiącu, które dziki projekt spłodził, a zapamiętała zuchwałość wydała, potém okażą, portret nieszczęśliwych ucisków i zguby naszéj i ciężkiego przez wielorakie narzuty jarzma; daléj upraszać będą najj. pana o miłosierdzie i o zaradzenie jako od dobrego ojca dla nas strapionych i zewsząd nieszczęśliwych dzieci, daléj co tylko możność potrafi i do wyrażenia naszéj wierności i do pozyskania łaskawych względów pańskich, starać się będą jjww. pp. posłowie circa plenissimam activitatem, którą im zupełnie dajemy. LaudaKujaw 1772, 262
  • - Rób różne mieszaniny ziem różnych na inspekty, iako to piasek z gliną etc. takowe bowiem ziemie pożytecznieysze są dla drzew y dla szkoły fruktowey y innych latorośli iak gnoy, sposob tego iest opisany w miesiącu 9brze. JabłAnnaPorządek 3
  • - Dan w Krakowie d. 24. Mca Nowembra roku Pańskiego 1660. KurierPet 60
roczki nowembrowe
patrz: NOWEMBROWY
  • - Pierwszym zyskiem roku tysiąc szescset trzydziestego szostego dnia dwudziestego osmego miesiąca maia na conserwatach wd̃stwa wołynskiego za appellacią od Sądu Grodzskiego Kiiowskiego z roczkow nowembrowych, w roku tysiąc szescset trzydziestym trzecim sądzonych, miedzy urodzoną jej ms̃c panią Mariną z Łochowa, pierwszego małzenstwa Jerzyną Lasociną, na on czas Stanisławową Szczyrską, powodową stroną, a urodzonym jego ms̃cią panem Alexandrem Miemiryczem, pozwanym w sprawie przez powodową stronę, pozwanemu o εxpulsią z maiętnosci sioła Starego Obychodow y miasteczka Sarnopola roznych rzeczy zabrania jntentowanej wytoczoną otrzymanym, za ktorym zyskiem po odprawionÿm processie według prawa za remisą od Sądu Ziemskiego Kiiowskiego wydaną na conserwatach wd̃stwa wołynskiego. KsOw 2v
  • - Stamtąd powróciwszy do Stokliszek, musiałem spieszyć na roczki nowembrowe do Brześcia. Matka zaś moja sama miała jechać na roczki nowembrowe do Kowna. MatDiar 196
  • - Wziąłem pozew i areszt na Rodomańskiego, i tak sprawa do następujących roczek nowembrowych odłożona. MatDiar 196
  • - Na roczkach nowembrowych będąc miałem zwadę z Franciszkiem Grabowskim, oboźnym brzeskim, patronem trybunalskim, z takiej okoliczności. MatDiar 197
  • - To gdy się w Piotrkowie działo, ja z Pacewicz z eksdywizji przyjechałem w Brzeskie na roczki nowembrowe, na których była sprawa księcia Radziwiłła, krajczego lit., teraz w kurateli będącego, o zabicie podkoniuszego jego Kukawskiego, szlachcica z województwa podlaskiego, od żołnierzy regimentu konnego buławy polnej W. Ks. Lit., w Kamieńcu Litewskim stojącego, podczas jarmarku w tymże Kamieńcu w jesieni będącego. MatDiar 250
  • - Sprawa ta poszła na inkwizycją, a skoro roczki nowembrowe skończyły się, zaraz książę krajczy przysłał do Brześcia, barzo mię do Czarnawczyc zapraszając, gdzie gdy przyjechałem, tedy tegoż dnia ze mną się widział, co było osobliwszego faworu znakiem, bo tam zaproszeni goście ordynaryjnie ledwo czwartego dnia widzieli go. MatDiar 251
Wziąć kogo na pytki
patrz: PYTKA
  • - Ná pytki t. i. ná torturę ná męki kogo wźiąć... GdacKon 8
gruba wapienna
patrz: WAPIENNY
  • - gruba wapienna. Kalck-Grube, Kalck-Loch, wo der Kalck eingerührt wird. creux, bassin pour y raboter la choux. T III 423
Hrabstwo Namurskie, Grabstwo Namurskie
patrz: NAMURSKI
  • - BRábánt grániczy z pułnocy z Oceanem/ ze wschodu z Mosą/ z południá z Biskupstwem Legiońskim/ y z Grábstwem Namurskim: z zachodu ostátnie miásto iego iest Niuellá. BotŁęczRel I 89
  • - Hrabstwo Namurskie, całe należy do Austryi. SzybAtlas 67
Góry Namurskie
patrz: NAMURSKI
  • - Zá ktoremi pożytkámi ták wielkiemi/ ktore się pokázuią vstáwicznie więtsze/ gdy odkrywáią te gory Namurskie/ wiodą spor ći obywátele z wielą żyznych rownic w kráiách sąśiedzkich/ o zacność y pożytki. BotŁęczRel I 84
bot.
mieczyk leśny
patrz: MIECZYK
  • - Z nászych też niektrozy miánuią go Koińskim korzeniem/ od podobienstwá. Niektorzy Mieczykiem Leśnym/ álbo płonnym Zołtym. SyrZiel 16
kamień nerkowy (sz. zm.)
patrz: NERKOWY, NYRKOWY, NERKOWY
  • - Mocz gdźieby nád przyrodzenie był zátrzymány/ dla zátkánia meátu y przeszćia/ od kámieniá/ nákłáść Rzepiku nie w máły worek/ y wárzyć go w rzeczney wodźie/ á z tego sobie kąpiel popás vczynić/ obłożywszy lędźwie onym workiem z źielem/ ták y kámień nyrkowy pokrzy/ y moczem wywiedźie. SyrZiel 277
  • - [Olej z nasion biedrzeńca] Kámień nyrkowy y Pęchyrzowy krzy/ y Piasek z nich moczem wywodźi/ z iákieykolwiek przyczyny zámnożony/ piiąc go ná czczo. SyrZiel 74
  • - Calculus renum. Nierenstein. Nerkowy kámień. GuldOn 55
  • - Kámieniá nerkowego, y pęcherzowego, sposób leczenia PromMed 292
  • - O Kámieniu ták Nerkowym iáko y Pęcherzowym. PromMed 60
  • - Kámień w pęcherzu zostáiący dźiećinny, ieżeli zá wczásu lubo przez Medykámentá, lubo przez wyrznięcię pozbyty nie będzie, zá czásem większy rośnie, y w dálszym wieku o śmierć przypráwi. Nerkowy záś nie ták iest niebespieczny y łátwiey pozbyć się może. CompMed 617
  • - Regestr rzeczy tey kśiąszki. Kámień nerkowy, pęcherzowy. 338. 339. CompMed 719
  • - Doświadczone lekarstwo, przeciwko Nerkowemu kamieniu, wziąć ze cztery łoty listkow iey, Solniku álbo Solanu ziela, ktore też Skleniczkiem, Łacinnicy Antyllim zowią, dwa łoty, Bożego drzewka, y Szafranu po łocie, to wespoł miałko utłuc, y Winem rozczynić, y porobić z tego kołaczyki, y ususzyć ie [...]. BiretWiad 58
  • - NA KAMIEN Ták nerkowy iáko y Pęcherzowy, y na piásek osobliwsze sposoby proste y domowe. VadeMed 69
na wskroś
patrz: WSKROŚ
  • - Tajnotroskliwe żądze i zamysły skryte jako są w myślach moich głęboko wyryte, żaden pojąć nie może krom Rządzce samego, który tak ziemskich królów, jak kmiotka prostego na wskroś serca przenika i na ich sekreta według spraw skrytych jawne feruje dekreta. HugLacPrag 25
na spół
patrz: SPÓŁ
  • - Záczym źiemiá nie stałá/ woda nie pływałá/ Ani powietrza światłość żadna oświecáłá: Nic niwczym swego kształtu słusznego nie miáło/ Owszem iedno drugiemu ná społ záwadzáło. OvOtwWPrzem 3
po trochu
patrz: TROCHU
  • - Item weźmi Bursztynu, Mástyxu, Kádźidłá, zmieszay, kłádź potrochu ná węgle, niech chory śiedźi nád dymem gołą panewką. Item zrob z chusty czopek twárdy, zmaczay go w ćiepłym łoiu kozłowym, lubo w śmietánie, lubo w máśći Topolowey, wetchnij w poślednią dźiurę. PromMed 50
po trochu
patrz: TROCHU
  • - Tak i Włoszka — gadając przez one niedziele — Lub nie tak jakby trzeba, jednak barzo wiele Zrozumiała polszczyzny i niektore słowa W rozmowach odpowiedzieć bywała gotowa Polakowi po polsku, bo nie jest trudnego Nic temu, kto ochotnie sam sie ma do czego. A zwłaszcza gdy przejmować poczęła po trochu, Wyświeciła włoszczyznę z przechodniego lochu. KorczWiz 73
stąd i owąd
patrz: OWĄD
  • - Hándlowne Miástá/ álbo skłády ná Towáry/ ktore stąd/ y owąd przywieźione/ álbo wywieźione bywáią/ sposobne tam sie praesentuią/ Kiiow ku wschodowi/ Smoleńsk Orszá/ álbo Mohilow od Moskwy/ á Czarnobyl we śrzodku/ dla przyięćiá z obu Kráiow tych Towárow/ ktore w Prypeć/ y dáley ku Záchodowi obracáć się miáią (oczym się tu szyczyć niepotrzebá) naysposobnieysze iest mieysce/ á tyle ná ten czás o hándlách z Cudzymi Ziemiámi/ o Domowych wygodách nie co ieszcze przydáć potrzebá. FredKon 109
laska miernicza
patrz: MIERNICZY
  • - Fig. 8. Abryss wielkiego zakładania dromli, ktora dołem przez wodę pędzona bywa, według dwa razy tak wielkiey laski mierniczey odrysowana. JarsSpos 37
  • - W Prowincyi Chińskiey Imieniem QUAMSI, Węże są na 30 stop Geometrycznych, albo na 10 lasek Mierniczych nazwiskiem GENTO, grube na dziesięć dłoni z pazorami, albo szponami niby Sokoła Zyią Niedzwiedziami, Lwami, na ktorych w nocy wypadaią. ChmielAteny1755 I 600
  • - Gora nawierzchu na wyrownaney Arkadzie, ktora okładana iest mocnemi cegłami ¼ grubemi na kant stawianemi. Te spaiane tak są ustawione, iako pokazuie Figura F. według laski mierniczey 4 razy większey odrysowana. JarsSpos 84
nitkowe srebro
patrz: NITKOWY
  • - Sposob pozłocenia Złotniczego wszystkim prawie wiádomy, przetoż tu nic o nim. Pozłotę nitkowego srebrá albo fánzilbru/ w pewney wodce taki podáią drudzy. SekrWyj 284
złoto nitkowe
patrz: NITKOWY
  • - Złota nitkowego, funt zł. 40. InsCel Cv
Prusy Książęce
patrz: KSIĄŻĘCY
  • - Biskupstwa Sambiyskie i Pomezańskie były fundowane w Prusach Xiążęcych, abo jak teraz zwane w Brandeburgskich, i te zawsze były w Teutoniczney Potencyi, jak zaś dostały śię pod Rząd Alberta Margrabi, tak te dwa Biskupstwa zatracone, bo na Xięstwa Swieckie czyli Dobra przemienione za dyspensą Marćina Lutra. ŁubHist 177
z niechcenia
patrz: NIECHCENIE
  • - Dosyć miał szczęścia, wiele pozwolenia, Stánąć zá Nimfą, piękną nád pięknemi, Gdy iey kwef upádł ná ziemię z niechcenia, Podniosł go prędko Rękoma drzącemi; Y nim się Dama po swą zgubę schyli, Widzi ią w Ręku, zdánia nie omyli. DrużZbiór 57
czapla kita
patrz: CZAPLI
  • - Widząc strojnopysznego, a on stąpa z góry: Co też ten ma swego, prócz włosy a pazury, Które mu odrastają? bo to futro śliczne, To sukno, to jedwabie, to złoto zdobyczne; Boty ze skóry capiej, czapla na łbie kita. Niechajże się tu każde do swego przypyta, Ryś futro, bombiks jedwab, wełnę weźmie owca, Aż darmopych zostanie nagi, bez pokrowca. PotFrasz1Kuk II 50
kamień węgielny
patrz: WĘGIELNY, WĘGIELNY, WĘGIEŁNY
  • - ...niektorzy z stárodawnych Doktorow pisáli/ że dobrze pisáli rozumiey tylko głosy ich do głosu Chrystusoweego/ y do práwidłá wiáry stosuy/ mowiąc/ ábowiem ná opoce/ Chrystá Páná rozumieią/ ktory iest Fundámentem y kámieniem węgielnym/ ná ktorym nienáruszenie Cerkiew iego polega/ ktorey y bramy piekielne nie przemogą. SmotLam 37v
  • - ...nie ruszyłá ręká ludzka kámyká tego/ wyszedł z gory wysokiey: to iest/ z Pánny Bogárodzice/ kámień ten węgiełny... BirkNiedz 63
  • - Abyś niebył iuż gośćiem, y przychodniem nowem, Ale obywátelem świętych, y domowem Páńskiem ná Apostołow świętych fundámenćie, Y ná práwem Prorokow dawnych testámenćie, Ná nawyszszem węgielnem kámieniu Iezuśie Vfundowány mocno w Wierze... DamKuligKról 120
sztuka węglarska
patrz: WĘGLARSKI
  • - Rheginusa zas lubo prywet szpeci Przez noc; w dzien iednak w węglarskim odzieniu, Przed sobą niby pędzącego osła Niepostrzeżona obłuda uniosła. ChrośKon 186
  • - Pokażę po tym iak dowcipnie Węglarże zapobiegaią tym defektom, lecz nim zaczne traktować w szczegulnosci, o sztuce węglarskiey, za rzecz potrzebną sądzę pierwey pokazać iasniey ieszcze rożnicę, ktora między węglem i żarem zachodzi. DuhMałachJSpos 5
cygańska cera
patrz: CYGAŃSKI
  • - cygańska cera. schwartzbraunes Gesicht. teint basané; visage mauricaud. T III 169
cygański żywot
patrz: CYGAŃSKI
  • - cygański prowadźić żywot. wie ein Zigeuner in der Welt herum ziehen; beständig reisen. courir le monde; méner une vie de boëmien. T III 169
cygański język
patrz: CYGAŃSKI
  • - Podobno y CYGANSKI Ięzyk iest EGYPSKI, ale ma bydź, od prostákow zmieniony, z Wołoskim, Tatárskim, Węgierskim zmieszany. ChmielAteny II 750
wiatyk podróżny
patrz: WIATYK
  • - WIATYK pieniądze ná drogę podróżny. DanKolaDyk II, 580
ni słychu, ni widu
patrz: WID
  • - ...nie mogę tego słucháć;/ nie słycháć (ni słychu, ni widu;)... ErnHand 513
mały a czupurny
patrz: CZUPURNY
  • - mały a czupurny. er ist klein und doch fehr hitzig. en petit ventre gros coeur. T III 194
wódka kamforowa (sz. zm.)
patrz: KAMFOROWY, KAMFOROWY, KANFOROWY
  • - Powierzchownie wodka kanforowa letnio w chustce na żołądek przykładana: folgę wielką czyni BeimJelMed 90
wielbłądowa plewa
patrz: WIELBŁĄDOWY, WIELBŁĄDZI, WIELBŁĄDZI, WIELBŁĄDZY
  • - Wiélbłądowa pléwá/ v. Ráyská trawá. Kn 1247
  • - Ráyská trawá/ Wielblądowa pléwá/ wonna trawá/ sitowie wonne/ Trciná wonna [...] Iuncus odoratus. Kn 911
gaza muślinu
patrz: GAZA
  • - gaza muślinu. bergleichen Zeug. étofe de la mème sorte. T III 367
Ostrowy Kanarskie
patrz: KANARSKI
  • - Náyduie sie też [zapaliczka] w Hetruryey/ w Portugáliey/ w Hiszpániey/ y ná Ostrowách Kánárskich/ tákże ná Insułách morskich/ ktore Fortunatas zowią SyrZiel 178
Insuły Kanarskie (sz. zm.)
patrz: KANARSKI
  • - Pod Cástilską [koroną] zámyka się Bistália/ Leon/ Asturia/ Gálicia/ Extremádurá/ Andálogia/ Gránatá/ Murcia/ y obiedwie Kastiliae/ z przybáwionemi Kánárskiemi Insułámi/ Nauárską źiemią/ Mediolanem/ y nowym śiwátem/ Philippinámi/ y z inszemi kráinámi. BotŁęczRel I 6
Insuły Kanaryjskie
patrz: KANARYJSKI
  • - FORTUNNĘ[!] INSUŁY, albo KANARYISKIE, pierwszym imieniem názwane od obfitości miodu, wosku, oliwy, mastyku, soli, cukru, Pszenicy, od winá dostatku wyśmienienitego, powtornym imieniem názwały się od przedniey Insuły Kánaryi [...]. ChmielAteny II 660-661
język waleski
patrz: WALESKI
  • - W pospolitośći mowiąc/ bárźiey się pomázáłá haeresią Anglia/ á niż Wália: (ábowiem też haeresiae naprzod były wydáne ięzykiem Angielskim/ á potym nierychło Wáleskim) y więcey miástá/ á niż powiáty: bárźiey mieyscá co przy morzu/ á niż te co we śrzodku źiemie/ dla obcowánia z cudzoźiemcámi: więcey nákoniec te bliskie dworu miástá ludźie/ á niż od nieo odlegli. BotŁęczRel IV 60
windowy wrąb
patrz: WINDOWY
  • - Windowe wręby/ ábo zawiásy/ gdzié biéguny chodzą. Chelonium [...]. Kn 1262
  • - Wrąb [...] windowe wręby. T III 2617
prawn.
cesja prawa
patrz: CESJA
  • - [...] o co wszystko protestacia jest ode mnie w trybunale lubelskim uczyniona, do ktoreÿ prawnie dochodzic tak summÿ, jako y rzeczy w nieÿ opisanych, umysliłem, ze potym obaczywszy sie teyze summÿ własney moieÿ dziewięci tysięcÿ cessią y transfuzią prawa swego na mnie y dziatki moię uczynił. KsOw 23v
krzak mojżeszowy
patrz: MOJŻESZOWY, MOJŻESZÓW
  • - Wczora ze mnie żartował jeden wojewoda, Że coś na krzak Mojżeszów moja poszła broda. PotFrasz1Kuk II 202
moralność katolicka
patrz: MORALNOŚĆ
  • - Ia krotkiemi dowodami z naszey Katolickiey moralności wyiętemi to pokażę, y obiaśnię przykładem dziśieyszego Swiętego Wyznawcy Biskupa: nayprzod że nie masz poczciwości prawdziwey, gdzie niemasz Religii. PiskorKaz 22
organek słuchu
patrz: ORGANEK
  • - Rácyą tedy możemy przydać, że ten da rácyą simmetryi Architektonicznych, kto da rezolucyą, czemu w głosach 8vs, 3tia, 5ta, iest uszom wdzięczna, przykra zaś 7ma 9ta. Bo iáko innym sposobem y wdzięcznym znatury 8va, 2tia, 5ta tyka orgánku słuchu naszego, ták innym y wdzięcznym sposobem czyli modifikacyą tyka orgánku widzenia naszego forma, ktorey rácya iest iák 2 do 1. niżeli rácya iak 7 do 8. doświadczáiąc iák formy y konfiguracye są dzielne, w zruszeniu passyi ludzkich. Lechciwość tedy oka to sprawuię że to się podoba á to nie. ŻdżanElem 6
organek widzenia
patrz: ORGANEK
  • - Rácyą tedy możemy przydać, że ten da rácyą simmetryi Architektonicznych, kto da rezolucyą, czemu w głosach 8vs, 3tia, 5ta, iest uszom wdzięczna, przykra zaś 7ma 9ta. Bo iáko innym sposobem y wdzięcznym znatury 8va, 2tia, 5ta tyka orgánku słuchu naszego, ták innym y wdzięcznym sposobem czyli modifikacyą tyka orgánku widzenia naszego forma, ktorey rácya iest iák 2 do 1. niżeli rácya iak 7 do 8. doświadczáiąc iák formy y konfiguracye są dzielne, w zruszeniu passyi ludzkich. Lechciwość tedy oka to sprawuię że to się podoba á to nie. ŻdżanElem 6
prawn.
prawo gajne (sz. zm.)
patrz: GAJNY
  • - Było to przy prawye gaynem Torskyem; bel przy tym Wasil tywon. [1608] KsTorUl 480
kość mostkowa
patrz: MOSTKOWY
  • - N. N. maiący lat około czterdziestu, wzrostu wysokiego, składu ciała suchego, temperamentu melancholiczno-cholerycznego, d. 6. Lipca wezwał mię do siebie; ktorego zastałem maiącego febrę od 7. niedziel na czas przestawaiącą nieregularną, złączoną z wielkim bolem w lewym boku między czwartym, y piątym żebrem blisko kości mostkowey: twarz y wszystkie ciało było koloru ciemnożołtego, na ięzyku zaś materya żołtawa: przytym nawzyą, wstręt do iedzenia, nocy bezsenne miewał, często zaś gorączkę czuł wielką, z trudnością uryna mu odchodziła, dla bolu y gorąca nie regularnie: w urynie bardzo biały, y kleiowaty suz na trzy, y cztery palce widzieć się dawał, do urynału koloru ceglanego piasek przykleiał się, iako się zwykło przytrafiać w febrach na czas przestawaiących. ListDokt 1
motyli powój
patrz: MOTYLI
  • - Tychże skutkow iest Motyli Powoy Beotycki álbo Hiszpáński. [...] Okrom tych trzech pomienonych Motylich powoiow/ są iescze inne cztery. SyrZiel 321
mrugnąć okiem
patrz: MRUGNĄĆ
  • - Wnidę cicho, zaklinam psy, by nie szczekali, Morfea proszę, aby wszyscy twardo spali, Boję się cienia swego, stąpam jak po szydłach, Ulżywam się, jakby mię podnosił na widłach, I oddychnąć ledwo śmiem, ledwo mrugnąć okiem; Rozważnym i niesporym postępuję krokiem. MorszAUtwKuk 326
karmelitka bosa
patrz: KARMELITKA
  • - Złączył się był dożywotnie raz z Zofią Daniłowiczowną Podczaszanką Koronną, pozostáłą wdową po Cetnerze Stároście Lwowskim, ktora potym za iego przyzwoleniem Kármelitką Bosą umárła. NiesKor II 11
wyniosły humor
patrz: WYNIOSŁY
  • - Bywa czásem że powoli z stępuie z tego Kátáfálku pompy swoiey/ ná máły iáki/ y tym sámym spokoyny Vrząd/ zwłaszczá ieśli nie iest człowiek wyniosłego humoru/ od ktoregoby się pomsty spodźiewáć mogli ći/ co są przyczyną iego ruiny: álbo ieśli się też nie zda mieć dosyć do tego sposobnośći/ áni kredytu do sprowádzenia iákiey burze. RicWielJMon 57
  • - Podobáło się wyniosłemu humorowi iego, że Biskup szukał u niego protekcyi: á zatym obiecał ochronie wspieráć powagą swoią interesá Duchowne. PotulHist 215
  • - Ta z domu Wojnianka Ogińska, wojewodzina wileńska, była zbyt wyniosłego, a nawet dziwackiego humoru, tak dalece, że jednę tylko córkę Marcybelę za życia swego za Zawiszę wydawszy, inne córki, lubo i piękne, i grzeczne, i wielkich talentów, nie mogąc im partii dobrać, w lata zaprowadziła, że aż po śmierci rodziców za mąż popochodziły. MatDiar 315
wyniosłe drzewo (sz. zm.)
patrz: WYNIOSŁY
  • - Czy nie dla tego? że żywot ludzki iest drzewem iednym/ ná tę y ná owę stronę chwieiącym się/ á zátym gdy się wiatr z potęgą swą przywienie/ álić y sám drzewá wyniosłego fundament/ y to/ co ná fundamenćie stáło/ z gruntu wywráca y wyniszcza. WojszOr 127
  • - Tychże wiosek Bakałarz złożył piosnki na pochwałę Belizy i Hrabiego, ią do wyniosłego drzewa więzu, iego bluszczowemu przyrównywaiąc zielu. MarmWęgPow 104
  • - Pokrzywy iuz zupełnie wyrosłe, a zatym do pożywienia czworonogich źwierząt niezdatne, są okryte gąsiennicami, wyniosłym drzewom, ktorych inne źwierzęta dosiągnąć niepotrafią, mądrość Stworcy narzuciła tym więcey do wyżywienia gąsiennic. SandHist 71
wyniosły człowiek
patrz: WYNIOSŁY
  • - Ktoby z nim zrownał? nie urosł ná źiemi, On bowiem sam iest między żyiącemi, Co się nie boi i sił, i ięzyka, I wszelką okiem wysokość przenika, Znáiąc się, że iest w myślách przedsięwźiętych Krolem wyniosłych ludźi i nadętych. ChrośJob 168
  • - Czemu nam popiołem głowy posypuie Kápłán ná początku postu? Odpow: Dla tego żebyśmy sobie przypomináli, że ten czás iest czásem pokuty S. ktora się w popiele odpráwowáć zwykłá, iáko o Niniwitách, Esterze, Iudićie wspomina Pismo S. Powtore dla tego żeby wyniosły człowiek uczył się pokory, pámiętáiąc ná to że się w proch y popioł obroci, z tey rácyi Kápłán posypuiąc głowy popiołem tych słow záżywa: Memento homo quia pulvis es et in pulverem reverteris. NewOzd 67
  • - Człowiecze wyniosły, który śmiesz obiecować sobie uszczęśliwienie na ziemi, niewiészże ieszcze, że ta ziemia niepłodna i nieszczęśliwa wydać go nie może? YoungNocy 69
wyniosły kark (sz. zm.)
patrz: WYNIOSŁY
  • - Niech cząstkę tey srogośći zły narod obroći: Ná nas/ niech násze kárki wyniosłe okroći: Wszák skoro wycćierpiemy/ á zwyćięstwo sławne Odnieśiem/ máiąc twoie obietnice dawne/ Obleczem száty białe. RożAPam 46
  • - W lekkomyślnośći swoiey nierozumnych, I w gniewie rosprosz nadętych i dumnych, Łamiąc im harde, wyniosłe karki, I podśćiełaiąc ná podnożek barki. ChrośJob 159
wyniosłe słowa
patrz: WYNIOSŁY
  • - Skoczy zaraz i mówi wyniosłemi słowy: „Teraz pełnić twą wolę, Rynaldziem, gotowy: Wiedz, iż Gniew imię moje; przybiegłem dla tego, Abym ciężkie jarzmo zdjął dziś z karku twojego”. ArKochOrlCz III 268
wyniosłe serce (sz. zm.)
patrz: WYNIOSŁY
  • - I jako młodzian grzeczny, serca wyniosłego, Kochać się w niem poczyna z tych dzielności jego; Już nie życzy, aby nań czyja broń spaść miała I obrazić w urodzie kształtnej choć kęs ciała. ArKochOrlCz III 331
  • - Już czuł o tym Chodkiewicz, wskok przeto za posłem Wejera śle z Lermuntem; obadwa z wyniosłem Chodkiewicz posiłkuje Sercem, oba niemieckie wodzili piechoty. PotWoj1924 164
wyniosłe miejsce (sz. zm.)
patrz: WYNIOSŁY
  • - Pierwsza tedy iest Scárpánto/ skąd ma imię morze bliskie: wokrąg idźie ná 200. stay: leży ná mieyscu bárzo wyniosłym/ rozmáite máiąc wysepki wokoło/ iáko Cássio/ Nisári/ Piscopia. BotŁęczRel II 115
  • - Czemu pleban wielce sie ráduiąc/ wrocił sie do wśi/ y vderzywszy w dzwony/ gotował sie przed wszystkiemi páráfianámi swemi niewinność swoię pokázáć. Ktorzy gdy sie zeszli/ Xiądz nádźieie pełen/ stánąwszy ná wyniosły[m] mieyscu/ bespiecznie mowę wprzod vczyniwszy szat podniosł: áżci oto członek iego dáleko więtszy niż przedtym był/ pokazał sie. SpInZąbMłot 95
  • - Ták, żem áni ná przyiażni zacne, áni ná bogáte obroćił oki posagi, nie máiąc do ożenienia áni woli, áni phántázyey, áni Geniuszu sposobnego, záczym y tę Wdowę ktorą mi ráisz poymiy, á wezmiy za Małżonkę sobie, á vpátruy dniá pogodnego, żeby się Akt twoy przyiáżni tym wcześniey mogł skonczyć zá Bromą mieyską ná wyniosłym mieyscu. AndPiekBoh 45-46
  • - Pożyteczna więc rzecz iest umieć rozrządzać wody. Jeśli ich iest nad to, spuścic rowami, kędy spadzistość pozwala, ieśli mało, pokopać stawy na wyniosleyszych mieyscach dla zebrania powodzi dzdżowych. BradKniażKal 9
wyniosła góra
patrz: WYNIOSŁY
  • - SLusznie od tego Kośćiołá początek wźiąć sie ma ktory miedzy wszytkiemi Kośćioły Korony Polskiey y Państw do niey należących przodek po Gnieznieńskim zdawná otrzymał/ będąc ná wyniosłey gorze Wawel y celnym zamku stołecznego y głownego miástá postáwiony/ kosztownie zbudowány/ hoynie nádány/ y wielu Swiętych/ y Pátronow Polskich reliquiámi ubogácony. PrzewKoś 6
  • - Białagłowá raz vstąpiwszy stanu swey powinnośći, stawa się podobną vrwáney, ná wierzchu wyniosłey gory skále, ktora więcey zátrzymáć się nie może, áż samego nayniższego dopádnie pádołu, z tey considerátiey, vmawiáć się zemną o ożenieniu zániechay, względem nástępuiącego potomstwá. iáko istotnego dźiedźica mego męstwá, y zuchwáłych bráwur. AndPiekBoh 141
  • - Niemasz miéysca, nawet w znacznéy głębokości ziémi, gdzieby znaków władzy swoiéy i spustoszénia niezostawiła po sobie; naywyniośléyszé góry powoli ściéra i uniża, podnosząc ich kosztem doliny, dna rzék, iézior i morza, i nowym wzgórkom i nizinom daiąc początek. ŚniadJędChem 117
wyniosły kark (sz. zm.)
patrz: WYNIOSŁY
  • - Koń kárku wyniosłego/ dużym w przedźie/ trwáłym/ y do skokow sposobnym/ ále nieco przytępszym bywa/ y do biegu długiego niepochopnym. DorHip II Biv
  • - Z humoru Pegaz drugi, fantazyja dobra, Odlewanej kibici, wydałego ziobra, Kark do góry wyniosły, zwięzłego był uda, Pierś wypukła, tak głowa, jako noga chuda [...]. PotNagKuk I 458
  • - Miasto koni łabęcie z wyniosłymi karki Zaprzężone ciągną woz pierzchliwymi barki. TrembWierszeWir II 252
  • - Wyniosły [...] kark wyniosły [...]. T III 2703
wyniosłe myśli
patrz: WYNIOSŁY
  • - Są Myśli, ktore Greccy y Łacińscy Krasomowcy, Wyniosłemi zowią. Te myśli niby orlim lotem, wysoko się wzbiiaią a w słuchaczu miłe zadziwienie sprawuią. Składaią się te Myśli, z samych naypięknieyszych, y naywydatnieyszych własności rżeczy, o ktorych się mowi. [...] Lubo zaś wyniosłe myśli, bardzo zdobią, y wypiękniaią Dzieła Krasomowskie, iednak oszczędnie zażywać ich potrzeba, a długie Przedziały, między niemi czynić; bo by się ieszcze bardziey niż Allegorye uprzykrzyły, przez natężenie umysłu słuchaiących, w sciganiu, y doyzrżeniu, ich wysokości, y wyniosłości. [...] Na Przykład wyniosłych Myśli, weźmy pochwałę Zołkiewskiego, lub innego Wodza, ktory w boiu za Oyczyznę zginoł. RzewWKras 200
wyniosłe słowa (sz. zm.)
patrz: WYNIOSŁY
  • - Skoczy zaraz i mówi wyniosłemi słowy: „Teraz pełnić twą wolę, Rynaldziem, gotowy: Wiedz, iż Gniew imię moje; przybiegłem dla tego, Abym ciężkie jarzmo zdjął dziś z karku twojego”. ArKochOrlCz III 268
  • - Taki też Bánkiet należy Pochlebcom, ktorych słowá wyniosłe są nákształt Cyprysu, ktory żadnego nie przynośi owocu. AndPiekBoh 109
  • - Wyniosły. [...] słow wyniosłych zażywać; [...]. T III 2703
wyniosłe czoło
patrz: WYNIOSŁY
  • - Naprzod dno było nieiáko płáskátsze/ niżeli v nászych/ dla tego/ áby ná brodách y mieliźnie/ po odeszćiu náwałnośći/ mnieyszą miáły trudność/ czoło też bárzo wyniosłe/ iáko y tył wszytek/ burzliwośćiom y szturmom gwoli/ máterya dąb/ z tey miáry/ áby ná wszelki niepokoy y gwałt morski/ trwalsze y bespiecznieysze były. CezWargFranc 62
  • - Wyniosły [...] wyniosłe czoło. hohe Stirne. un front relevé, large. T III 2703
wyniosłe myśli
patrz: WYNIOSŁY
  • - Przez zbytki żon swych, y wyniosłe myśli, Niektorzy w ćięszki niedostátek przyszli. ZłoteJarzmo 23
  • - Gdy záś twoy przećiw tobie ádwersarz wymyśli Vtarczkę drugą, to iest gdy wyniosłe myśli, Y chárde wzbudźi w sercu Twym, iákoś ná Thronie Siedząc kwitnął ozdobą świátu w swey koronie, Y inne przy dostátkach Krolewskich wygody, Ktoreś porzucił, á Twoy poświęćiłeś młody Bogu wiek, táć náuká zbáwienną obroną, Y iák chártowny puklerz niech będźie zasłoną. DamKuligKról 286
wołek zbożowy
patrz: WOŁK, WOŁEK
  • - Sposob wytracenia Wołkow ze zboża pewny: Gdy się wołki w zbożu zámnożą, náypierwey zboże przeszuflowáć. VadeMed 160
traktat karłowicki
patrz: KARŁOWICKI, KARŁOWICKI, KARŁOWIECKI
  • - Było to Xięstwo [Transylwania] pod Turczynem, przez Tráktaty Karłowickie Annô 1699. Austryakom oddane [...]. ChmielAteny II 445
  • - Ten Kamieniec Podolski iest Forteca y obrona Polski od Turkow, między wielkiemi y niedostępnemi skałami położone. Mahomet IV. Sułtan Turecki w Roku 1672. tę Fortecę mocą wziął, ktora w ręku Tureckich aż do Roku 1699. zostawała, y dopiero przez Traktat Karłowiecki, gdy wieczny pokoy między Polską y Turkami stanął, oddany był. SzybAtlas 183
  • - Traktaty Karłowieckie, toiest pod Karłowiczem w Sklawonii między Leopoldem Cesarzem, y Portą Othomańską zaszły, Roku Pańskiego - 1699. ChmielAteny1755 I 214
pakta karłowickie (sz. zm.)
patrz: KARŁOWICKI, KARŁOWICKI, KARŁOWIECKI
  • - Turcy też Helluones et Latrones Regnorum, wydarszy Węgrom, trzymali ią długo, aż Karłowickie Pacta oddaiąc ią Austryakom kazały. ChmielAteny IV 285
  • - Małe y szczupłe, Hánowie teraz maią haracze z racyi ustąpionych Polskich y Moskiewskich Haraczow przez Pakta Karłowieckie. ChmielAteny IV 423
Murzyńska Ziemia
patrz: MURZYŃSKI
  • - Wiem że iuż tám tákiey strzelby nie wiele zostáło: bo iey śiłá w Murzyńskiey Ziemi/ w Persyey/ y pod Kieresteszem w Węgrzech/ dla gwałtownego y częstego nábiiánia/ y prochámi przesypowáney/ prochy porozsadzáły. ChabSpos B
  • - Czwarty iest Bászá Habeleku, ná gránicy Abissinow w Ethiopiey, to iest Murzyńskiey źiemi/ co Turcy ináczey zowią Hustrebit. RicWielJMon 69
  • - Nátale solum Słoniow iest Afryka, Indya, Maurytania, AEthyopia albo Murzyńska Ziemia, y Ziemia Troglodytow ktorzy o Zwierzętach osobliwych prawie tylko ich Mięsem żyią, z drzewa na nie cicho y sztucznie spuszczaiąc się y zabiiaiąc. ChmielAteny1755 I 586
Murzyńskie Państwo
patrz: MURZYŃSKI
  • - Toż się dzieie na Insule Meroé w Murzynskim Państwie, gdzie dwa razy na Rok cienia nie masz. ChmielAteny1755 I 192
Murzyńskie Morze
patrz: MURZYŃSKI
  • - Iest oblaná Morzem, ztąd się może názwać Peninsułą naywiększą w świecie: od Wschodu bowiem słońca ma morze Czerwone, od Záchodu morze Záchodnie, Atlanckie; od Pułnocy Medyterran, od Południa Morze Południowe, Murzyńskie. ChmielAteny II 626
  • - Ztamtąd śrzodkiem Murzyńskiey płynąc Ziemi, Afrykę od Ethiopii separuiąc, niektore formuie Insuły, iako to Meroen olim ludne Krolestwo; dopiero wodami wielu podsycony, poty to Astobores, to Astusapes zwany, tandem się NILEM zwać poczyna, na siedm się dzieli Ostia, albo Kánałow, Septem-geminus, albo Septemfluus, dlatego nazwany od Poetow, y temi Kanałami wpada w Murzyńskie Morze. ChmielAteny1755 I 562
czynić wrażenie (sz. zm.)
patrz: WRAŻENIE
  • - Wspaniałe przykłady Rycerzów Greckich i Rzymskich, żywe w duszy iego czyniły wrażenie, i pałał zawsze chęcią naśladowania ich; pomiędzy Dziełami które corocznie odczytywał rachuią się Pisma Herodota, Tucydedesa [...] i innych. LavGirtŻycie 25
  • - Obaczymy, co poważą więcey Narody, czy Twoię Opatrzność? czy moię naywyższą Monarchiczną łaskę, opiekę i gwarancyą? iakie mocnieysze wrażenie w nich czynić będzie, czyli to słowo: Bóg Wszechmocny? czy moie chlubne tytuły. DembowJGłos 12
zrobić wrażenie
patrz: WRAŻENIE
  • - Opinia wkorzeniona fatalizmu, a bardziey ieszcze barbarzyństwo rządu, dodotąd[!] wstrzymały Turków od zasłonienia się przeciw temu biczowi morderskiemu: przecież pomyślność zabiegów, którą widzieli między Frankami zrobiła od nieiakiegoś czasu wrażenie na wielu z pomiędzy nich. VolnNowicOpis 85
wrażenie odbierać
patrz: WRAŻENIE
  • - Taka iest zaiste ich gwałtowność: że bez doświadczenia nie można sobie tego wyobrazić; gorącość ich porównana bydź może z wrażeniem iakie odbieramy, stoiąc blisko pieca ogromnego, z którego swieżo chleb wyimuią. VolnNowicOpis 16
oprzeć się wrażeniom
patrz: WRAŻENIE
  • - Jakież serce napawane podobnemi prawidłami, potrafiłoby się oprzeć wrażeniom z natury wypływaiącym? ContBykSuł 40
uczynić wrażenie
patrz: WRAŻENIE
  • - Królewna Renata pytała się dam Hiszpańskich, na którym mieyscu przypadków królowy zastanowiły się. Jesteśmy, odpowiedziała Alfonsina, w tym mieyscu, kiedy królowa oddaliła się na wieś. naturalny obraz skutków muzyki, który nam hrabina de Sancerre wystawiła, żywe na sercu mym uczyniły wrażenie. CaumNiemcHist 169
  • - Moia towarzyszka nie ukrywała przedemną, iakie wrażenie Sułtan uczynił na iey sercu; ia zaś ią upewniłam, iż Ali zawsze mnie był miły. ContBykSuł 83
wolny wrąb (sz. zm.)
patrz: WRĄB, WRĄB, WRĘB
  • - TO ZA TO, DARMO NIC KONTRAKT O WOLNY WRĄB SZLACHCICA Z STAROSTĄ PotFrasz2Kuk II 463
  • - Bór należący do Tylic, wolny w nim wrąb na opał i do budowania dworowi i na reparacją gburów, barci co się nad to znajdzie, należy pożytek dworowi. InwChełm 165
  • - Wrąb wolny oddaje się jmp. regentowi na borach i lasach górzyńskich na sam opał i do budynku i spólny żer na dębinach. InwKal II 39
  • - WOLNY WRĄB. To mieysce w lesie, w ktorym pozwala się wycinać drzewa. Urzędnicy maiący dozor nad wodami i nad lasami, pilnuią takich mieyść. Dzieli się ordynaryinie las na mieysca takie pozwolone, i na inne w ktorych są potrzebne do budowli drzewa. Kupcy ktorzy sobie zakupili wolny wrąb w cząstce iakiey lasu, powinni wycinać drzewa w czasie sobie wyznaczonym. DuhMałachJSpos 43
cieśnina morska
patrz: CIEŚNINA, CIEŚNINA, CIAŚNINA
  • - Cieśń, f. Cieśnia. Cieśnina. [...] ćieśnina morska. Meer-Enge. un Bosphore, détroit, bras de mer. T III 145-146
  • - Insi zaś Bracia namienionych, przez cieśninę Morską (ieżeli na ten czas była) na tę stronę przeprawili się ku Europie. KleczPocz 7
  • - Co iest cieśnina morska? Cieśnina morska abo przesmyk iest kanał ciasny łączący dwa morza z sobą. abo iednego morza dwie części, takie cieśniny są: Zund, morza ciasne między Francyą y Anglią, między Hiszpanią y Afryką, Eurip między wyspą Negrepontem y Liwadyą. WyrwGeog 14
  • - Morza Europeyskie nazywaią się te, ktore oblewaią Kraie Europy wokoło. Są zaś te: Naprzod obszerne Morza o ktorycheśmy zwyż mowili: potem pomnieysze morza, odnogi iego, y ciaśniny morskie [...]. SzybAtlas 25
  • - P[ytanie]. Jakie są granice Wielkiey Brytannii, y iaka iey iest długość y szerokość? O[dpowiedź]. Dwie te wielkie wyspy na Wschod są oblane [...] Morzem Połnocnym. Na Południe [...] Morzem nazwanym la Manche y ma ciasninę morską Kale. SzybAtlas 85
przesmyk morski
patrz: PRZESMYK
  • - Cóż iest Przesmyk Morski [łac.: Fretum] Iest niby konał[!] Ciasny, czyli Ciesnina morska, łacząca dwa Morza z sobą, albo dwie części iednego Morza. Takie są. Przesmyk pod Giblartarem [...]. GiecyZiem 146
  • - NOWA BRYTANIA. Ta ziemia leży na wschod nowey Gwinei, przesmykiem morskim od niey odłączona. ŁadSGramGeo_II 113
  • - Przesmyk morski iest ciasne morze między dwiema lądami, taki naprzykład iest przesmyk Gibraltarski między Hiszpanią, y Afryką. SiekKraj 229
przemyk morski
patrz: PRZEMYK
  • - Przemyk morski, vid. Przesmyk morski. T III 1678
wronia noga a. stopa
patrz: WRONI
  • - ...niektorzy/ ále mylnie/ Trawę Mánniáną/ rozumieią bydź Wronią nogą/ ktorą Lácinnicy/ Coronopum zowią. SyrZiel 1013
  • - WRonia stopá/ álbo nogá/ ziele iest/ wąskiégo/ długiégo/ á miązszego liściá/ y rozsochátégó/ po ziemi sie rozkładáiącégo. SyrZiel 1141
  • - Wodká wroniéy stopy. SyrZiel 1142
  • - Niektore z nich Cynki máiące/ właśnie iáko ná Wronieynodze liściu. SyrZiel 124
  • - Wronia nogá ziéle/ kania stopá. Coronopus [...] Dactylus. Gramen aculeatum. Kn 1289
wronie masło
patrz: WRONI
  • - O Wronim máśle. Rozdział 150. SyrZiel 905
  • - Mylą się bárzo ziołopisowie [...] ktorzy rozchodniku wielkiego przyrodzenie moc y skutki Wroniemu másłu przypisuią. SyrZiel 906
  • - Sok Wroniego másłá. SyrZiel 906
  • - Wrónie masło/ ziéle/ záięcza kápustá. Illecebra: Andrachne agria. Kn 1289
wronie oko
patrz: WRONI
  • - IEdná Iágodá/ drudzy Wronim okiem zowią/ iest ziółko o iednym prątku. SyrZiel 1386
  • - Wrónie oko ziéle czwórlistne/ iédná iágodá. Solanum monococcom, Gesner. Kn 1289
  • - Truidła zaś są różne.Pirwsza sulima moskiewska, drugie wronie oczy, innych, podlejszych, dość wielka liczba. RadziwHDiar 207
Pole Mutyneńskie
patrz: MUTYNEŃSKI
  • - Zá KONSULOW Rzymskich M. Aciliusza y Porciusza, z Nieba deszcz krwawy y mleko padało; á zá Marciusza y Sext Iuliusza, ná polu Mutyneńskim gory się zbiegaiąc, uderzały o siebie, z wielką ruiną Miast, wsi pobliskich; z tey kollizyi, rzeki y wody wypadały. ChmielAteny1755 I 989
wrotycz włoska
patrz: WROTYCZ, WROTEZ
  • - NIektorzy Kocánki żołte z złocieniem ktory Grekowie Chrysokome zowią. Drudzy z Włoską Wrotyczą/ ktorą ciż Helichrysii miánuią/ záiednoż mieć chcą/ ále niesłusznie. SyrZiel 1354
  • - Wrotycz Włoska/ v. Rádostká. Kn 1289
  • - Rádostká ziéle/ Wrotycz Włoská. Heliochrysos, f. Heliochrysum, al. Helichrysu. Kn 908
przemywać ranę (sz. zm.)
patrz: PRZEMYWAĆ
  • - Ieżeliby się robacy zálęgli w ránie, przyłoż ná nie ser młody nie solony, wynidą do niego, potym weźmi Miętki kámienney, álbo Centurij, uwarz w wodźie, przecedź, włoż troszkę Háłunu, tym ráne przemyway y goy plastrámi wzwysz opisanemi, lubo innemi. PromMed 172
  • - Jeżeli zaś miał iuż ieden albo dwa paroxyzmy chory uncyą paprotki pomiędzydębowey (Polypodium quercinum) przydaią, a wodą słoną, ranę przemywaią. LisikFizyka 433
  • - Należy przemywać ranę z naywiększą przezornością, aby w nią nie zaszła ślina bydlęcia ukąszonego; bo gdyby też ślina zatrzymała się w ranie, niezawodnieby się z krwią zmięszała, y na potym wściekliznę sprawiła. KurFSangOpis 106
  • - Gdy tedy kto od psa, wilka, lisa, kota, lub iakowegokolwiek zwierzęcia, albo bydlęcia, a nawet od człowieka wściekłego ukąszonym będzie, powinien zaraz mieysce zranione błotem lub wilgotną ziemią obłożyć, kilka razy to powtorzywszy, potym rozpuściwszy soli w wodzie, tą wodą ranę należycie wymyć, potym wziąwszy octu iakowegokolwiek, byle dobrze kwaśnego, zagrzawszy, rozpuść w nim trochę masła, tym ranę często przemyway, i szmatami w nim maczanemi obwiiay. PerzLekarz 157
wymywać ranę (sz. zm.)
patrz: WYMYWAĆ
  • - Tymże też rány wymywáć/ ktore się goić będą bez wszelákiey máśći. SyrZiel 261
  • - Vsczknionym od bestyy iadowitych pić dawáć/ y ránę tąż polewką wymywáć/ liśćie iego w winie wárząc. SyrZiel 59
  • - Nie dano mu chleba przez dwa dni, lecz Steley był tak wspaniały, że mu swego udzielił. Podawał mu, iak często mogł, napoy. Wymywał mu nawet rany, i w ten czas mu Moskal rękę ścisnął, mowiąc do niego, wybacz mi, żem tak właśnie z tobą śię nie obchodził, iak ty teraz ze mną. GelPrzyp 118
  • - Trzeba zanurzyć chorego dziewięć razy w biegącey wodzie, nakazawszy mu dyetę po ukąszeniu; wymyway ranę ługiem z popiołu dębowego y uryną, przykładay kataplazm zrobiony z dryakwi Weneckiey (Alliaria) czyli czosneczku ziela, z ruty y soli. AlletzAlb 51
grzech zmywać
patrz: ZMYWAĆ
  • - GEnezus przy chrzćie swoim znowu Anyołá widźi/ ktory mu kśięgę grzechámi iego popisáną/ w ten czás kiedy ná niego wodę leią y chrzczą go/ pokázuie/ y one wszytkie grżechy z xięgi zmywa. TragGen A3v
  • - Kto miał zwyczay płáczliwemi/ Grzechy zmywać kroplámi; Krople teraz prześwietnemi/ Bydź obaczy perłami. RaderBrudOst G6
  • - Gdy kto zaś chce się Turkom w czym iako podobać Siła z niemi nie mowić, wiary nie probować. Owszem im się pokazać, miękim w swey naturze, Litościwym, pobożnym, wesołym w posturze, Y ten pełni uczynek pobożny, kto taki Puszcza z klatek zawarte, wolno swoie ptaki, Niemniey y ten uczynek, zda się miłosierny Według ich sentymentow, takiey prawowierny Jest, kto na pokarmienie psow, chleba kupuie Tym uczynkiem grech[!] zmywa, siebie tak ratuie. RelChron 111

patrz: WRYTY
wrząca woda (sz. zm.)
patrz: WRZĄCY, WRZĄCY, WREJĄCY, WRAJĄCY
  • - Zbytnim ćiepłem wodá odmięnia się w powietrze, á iedná kropelká wody w wielką część powietrza, y tę wodę nápełnia ią, á mieyscá potrzebuiąc większego, z gárncá wybiegáią y wodę wyrzucáią, y z tąd bąbele we wrzący wodźie się czynią. TylkRoz 53
  • - Z domu czarownica wyniść nie może, gdy miotła będzie we drzwiach położona; á zaś iey włosy, igły, albo podkowki w wodę wrzuciwszy wrzącą, zaraz tam przybywa ona, mowi Delrio. ChmielAteny III 266
  • - Do poięcia tego wiedzieć należy. Naprzod iż wody wrzącey gorącość iest 220 grad: według termometru Sarentheina. BohJProg II 258
  • - Nalanie Infusio. Nazywa się to ktore iak Arbata wrzącą wodą polewane bywa, Kwiecia warzyć nie należy, bo częścią swą siłę tracą, częścią tym gotowaniem nieprzyiemnego smaku nabywaią właśnie iak Herbata [...]. TisPerzPorz 121
wrząca smoła (sz. zm.)
patrz: WRZĄCY, WRZĄCY, WREJĄCY, WRAJĄCY
  • - [...] ná żołnierzá zabáwionego robotą náćierali/ wież nászych wysokość/ ile ich ná káżdy dźień wzwyż rownał wał/ swoich wież v wierzchu przyczyniwszy tákże rownáli/ podkopy od nas vczynione opalonym á v końcow záostrzonym drzewem/ tákże smołą wráiącą/ y kamieńmi okrutnymi trudnili/ y ták do murow przystępu bronili. CezWargFranc 167
  • - Miasto gumy/ będźie tám wrząca smołá/ siárká: Miásto Pánny do stroiu/ stroić będźie Parká. ŁączZwier B2v
  • - PIERWSZY diaboł. Nic miłosierdzia – Wrzucić go w smołę wrzącą. CHWALIBURCA. W smołę wrzącą – Ah! wspaniałe diabły; więcey mieycie ludzkości. ShakZabłSam 113-114
  • - Iedzą ołow rozpalony, piią smołę wrzącą, y cierpią większe bole, niżeli tu ná świecie są naycięszsze podagry, chiragry, kámienia, bolenia zębow; ponoszą większe męki, niż okrucieństwa wszystkie, ktore Męczennikom Swiętym tu ná świecie zádáwáli tyranni; WitkJSyn I
wrząca krew (sz. zm.)
patrz: WRZĄCY, WRZĄCY, WREJĄCY, WRAJĄCY
  • - A to naywięcey w nim krew gorącośćią przyrodzoną wráiąca/ ktora okrom łágodnośći zwyćiężona/ poki mocy sstáie/ być nie może/ spráwuie. DorHip I Aiijv
  • - Horezm jest jedno miasto w Indyej, w którém był jeden duchowny nabożny. Do tego gdym się w młodości mojéj przy mieszał, widząc moje kwitnące lata i krew we mnie wrającą, nauczał mię i często rozkazywał, abym poniechawszy schadzek i posiedzenia z derwiszami, spokojnie na miejscu siedzenie przedsięwziął. SaadiOtwSGul 92
  • - Nie miała mieysca płochość miedzy temi swaty, Płochość, co ze krwią wrzącą, i bystremi laty Rzucaiąc chęci pierwsze nieobaczney młodzi, Często o lekkomyślne małżeństwa przywodzi; I w krotce nie hartowne rozumem ogniwa Jak marnie pospaiała, tak marnie rozrywa. NaruszASiel 5
  • - Ledwośmy wysiedli na ląd, Murzyni z przeciwney memu korserzowi partyi, rzucili się na iego zdobycz. po złocie i dyamentach, my naydroższym byłyśmy sprzętem. patrzałam memi oczyma na taką potyczkę, iakiey nie widać nigdy w Europie: ludzie albowiem północni mniey wrzącą krew maiąc, nie tak się zapalaią do kobiet, iak Affrykanie. rzekłbyś, że w żyłach Europeyczyków płynie mleko, a w żyłach mieszkańców od Atlasu i iego okolic, szczery wre ogień i witryol. VoltPrzybKandyd 51
źródło wrzące
patrz: WRZĄCY, WRZĄCY, WREJĄCY, WRAJĄCY
  • - Z tego zrzodłá záwsze istotnie wrzącego [...] / záwsze spułistotnego/ ábo nie płynie: Ieśli nie płynie co záwsze spułistotnego/ toć Syn Boży nie iest Zrzodłem záwsze istotnie wrzącym/ co iest przeciw Cerkwi S. mowiącey/ y wyznawáiącey/ że Chrystus iest zrzodłem záwsze istotnie wrzącym. RutkaZgoda 11 nlb
  • - Nauczyła y S. Cerkiew Wostoczná, ktora Chrystusa, názywa Zrzodłem wiecznie ćiekącym, ábo wrzącym, tak mowiąc. (Prisnosuszczno kipiászczyy Istocznycze Chryste Boże nasz.) RutkaGoliat 41[51]
grzech zmyty
patrz: ZMYTY
  • - Ieden świátowy gruby żołdák zá rzecz niepodobną aliter facere non possum zá grzech nie zmyty sobie poczyta; á my bysmy iáko drobną iágodkę połykali? BujnDroga 433
  • - Na ostatek, iak Iordan na doł do morza pustego albo martwego płynął, tak też grzechy wodą Chrztu świętego zmyte, w morze zapamiętania wiecznego wrzucone bywaią, i tam zostać muszą, gdyby tylko ochrzczeni onych ztamtąd swowolnie nazad nie brali. LangHaberPost 94
przemyć ranę (sz. zm.)
patrz: PRZEMYĆ
  • - Warz to w krynicżney wodźie/ ábo w ocćie: kiedy powre dobrze/ włoż hałunu nie mało/ przemyi tym co nalepiey one rány/ y nogi obwin onymże co naciepley/ áż ku kolánom/ skoro oschnie/ wymyi rány one/ ćiepłą gorzałką z solą/ y záś onegoż zgrzawszy przywinąć/ y ták cżynić áż sie zgoi. OstrorMyśl1618 26
  • - Jeżeli ciało koło rany iest zasiniałe, trzebaby ieszcze przemyć ią wodką kanforową, natężoną przez spiritius salis ammoniaci, potym ią plastrem z maści Styrax okryć: nakoniec gdy ciało zranione stanu naturalnego nabiera, samego tylko Basilicon używać należy. KurFSangOpis 83
  • - Pierwszy z tych nieszczęśliwych zbiegł tegoż samego dnia do znayduiącego się blisko Felczera, ktory mu rany ponarzynał, przemył dobrym winem, y maścią obłożył. KurFSangOpis 87
relig.
obmyty z grzechu (sz. zm.)
patrz: OBMYTY
  • - Postawiony tedy ten Znák zbáwienny, iák niegdy ná gorze Kálwáryiskiey w śrzodku wszytkiego świáta ná głowie pierwszego Oycá nászego Adámá, [...] gdźie potym Krew Swięta płynąc po Krzyżu dźiurę onę w źiemi zmoczyłá, y głowy ogniełey[!] Adámá Przodká nászego nayprzod doszla; áby ktory naprzod zgrzeszył, naprzod tez z grzechu był obmyty. JabłońDrzewo 33
  • - Proszę cię ktoszkolwiek iesteś wnidź w sumnienie twoie, weyzrzyi w kąciki, przetrząsniy skrytości serca: y ieśli znaydźiesz nieobmytą z grzechow duszę, á złościami obciążoną, iuż masz okazyą smutku smutku patrz w Niebo, Chrystus przy swoiey chwale, y w Niebie, ile przez wieczności błogosławioney szczeście może, niby upłakuie nad złościami twymi, y przyszłym nieszczęściem twoim, niecnot końcem. ZehenLaskSum 70
szyszka borowa (sz. zm.)
patrz: SZYSZKA
  • - Płácż że nieboże/ Ciernie nie roże Będziesz miáł w swiecie/ Ty y twe dziecie Będzie płakáło/ Wám nie nadáło/ Ze z rázu w Raiu Iák ptáka z gáiu Ták wás pędzono/ Vrwáno grono/ Szyszka borowa Iuż nie ták zdrowa/ Pokutuy záto/ Miłośne láto Pán ci daruie/ Grzesznych przymuie. BaranLut 389
  • - NA ZŁE PIWO Ba, już bym ci pił na taką przynukę, Zjadszy wędzonej baraniny sztukę, Ale z borowych twoje piwo szyszek Gwałtem przez gardło nie chce leźć do kiszek. PotFrasz4Kuk I 213
  • - Temu się dziwuj, że w tak płonej dziczy, Tak żwawie sąsiad z sąsiadem graniczy, Gdzie owies tylko a borowe szyszki Ledwie pożywić swoje mogą liszki; Czego nie słychać, kędy pleńsze żniwo, Bujniejsza rola, w Egipcie jak żywo. PotFrasz2Kuk II 477
  • - Item kurzenia, álbo kádzenia ustáwiczne, lubo bo śiárką, lubo smołą, lubo oboie wraz zmieszawszy, lubo skorkámi Brzożowemi, Bursztynem, szyszkámi borowemi. PromMed 190
szyszka drzewna
patrz: SZYSZKA
  • - Szyszká drzéwna/ Conus. [...] Nux pinea. [...] Strobilus. [...] Pityis. [...] Pitydia. Kn 1130
  • - Szyszka. 1) Ein Tanilen oder Fichten-Zapfen. [...] 1) pomme de pin, de sapin. [...] 1) szyszka drzewna. T III 2286-2287
szyszka sosnowa
patrz: SZYSZKA
  • - Albo w garniec wina wpuścić 7 ziarn z szyszki sosnowey, zmieszać dobrze. ChmielAteny III 488
  • - SMIESZEK ziele rośnie po nad Dnieprem, ktore zmieszane z winem y mirrą w napoiu, dziwne w człowieku sprawuie postaci, á nadewszystko taki śmiech w nim wzbudza, że go inaczey uspokoić nie można, tylko winem palmowym zmieszanym z szyszkami sosnowemi, pieprzem, y miodem. ŁadSHist 159
  • - Trzeba nabierać szyszek sosnowych albo iodłowych, te w kotle dużym gotować w wodzie, coraz mieszaiąc, ażeby się rozgotowały. DośwGosp 154
szyszka olszowa
patrz: SZYSZKA
  • - IAgody Járzębiny, Bob w octćie wárzony, Migdały przypiekáne, gałká Muszkátowa przypieczoná, Szyszki olszowe, Tormentilla, wężownik, żywokost, etc. PromMed 49
  • - Ná toż [...] w tym maczáiąc chustkę przykładay, wprzod kiszkę wpráwiwszy; tákże weś tarnek, szyszek Olszowych, liśćia Dębowego, Kurzego ziela, warz w wodźie Kowálskiey, maczay w tym chusty, przykładay záraz po wpráwieniu, á kiszkę potrząśni proszkiem z Tormentilli. CompMed 245
szczebietliwy język (sz. zm.)
patrz: SZCZEBIETLIWY, SZCZEBIETLIWY, SCZEBIETLIWY, SZCZEBIOTLIWY
  • - A ono wełbie pustym tylko pełno szumu/ W ięzyku sczebietliwym nie pytay rozumu. WitkWol D4v
  • - Czego więc nie rad wytrwa ięzyk sczebietliwy/ Lecz też często odnośi wstyd długo zelżywy. A zwłasczá gdy co komu vsczypliwie rzecze/ Iuż nie iedná przygodá wnet się zá nim wlecze. WitkWol E
  • - Zwłaszczá w miłośći: á ktosz ták sczęśliwy/ Zeby go nietknął iężyk szczebietliwy. KochProżnLir 185
  • - Na te twoie w trudnościach zawikłania, obierz sobie prawie nie siła ale dwoch do porady, Okkazyą[!] y potrzebę, te ci krotko y łatwo uczynią rezolucyą, a bardźiey możnieyszą y potrzebnieyszą, iakieby ci wielomownych á siła zgromadzonych ust szczebietliwe ięzyki długo się umawiaiące, z sobą rzadko zgodliwe uczyniły. WojakDysk 5
  • - Wszakże mimo tak groźne, ktore przyiaźń święta Pisze prawa, i mimo nayściśleysze pęta Ludzkiego towarzystwa, nayczęsciey się zdarza; Jako ten przyiaciela, tamten gospodarza, Ow pana, choć się lada o fraszkę powadził, Szczebiotliwym ięzykiem wygadawszy zdradził. NaruszASat 101
  • - Znayduią się niektorzy, temu przyganiaią Dekretowi Boskiemu, na Moyżesza winę Kładą, wszelako prożno, daremnie szemraią, Bóg zseła ogień ieszcze, y wszystkich w perzynę Obraca, niechże teraz moc ręki poznaią Szczebiotliwe ięzyki, kar macie przyczynę. GurowRDzieje 33
głowa szczerbata
patrz: SZCZERBATY
  • - Powiedzże mu by słowko, że ten tworca nowy Ten zuchwały rozwalacz przedwieczney budowy, Wznieca chęć do występkow, a gasi do cnoty; Wnet cię on miedzy chytre postrzyże dewoty: Lub zbywaiąc błyskotnym z kogoś tam wierszykiem, Nazwie głową szczerbatą, albo fanatykiem. NaruszASat 119
szynkarz piwny
patrz: SZYNKARZ, SZYNKARZ, SYNKARZ
  • - Szynkarz. Wein oder Bier-Schencker. poteleur; cabaretier, tavernier. § szynkarz piwny, winny. T III 2285
szynki westfalskie (sz. zm.)
patrz: SZYNKA
  • - Z ktorych potym szczegulne zá vpominki/ Szlą Westphálskie Pánom szynki. KochProżnLir 203
  • - Przez które państwo jadąc doznalichmy tego eksperiencją, iż sławne szynki westfalskie, ponieważechmy się jako szynek, wędzonek i abuchtów wybornych barzo najedli; osobliwie dobre wszytkie rzeczy wędzone w tym państwie. BillTDiar 314
komora mytna (sz. zm.)
patrz: MYTNY
  • - Wybrano częścią od Tatarzyna, częścią od hultajstwa domowego, częścią przez ustawiczne wojny [...] wiele mytnych komór odeszło, siła prowincyj zniosło i zniszczało. RadziwKSprawy 486
  • - Z karczem Mieyskich y po siołach w których miod piwo szynkuią, od gorzałki, także z młynow z myta, Zamkowe y z browarow co dzierży, na trzy lata na arędzie, żyd Jakob Filiksowicz przychodzi do Skarbu Jego Krolewskiey Mości. w kazdy rok według arędy Sześćset kop groszy, a czas wydzierżenia ich tey arędy do Bożego Narodzienia[!] w Roku teraźnieyszym 1563. [...], oprocz komory mytney y wazczego tak pomiernego, y myta mostowego y okrom Obiestki od ludzi przeiezdnych kupieckich y od Kozakow. PrzełożInteresSang Bv
szyna żelaza
patrz: SZYNA, SZYNA, SYNA
  • - Szyná żélázá/ Lamina ferri rudis. [...]. Kn 1130
  • - Sytę poty warzyć w kotle, przy ustawicznym szumowaniu, poki szyna żelaza iak ogień rozpalona w nim umoczona nic nie zgasnie według Tylkowskiego, y experyencyi. ChmielAteny III 425
szyna żelazna
patrz: SZYNA, SZYNA, SYNA
  • - Tey chorobie/ ponieważ vmieią wszyscy niemal kowale łácno zábieżeć/ ono zdźieráiąc żelazkiem ábo nożykiem ná to przygotowánym/ áż do krwie: kłádąc też zárázem szyny żelázne w gębę/ áby one żuiąc/ mogło tym więcey krwie złey/ zgęstwiáłey/ ziádłey/ koło dźiąsł zgromádzoney wystąpić/ y zęby powierzchu tym kąsániem bárźiey oczyśćić/ á octem z solą ná ostátku te zerznienia opłokiwáiąc. DorHip II Mivv
  • - Komuby zgorzeliná/ iáko spalony śćierw: ábo kiedy ná mękách kogo świecámi/ álbo rospalonymi bláchámi/ y szynámi żeláznymi palą/ z gárłá cuchnęłá/ tego korzenia żucháć/ y w vśćiech trzymáć dobrze. SyrZiel 87
  • - Podle drzwi kuchennych na pokoje idą schody szyną żelazną przepasane do wchodni z drzewa bramki, na dole i u góry z poręczami, nad wschodami przykrycie bez dachówki; te schody wielkiej podległe ruinie. InwChełm 7
  • - Nad kratką e widać pod m osadzone naczynie niby w iakimsiś piecyku ceglanym, który w mieyscu n styka się z ścianą kuchenną, a pod o utrzymuie się na szynie żelazney w poprzek pieca daney. p. q. iest blacha żelazna lana, która iest tłem piecyka tego, i która szerszym końcem wspiera się w murze, a zaś węższym na owey szynie żelazney. ŚwitBud 193
  • - Wierzą Machometani, że iak będą zawołani od Machometa na dzień sądny, będą iść musieli przez drogę wszystkę usłaną szynami żelaznemi zárzystemi, y że nie będzie sposobu ustrzeżenia się od sparzenia, tylko podkładaiąc sobie papier po[!] stopy, ktory z tey racyi szanuią, na ziemi mu się walać nie pozwalaią, y ztąd, iż na nim Imię Boskie pisane bywa. ChmielAteny1755 I 1102
zool.
szyjki rakowe
patrz: SZYJKA
  • - WEś szyiek rákowych obránych co chcesz, warz ie dobrze w mleku owczym, (może y w krowim) potym rozwierć w donicy, y roztworz tymże mlekiem, przyday do tego migdałow tłuczonych, mąki ięczmienney Krochmalu żołtkow iáiowych, Cukru, wszystkiego co potrzebá, zmięszay, przywarz, niech tego chory záżywa, uznasz pomoc. CompMed 138
myszyńska ziemia (sz. zm.)
patrz: MYSZYŃSKI
  • - Z teyżę źiemie Myszyńskiey do Szląská w te strony/ Zelázny y miedźiány kunszt iest przynieśiony. RoźOff E3v
  • - Z tyże źiemie Myszyńskiey/ ná Máłpadwi rzece/ Ktora wstawszy od gránic Polskich w Odre ćiecze. RoźOff E4v
  • - Aż potym BERNAT Xiążę Opolskie/ ná imię Gláwerá nieiákiego też z Myszynskiey źiemie Wezwał do tey kuźnice/ Kuźniká sławnego W budowániu żeláznych kunsztow ćwiczonego. RoźOff Fv
  • - Uważał to on Szláchćic w Myszyńskiey źiemi/ ktory ták pięknym y krasnym był/ że mu w oney Kráinie w pięknośći rownia nie było. GdacPrzyd 52
  • - LXVI. Iáko sobie on bárzo piękny y krasny Szláchćic w Myszynskiey źiemi postąpił/ áby śię z cudnośći y krásy swey nie wynośił? GdacPrzyd 72
kraj myszyński
patrz: MYSZYŃSKI
  • - Tento kuźnik iż wyszedłz Myszynskiey kráiny/ Mysznarem od Polakow w Polscze był názwány: Ktorego był Przystáński Pan gruntu onego Przyprowádźił w tę stronę z kráiu Myszynskiego. RoźOff F3v
myszyńska kraina (sz. zm.)
patrz: MYSZYŃSKI
  • - Po Czeskich záś kuźnicách Myszyńskie nástáły Kuźnice: Lecz nie rychło/ bo dopiero były Napierwey od Xiążęćiá Sáskiego OTHONA/ Budowáne kráiny tey Myszyńskiey Páná. RoźOff E3v
  • - Tento kuźnik iż wyszedłz Myszynskiey kráiny/ Mysznarem od Polakow w Polscze był názwány: Ktorego był Przystáński Pan gruntu onego Przyprowádźił w tę stronę z kráiu Myszynskiego. RoźOff F3v
pastuszy pies
patrz: PASTUSZY
  • - Pástuszy piés [...] cum seris pugnans. Thous, Tigris, Dromas, Podargus, Pteralas, Lælaps, Ladon, Labros [...]. Kn 693
laska pastusza (sz. zm.)
patrz: PASTUSZY
  • - Pástuszá láská/ Pedum Enni. [...] Pastorale baculum. [...]. Kn 672
  • - Laska [...] laska pastusza. Schäfer-Stock. houlette de berger. T III 715-716
  • - Wiekiera maczuga, pałka; laska pastusza. DudzZbiór 68
staw młyński
patrz: MŁYŃSKI
  • - 491. Sub eodem actu. — Stanąwszi przed prawo nasze zupełne Woyciech Pelc, mlinarz Wolej Komborskiey potwierdził zapiszu pirwszego, czo maiąc na młynie swoim, ktori iest kupnim; tedi maiąc znowu zapisz od iego Mosci Pana dziedzicznego, ze plac na nawsziu wyszej stawu młynskiego pod ogrodem kacmarskim zapłacił za summę grziwien dwadziescia, tedi te grzywien dwadziescia do pirwszego zapiszu, iako w xięgach prawnych iest zapiszane, dał sobie przypisac roku i dnia iako wyszej. KsKomUl 59
  • - 506. Piotr Firley z Dąbrovice Woiewodzic Lubelsky etc. Wiadomo czynię, komuto wiedziec nalezy, ze poddanemu memu Woyciechowi Pelcowi młynarzowi z Woley Kamborskiey plac na nawsiu wyzey stawu młynskiego pod ogrodem Kaczmarskim przedałem za summę grzywien dwudziestu, a iz onemu samemu y potomkom iego nalezec ma czaszy wiecznemi, zapiszuię, i to ze ten ogrod do młyna nalezec będzie daruię, na czo dla lepszey pewnosci ręką sie swą podpiszuię y pieczęc przycisnąc roskazałem. KsKomUl 62
  • - Z osobna od wolnej rybitwy na stawie młyńskim według lustracyi 1623 dawał fl.[orenów] 30. OpisKról 80
  • - Jan Wegner puszcza Wojciechowi Grzybowskiemu przy wsi [...] niwę od wrót, poczynając nad drogą młyńską, idącą aż do stawu młyńskiego czasy wiecznymi. InwPuck 177
  • - Grobla przy stawie młyńskim była zerwana, a teraz reperowana i upust nowy dany. InwKal II 339
młynek pieprzny
patrz: MŁYNEK
  • - Młynkow żelaznych pieprznych Dwa ArchRadziw 1657 80/7
młynek ręczny
patrz: MŁYNEK
  • - O Młynkách Ręcznych. MŁynki ręczne, ktore zowią Zárnámi, iedne są bárdzo proste, y niewygodne: práwie tylko od niewoli. Drugie wygodnieysze, iedne od drugich. SolArch 97
  • - O Młynku ręcznym trzećim, pięć rázy spiesnieyszym nad poprzedzaiące. SolArch 98
bot.
stokroć większa ,
stokroć więtsza
patrz: STOKROĆ
  • - Stokroć (źiéle) więtsza/ mátécznik/ krolik/ kśiąszki/ głowá S. Janá. Balis [...] Bellis. Belis [...]. Kn 1069
  • - stokroć większa. (bellis major) Maslieben. marguerite, une plante à fleus. T III 2170
  • - Stokroć większa różnego jest koloru, czerwonego, białego, i mieszanego, listki ma długie i wąskie przy ziemi, á u góry prącia szérsze, ząbkowane, z korzenia wypuszcźa wiele prącia cienkiego, okrągłego, i mocnego, długiego na łokieć. KniażFol 160
  • - Flance nayprzyzwoitsze do takowey w sianiu odmiany, są te: Gwozdziki, Anemony, Auricula, Tulipany, Fiołki żółte, Ostruszka, Stokroć większa y Krokos. AlletzAlb 174
bot.
stokroć leśna
patrz: STOKROĆ
  • - Podług opisu P. du Clos biorą snopek stokroci lesney, (bel idis[!] sylvestris) tyleż ruty, trzy głowki czosnku, szczyptę soli, tłuką to w moździerzu, przylewaią 6. uncyi wina wyciskaią, y to pić daią. LisikFizyka 433
bot.
stokroć polna ,
stokroć polny
patrz: STOKROĆ
  • - Łopatkowaté (spathulatum), na podobiéństwo łopatki np. stokroć polná. Táb. III. Fig. 7. KlukCzenBot 53
  • - Co wszystko drobno posiekawszy, przyday ieszcze: Cykoryi, Sałaty polney lub bobowniku. Ziołka y kwiatu stokroćiu polnego każdego garść iednę. BeimJelMed 183
  • - A ieżeli cię Diarhea nie trapi, to maślankę czasem pić ći pozwalam; lepsza iednak swieża serwatka, w ktorey trochę korźenia Cykoryi y kwiatu stokrociu Polnego swieżego przygotuy, tym napoiem pragnienie zaśilay według upodobania. BeimJelMed 185
bot.
stokroć mniejsza
patrz: STOKROĆ
  • - Stokroć mniéysza/ Bellis minor [...] Solidago minor [...]. Kn 1069
  • - stokroć mnieysza. (bellis minor) kleine Maslieben, Zeitlosen, Gänse-Blümchen. paqueréte, pasquette. T III 2170
bot.
stokroć biała
patrz: STOKROĆ
  • - stokroć biała. (bellis alba) weisse Maslieben. pergoute. T III 2170
bot.
stokroć wielka
patrz: STOKROĆ
  • - 3. Consolida. Trzeći/ od tych rozny. Korzenia rosochátego/ y odnogi pusczáiącego/ z tego kłącze ábo rozgi wyrastáią miękkie/ z długim/ wąskim/ á spiczástym liśćiem kárbowánym/ gromadkámi nie rowne. Ná śrzednim kłączu ábo rozdze/ w wierzchu kwiećie ná stopkách mierno długich okrągłe/ ná kształt Stokroći wielkiey. SyrZiel 261
wymyć ranę (sz. zm.)
patrz: WYMYĆ
  • - Pod ráną wykárbowawszy nożem kowálskim/ żeby ropá schodźiłá ná doł/ wymyi ránę octem ćiepłym osolonym: á zbiwszy białku z háłunem/ przyłoż przez noc/ názáiutrz záskwarz łoiem kozłowym/ á muśiszli w drogę iácháć/ smołą czarną po wierzchu zásmol ćiepło/ by wodá nie doszłá. DorHip II Qij
  • - Vkąszony[m] od bestiy iádowitych/ miánowićie/ od wężow/ ktore krolikámi zowią/ od korony/ álbo rożkow ná głowie máiących/ wielkim iest rátunkiem/ pierwey ránę wymywszy prostą wodką Koperwáserową/ ktorą flegmą vitrioli zowią. SyrZiel 176
  • - Zaraz więc wymyć trzeba ranę wodą letnią dobrze osoloną, dla zdięcia piany ziadliwey tey bestyi. KurFSangOpis 83
  • - Gdy tedy kto od psa, wilka, lisa, kota, lub iakowegokolwiek zwierzęcia, albo bydlęcia, a nawet od człowieka wściekłego ukąszonym będzie, powinien zaraz mieysce zranione błotem lub wilgotną ziemią obłożyć, kilka razy to powtorzywszy, potym rozpuściwszy soli w wodzie, tą wodą ranę należycie wymyć, potym wziąwszy octu iakowegokolwiek, byle dobrze kwaśnego, zagrzawszy, rozpuść w nim trochę masła, tym ranę często przemyway, i szmatami w nim maczanemi obwiiay. PerzLekarz 157
  • - Warz Mięte [...] tą wodą wymywszy po dwá rázy Ránę, á zá każdym razem posypuy proszkiem z teyże mięty. VadeMed 36
omyć ranę
patrz: OMYĆ
  • - A on/ żeby tę myśl zwyćiężył/ wźiął wody y omył ránę onę/ y záchował ono omyćie: á ilekroć prágnął/ nápiiał sie wody oney. ZwierPrzykład 99
omyć grzech (sz. zm.) ,
omyć od grzechu (sz. zm.) ,
omyć z grzechu
patrz: OMYĆ
  • - Omyjże nas od grzechow nászych. ModlPub 110
  • - Mowi w osobie iego Duch ś. ktora Oblubienicá iuż nie przez wiárę przyszłego/ ále przez wiárę obecnego Chrystusá/ ktory ią przez śmierć swoię/ y przez wylanie krwie swoiey omył z grzechu/ sstáłá się iemu Oblubienicą. KorRoz 17
  • - Z którego jeśli już oswobodzenia Nie masz i tylko męki grzech omyją, Proszę, niech na tym krzyżu ja pasyją I krucyfiksem będę do wytchnienia. MorszAUtwKuk 106
  • - ZEm wszytek w grzechu/ z tego wstydzę srodze/ Ni czym od grzechu Pánie nie swobodzę/ Tyś mię Krwią włásną wszák omył od grzechu? BaranLut 363
  • - Sstáło śię iuż słuszne Nágrodźenie/ á wszelákie násze Przewininie/ Krew święta iego/ omyłá Grzech Człowieká wszelkiego. ModlNaboż 67
  • - Jezus Krystus jest mu Jmię/ Ten was z wszego Złego wyrwie/ Zbáwićielem wászym chce bydź y od wszech Grźechów was omyć. KancPol 49
  • - Już go był dźiś trzeći dźień opłakáł, y tuszy Ze temiż łzami, y grzech omył z swoiey duszy; Już sie był uspokoił: więc znowu mozg psuie; Poliarch żyw, Likogen pewnie instyguie. BarPotArg1697 83
  • - Zakon Duchá Zywotá, Ewánjelia twoja obżywiájąca[!], y do Zywota wiecżnego wiedząca, ten zakon mię uwolnił od zakonu grzechu y śmierći, ktorzy dwa nieprzyjaćiele, grzech á śmierć, rękę sobie podawáją, á y w moru niejednego wielce strászą, wszákże nie mnie, boś ty grzechy moje omył, á y piekielne męki, t. j. wieczną śmierć wyćierpiał, śmierć ále doczesną tylko w Sen obroćił. MuthWier 61-62
  • - Ktorego łáski możesz śię záwsze stáć uczesnikiem przez używánie Sákrámentu świętego, támći otworzone są święte rány, i zbáwienne zdroie Krystusowe pięć: tu możesz wszytkie grzechy, ktoreśkolwiek po krzćie twoim popełnił. omyć przez mocną wiarę w IEzusa, w prawdziwey skrusze álbo pokućie. ArnKośnMąd 40 nlb
  • - W wielu Prostaczkow wmowiono to/ Ze im Xiądz ná Spowiedźi Záuszney może Grzechy odpuśćić/ przy Chrzćie może Dźieći ich omyć z Grzechow/ przy Wieczerzy PAńskiey że im Ciáło CHrystusowe w Chlebie zákryte daje. ScultPost 38
omyć krwią (sz. zm.) ,
omyć we krwi
patrz: OMYĆ
  • - Nuż gdźie się náyduie táka sercá czystość / iáko w tym / ktory będąc niewinny ofiárowány / sercá násze krwią swoią nadroższą omył y oczyśćił. BonawŚwPochod 94
  • - Zgładź y omyj nadroższą krwią Syná twojego/ á Zbáwićielá nászego/ Jezusá Chrystusá wszystkie grzechy násze/ y one w głębokośći wiecżney swey niepámięći cále zátop y ponurż. ModlPub 140
  • - O Pánie IEzu/ my wielcy grźesznicy wierźymy y wyznawamy/ iź Krew y Smierć twojá jest zupelną ofiárą dostáteczną zapłátą/ zá násze y wszytkiego Swiáta prżyrodzone y zkutkiem popełnione grźechy: á prośimy Cię serdecznie/ [...] Omyi z miłośierdźia Krwią swoją prźenadroższą násze wszytkie grźechy [...]. EckAg 62
  • - [...] do stołu siadaiąc mow w sercu swoim: a nuż już ten czas bliski, w ktory smierc trupem moim nasycac się będzie, może byc, ze już mnie przydzie więcey, u inszego zasiadać stołu z Abrahamen, z Izaakiem y z Iakobem, y ze wszystkimi błogosławionymi Męczennikami, ktorzy omyli szaty swoie we krwi Barankowey, może byc, że już więcey ieść niebędę, chyba ow chleb Anjelski, y Owoce z drzewa Zywota, y ze iuż więcey pić nie będę, chiba z owego nowego wina w Krolestwie niebieskim, y z wod rzeki roskoszy wiecznych, ktora płynie od Thronu Bożego. DrelPoc 55
przemycie ran
patrz: PRZEMYCIE
  • - JPan Zanelli sławny w Warszawie Doktor, upewnił mnie, iż po dobrym krwi upuszczeniu y przemyciu ran, wyżey wspomnionym sposobem; ocet zmieszany z masłem topionym, podług miary przez dni kilka dawany, obronił trzy lub cztery osoby przez psa wściekłego pokąsane. KurFSangOpis 94
omycie duchowne
patrz: OMYCIE
  • - Co iest Krzest? Iest omyćie w wodzie odrodzenia y omycia Duchownego/ we krwi Syná Bożego: przyięćie od Bogá Oycá wspołeczność Syná iego miłego: á to przez Duchá świętego RybMKat 7
omycie grzechu ,
omycie z grzechów
patrz: OMYCIE
  • - Tá obietnicá powtarza śię gdy pismo zowie Krzest Kąpielą odrodzenia/ y omyćiem grzechow. 72 Izali to pozwirzchne omyćie we Krzćie iest sámym omyćiem grzechow? Nie iest: Bo sámá krew Páná Krystusowá/ nas oczyśćia od wszelákich grzechow. 73 A czemuż tedy Duch S. zowie Krzest kapiela odrodzenia/ y omyćiem grzechow? Nie bez przyczyny Pan Bog ták mowi: á toprzeto/ áby nas vpewnił y viśćił tą świętą pieczęcią y vpominkiem/ o wewnętrznym we krwi y w Duchu Krystusowym omyćiu/ y oczyśćieniu grzechow nászych/ ktorego ták pewni bydz mamy/ iáko pozwirzchne á widome omyćie ná Krzćie widziemy/ y czuiemy. RybMKat 31
  • - Spiewayże tedy święty Biskupie; Zyszczy nam/ Spust winam: to iest/ vproś nam od Syná twego nápráwę/ ćiał y dusz nászych/ ktorzy też należymy do świátá tego: vproś nam miłośierdźie/ ábychmy dostąpili omyćia z grzechow nászych/ przez ogień on miłośći/ ktory Syn twoy spuszcza; BirkOboz 9
  • - Nie będźie iednák moiá złość przeklęta Zmyta; y owszem sam Ocean cáły Ná omyćie mych grzechow będźie máły. BesKuligHer 1
  • - Jest bowiem otworzona studnica Domowi Dawidowemu, na omycie grzechu y nieczystośći, w ktorey Bog przyobiecał omyc plugastwo Corek Syonskich, a krew Jeruzalemską opłokac. DrelPoc 29
niebieskie omycie
patrz: OMYCIE
  • - Udáruyże tedy tego (tę) ktory (ktora) prośi/ á otworź drżwi temu (tey) ktory (ktora) kołáce/ áby On (Oná) wiecżnego błogosłáwieństwá tego niebieskiego omyćia dostąpił (dostąpiłá) y obiecáne Krolestwo dáru twego prżyjął (prżyjęłá) prżez IEzusá Chrystusá Páná nászego Amen. EckAg 45
krwią omyty ,
omyty we krwi
patrz: OMYTY
  • - O zacny vpominku/ ważna obietnico: Wesel się/ iuż nie Lotrze/ lecz oblubienico Chrystusowá/ dźiś iego świeżą krwią omyta: Wesel się/ czeka ćię iuż rádość známienita. RożAPam 84
  • - A Cyprian S. grzech ten Schismy táki bydź powiáda/ że y mecżennicą[!] śmierćią zgłádzony bydź nie może: táką zmázą/ że y krwią zá P. Christusá wylaną omyta bydź nie może. SmotApol 181
  • - Ze tedy dusze w Czyscu záwárte/ iáko w naczyniu iákim boleśći y męki rozmáite zá niewypokutowáne ná świećie grzechy swoie ćierpią; dla tego część trzećia hostyiey/ ná ołtarzu czásu ofiáry przenaświętszey kłádźie się do kielichá/ áby krwią nadroższą Páná Chrystusową omyte były z niepráwośći swoich/ y ochłodzone od onych mąk okrutnych/ iáko też od wiecznego zátrácenia/ przez też krew iego naświętszą odkupione były. StarKaz 46
  • - [...] y krwią niewinnego báranká omyći/ ták się pięknie wybielili/ ták szczęśliwie zleczyli. BujnDroga 143
  • - Abowiem powiadają zes my wszyscy z jedney Krwie poszli, jedną Krwią wykupieni y omyci, jednego Oica Dziatkami, jednego Stołu uczesnikami będąc, jednego w Niebie Dziedzictwa oczekiwając, etc. jeden nad drugiego okrom rzeczy przypadających, nic niemając. KomPetrozLab P7
  • - Ci to pozostali Mężowie przygotuią Zydow y do uznánia prawdziwego Messyasza przyprowadzą; Ci przygotuią twarz ich, to iest twarz ich wnętrzną álbo Duszę od zmazy niedowiarstwa zmywszy, przyłączą ich do Mistycznego Ciáła Chrystusowego, ktorym iest Oblubienica iego żadney zmazy y marszczki nie maiąca, omyta we Krwi Oblubieńca swego Chrystusa. Niepoprawne zródło
omyty z grzechów
patrz: OMYTY
  • - Bierzem poświącenie duszne/ ktorym omytemi z grzechow/ zostáiemy podobnymi Odkupićielowi swoiemu/ y w iego poniekąd istność odmieniamy się. StarKaz 44
abecadło rosyjskie
patrz: ROSYJSKI
  • - Abecadło Rossyiskie, iest po części Greckie, po części Hebrayskie, bardzo często iedną rysuią głoską, co inne Narody w swoich ięzykach dwiema lub trzema rysować muszą, i tak naprzykład: na wyrażenia spr. kw. zw. i tym podobnych, iedney tylko używaią głoski, gdy Polacy na pierwsze używaią trzech, na inne po dwie, ztąd to w ięzyku Ruskim iest głosek 42. WoenGrebStan 24
dufać kauzie
patrz: KAUZA
  • - 2. Chwali się X. Skárgá, że się ná Trybunał Kośćielny spuszcza. To wielka. Wierzę/ Xe Skárgo/ bo iest po tobie: áno ten/ ktory kauźie swey dufa/ y spráwiedliwą ma/ nigdy sędźią iey sam być niechce. MoskorzZaw 13
  • - Niechay weyźrzy kto chce/ co niektorzy/ między żydámi nasławnieyszy/ nápisáli/ czym błąd nieiáki w nabożeństwie Páná Christusowym vkázáć vśiłowáli; á pozna/ iáko są słábe rzeczy wszytkie/ y dźiecińskie/ y ktoremi wszytkiemi człowiek Christyáński beśpiecznie wzgárdźić może/ dufáiąc cauźie swey názbyt dobrey. SmalcBóst 53
czwartak augustowski
patrz: CZWARTAK
  • - Przetoż bárzo wiele ná nich zyskowano: dla tegoż ie też począwszy záraz powywożono. Coby się było nie przytráfiáło/ gdyby był Taler w dawney Cenie swey álbo przy pułtoru złotych został. Gdzie te raz one stáre pułgrrszki, czemu ie powywozono. Tákże Czwartákow onych Augustowskich ná Gránicách Niderlandzkich około Mástrychu álbo Tráiektu w Kliwiey nád Mosą Rzeką bárzo wiele/ ták iż tám ledwo inszá iest Monetá nád tę/ y zowią ią Polską A idą tám y podźiśdźień te Czwártaki káżdy zá puł Ortá/ ośm ich tylko w Taler. GrodDysk Giij
łowczy koronny
patrz: ŁOWCZY
  • - Tegoż roku p. Potocki łowczy koronny, u siebie w stancyi, szwagra swego p. Gnińskiego wojewodę bracławskiego, wprzódy szablą a potém buzdyganem tyrańsko pobił. ZawiszaPam 178
  • - Łowczy Koronny. [...] Łowczy Nádworny Koronny. ChmielAteny II 401
  • - Łowczy [...] § łowczy koronny; [...] łowczy Nadworny Koronny [...]. T III 758
łowczy litewski
patrz: ŁOWCZY
  • - Łowczy Litewski. [...] Łowczy Nádworny Litewski. ChmielAteny II 401
  • - Zabiełło, łowczy lit.[ewski], z afektu swego raił mi znowu siestrzenicę swoją Piotrowiczównę, ciwunównę pojurską, którą ja jeszcze w dziecinnym wieku widziałem. MatDiar 366
  • - Łowczy [...] łowczy Litewski. T III 758
nernica leśna
patrz: NERNICA
  • - Nernica lesna ziele na ukraynie znaiome dawac go 2 razy koniom zolzo[watym] a wyzdrowieią [...]. GrodzMisc 42v
młyńcem chodzić
patrz: MŁYŃCEM
  • - Potym w okropne iák náleią czáry [...] Aż Ionakowi głowá młyncem chodzi Niźli do zbroie lepszy on do czászy Przypiąć bez Mistrzá nieumie kárwászy. KochProżnLir 8
  • - Wiedział bowiem, że fortuna est rotunda: Sczęście jest okrągłe; wnet się z człowiekiem obrocić może; Bo młyńcem chodzi. Kto dźiśia ná woźie/ iutro może bydź pod wozem. GdacPan Liijv
nerw optyczny
patrz: NERW, NERWA
  • - W tak złożonym oku, widzenie dzieie się przez wpadanie promieni od rzeczy iakiey na krążek rogowy, przez który, oraz i przez ciecze przechodząc te promienie, i różnie się łamiąc, zbieraią się na błonie siatkowey, czyli optyczney, i maluią na niey obraz rzeczy; który obraz nerwem optycznym przesłany, dusza poymuie i widzi. KlukCzenZool 49
nerw słuchu
patrz: NERW, NERWA
  • - Powietrze wzruszone od iakiey rzeczy np. od dzwonu, strzelby i t. d. wpadaiąc na wklęsłość zewnętrzney części ucha, zbiera się na bembenek: ten słabszym lub mocnieyszym drganiem swoim trącaiąc porusza młotek, młotek uderza w kowadełko, spód kowadełka porusza strzemię, które podług miary udzielonego sobie ruchu, mniey lub więcey przywieraiąc okienko, wzrusza wodę; a przez nią nerw słuchu i inne narzędzia, przez które dusza głos poymuie. O rybach, lubo wielu iest zdanie, że słuchu nie maią, inni iednak przez rozbior anatomiczny znalazłszy w nich wewnętrzne narzędzia i nerw słuchu, dowodzą że słyszą. KlukCzenZool 51
nerw powonienia
patrz: NERW, NERWA
  • - Te przegródki iako i nozdrza, wyłożone są wewnątrz błoną sączącą wilgoć lepką, w którey błonie znayduią się końce rozpostartego nerwu powonienia. KlukCzenZool 52
nerw smakowania
patrz: NERW, NERWA
  • - JĘZYK, narzędzie zmysłu smakowania. Składa się z muszkułow, przezco iest mięsisty, oraz na wszystkie strony ruchomy i gipki: na którego powierzchni osobliwie przy iego końcu, wychodzą rozpierzchłe nerwy smakowania (papillae nerveae). KlukCzenZool 53
nerw dotykania
patrz: NERW, NERWA
  • - ZMYSŁ DOTYKANIA. Całe ciało na skórze która ie pokrywa, ma ieszcze inną cienką dziurkowatą skóreczkę (epidermis), w które dziurki wchodzą końce nerwow dotykania, te od ciał otaczaiących dotknione różne przyimuią wrażenia, a te do mózgu i duszy odnosząc, rozmaite sprawuią w niey czucie, iako to ciepła, zimna, bolu, przyiemności, gładkości, szorstkosci, i t. d. KlukCzenZool 53
nerw kulszowy
patrz: NERW, NERWA
  • - Jest atoli drugi gatunek kulszowego bolu, omal nie częściey od tamtego trafiaiący się, a ten kulszowo-nerwowym nazywać można, ktory z iakoweykolwiek ostrey ciekłości w ciele znayduiącey się, nerw kulszowy obrażaiącey, pochodzić może, naprzykład: wszelki iad weneryczny, uderzenie się w to mieysce, naderwanie nogi w tym mieyscu, zbyteczna lubieżność i obcowanie, sypianie na gołey ziemi, zaziębienie nagłe tego mieysca. PerzLekarz 172
wielki sympatyczny nerw
patrz: NERW, NERWA
  • - Z tego więc com powiedział, doskonały Doktor, ktoremu wszystkie wielkiego sympatycznego nerwu podziały, y w rożne strony rozwodzenia się naydrobnieysze, wiadome są z otwierania ciał ludzkich, y z czytania książek Anotomicznych[!] Winślow, Lieutaud, Heister, y innych ażeby wyłożył przyczynę bolow piersi, wątroby, y całego ciała, zwalać nie będzie na wrzody, suchoty, wrzody martwe mniemane, żadnemu bowiem z Anatomikow Doktorow nie tayno, że gdy nerwy w częściach do płodu służących łagodnie poruszone bywaią wielkie ukontentowanie, ieżeli zaś szarpane bywaią, nieznośny bol po całym ciele czuć się daie. ListDokt 21
płyn nerwowy
patrz: NERWOWY
  • - Właściwy zaś charakter paraliża, iest zmnieyszenie lub stracenie czucia, ruchu i śił w całym ciele, lub w niektorych iego członkach. Przyczyna wielu tych osłabień podług nauki Lekarzow, iest opor płynowi nerwowemu przeciwny i większy a niżeli iest śiła, ktora go porusza. TrzcińDys G2v
  • - Przyczyna powiększey liczby chorob tego gatunku, podług wielu Lekarzow zdania; pochodzi od przypływu obfitszego lub częstszego płynu nerwowego do tych narzędzi, ktore są mu właściwe. A zaś płyn nerwowy, podług zdania wielu Fizykow i Fizyologow nic innego nie iest, tylko płyn elektryczny. TrzcińDys Gv
błonka nerwowa
patrz: NERWOWY
  • - Naypierwsza iest błonka contextus cellosus nazwana, która go [przełyk] na około pokrywa, i ta przechodząc pomiędzy błonki Mediastini, nieco od błonki ziobrowey do siebie zarywa. Następuiąca iest gruba mięsista muskułowa którey nitki na doł wzdłuż i nieco zukośna idą pod tą znayduią się nerwowa i wewnętrzna kosmata, które gdy są nieco obszernieysze, robią, gdy się ten kanał ściąga, różne zmarszczki. WeichAnat 104
  • - Żyła pulsowa ma pięć błonek, to iest błonkowatą (membranosa) pliwczaną (cellusosa) żyłowatą (tendinosa) mięsistą (musculosa) i nerwową (nervosa.) Ostatnie dwie są prawdziwe i właściwe błonki żył pulsowych, pierwsze zaś tylko przypadkowe. WeichAnat 114
  • - Oprocz tego znayduią się w tych żyłach małe zastawki, które ciężar krwi podpieraią, żeby naymnieyszy impet czyli popęd nie był zatrzymany. Te zastawki czyli valvulae są cienkie błonki, ktore od błonki nerwowey maią swoy początek, i czasem kilka żyłowatych albo mięsistych nitek w sobie maią. WeichAnat 115
  • - Skóra wewnętrzna okrywaiąca gębę ma swoy początek od powszechney powierzchowney i rozciąga się aż do uyścia gardziela pokarmowego w postaci błonki nerwowey i kosmatey. WeichAnat 155
nitka nerwowa
patrz: NERWOWY
  • - Mieysce zaś próżne między nią [komorą przednią gałki ocznej] á sokiem krzystałowym (humor crystallinus) zowie się tylna komorka oka, Camera posterior. W obydwoch komorkach znayduie się sok wodny, (humor aqueus) Ostatnia błonka nazwana retina iest naydelikatnieysza pliwka, uformowana z plecionych do kupy nitek nerwowych z mozgu wychodzących, i naysubtelnieyszych żyłek krwistych. WeichAnat 146
  • - Ucho powierzchowne przyimuie promienie brzmiące i prowadzi ie do kanału wewnętrznego. Te obiiaią się o błonkę w śrzodku wyciągnioną, i odebrawszy od niey niby nowego impetu przechodzą aż do Labiryntu, gdzie nitki nerwowe są rozprzestrzenione, które będąc uderzone, czyli strząśnione, przez kommunikacyą swoią z mozgiem wyobrażenie brzęku w duszy naszey sprawuią. WeichAnat 151
  • - Zmysł czucia robią z samych naydelikatnieyszych nitek nerwowych zrobione małe brodaweczki, które się wszędzie na całey powierzchowni ciała naszego naywięcey zaś na dłoniach, podeszwach i osobliwie na końcach palcow, gdzie czucie nasze iest nayostrzeysze; znayduią i pliwką Cuticula nazwaną są pokryte. WeichAnat 160
żyłka nerwowa
patrz: NERWOWY
  • - Początek życia napełnia wszystkie części ciała organizowanego, bądź stałego, bądź płynnego, rozwiia się różnemi sposobami podług różnicy organ, w żyłkach nerwowych przez czułość, a w muszkułach przez rozdrażliwość. HufBaudSztuka 53
nesterwarski zamek (sz. zm.)
patrz: NESTERWARSKI
  • - I przecież Gandza Kozak iakby to już kontentuiąc się Okupem odstąpił z Pułkiem swoim od Nesterwarskiego Zamku. Ale Ostap drugi Pułkownik nie chcąc słuchać tego szturm do Naszych iuż ubespieczonych nie spodziewanie przypuscił [...]. HistBun 3
  • - Ruszył się potym y sam Chmielnicki pod Nesterwar, stanowszy iednak od niego o mil Kilka oczekiwał na Czerń, którey co raz więcey przybywało. Aże w Nesterwarskim Zamku wiele się było zamkneło Szlachty, rożney także Kondycyi Ludzi, y Żydów niemało [...]. HistBun 3
  • - Tym Morderstwem w Zamku Nesterwarskim od Kozaków popełnionym przestraszona Szlachta insza, porzuciwszy Wsie i Dwory swoie z bogactwy, uciekała co żywo aż za Wisłę y daley. HistBun 3v
augustianki bose
patrz: AUGUSTIANKI
augustianki weneckie
patrz: AUGUSTIANKI
bazylianki kapturowe
patrz: BAZYLIANKI
benedyktynki kluniaceńskie
patrz: KLUNIACEŃSKI
  • - KATALOG KANONIKOW REGULARNYCH KONGREGACYI XIĘŻY y KLERYKOW REGULARNYCH, ZAKONNIKOW, PUSTELNIKOW, KAWALEROW, PANIEN ZAKONNYCH, KAWALEREK, etc. [...] Benedyktynki Kluniaceńskie 890. ChmielAteny II 767-768
benedyktynki św. Wawrzyńca
patrz: WAWRZYNIEC
  • - KATALOG KANONIKOW REGULARNYCH KONGREGACYI XIĘŻY y KLERYKOW REGULARNYCH, ZAKONNIKOW, PUSTELNIKOW, KAWALEROW, PANIEN ZAKONNYCH, KAWALEREK, etc. [...] Benedyktynki S. WAWRZYNCA R. 841. ChmielAteny II 767-768
benedyktynki św. Piotra
patrz: PIOTR
  • - KATALOG KANONIKOW REGULARNYCH KONGREGACYI XIĘŻY y KLERYKOW REGULARNYCH, ZAKONNIKOW, PUSTELNIKOW, KAWALEROW, PANIEN ZAKONNYCH, KAWALEREK, etc. [...] Benedyktynki S. PIOTRA R. 752. ChmielAteny II 767-768
benedyktynki smoleńskie
patrz: SMOLEŃSKI
  • - Czytał pan marszałek [...] projekt koncypowany konfederacyji [...] a przed nim supliki różne - osobliwie panien benedyktynek smoleńskich z strony reclinatorium onych. ChrapDiar II 399
gubernia newelska
patrz: NEWELSKI
  • - Konferowałem gubernią newelską panu Adamowi Żydowiczowi kapitanowi bywszemu jego królewskiej Mci nunc apszejtowanemu za swą własną wolą. RadziwHDiar 67
franciszkanki konwerski
patrz: FRANCISZKANKI
  • - Drugi w Mieście Assyzkim iest Kościoł S. Klary sub Cura Panien Franciszkanek Konwersek z Klasztorem ich od Grzegorza IX. fundowanym. ChmielAteny IV 212
nowy wynalazek (sz. zm.)
patrz: WYNALAZKA, WYNALAZEK, WYNALAZEK, WYNALEZEK
  • - Jak wielka należy się wdzięczność takowym w społeczności Duszom, ktore niepsuiąc, usiłuią naprawić, ktore nowe wynalazki ku pożytkowi Ludzi tak umieią wprowadzać, aby niemi i sławy dawnych, i spokoyności teraźnieyszych w niczym nie naruszały. CzerwiakWywód 9 nlb
  • - Co ráz bardziéy doskonaląc się ta część Fizyki przyprowadzała i większé wydoskonalénié machin, tak dalece, że podziś dziéń dlá wielu nowych wynalázków mámy bardzo odmiénné machiny od dáwnych, apparat elektryczny znacznie powiększony i kosztowny. SchnElektr 30
  • - Nauki o rzeczach potykaiących zmysły, są wydoskonalone, to iest prawda, albo nieprawda, ia nie wiem; ale czyli wynalazki nowe Fizyki przyniosły iakie korzyści społeczeństwu? JezierKtoś 8
  • - Nayczęściey pozycya rodzącey bywa siedząc, lub leżąc: wynaleźli wprawdzie różne krzesła do rodzenia; [...] ieśli Krzesło niebędzie wygodne podług nowego wynalazku, że rodząca w nim leżeć niebędzie mogła, to przez długie siedzenie zmęczy się i z sił opadnie, pomimo tego, iż ieszcze w krześle siedząc ani nogami dobrze się oprzec, ani też bolom dopomagać nie może. MichNauka 57-58
wynalazek ludzki
patrz: WYNALAZKA, WYNALAZEK, WYNALAZEK, WYNALEZEK
  • - Odpowiedział: — „Moja nauka z pisma ś-go i prorockiego, a temu on nie wierzy; jego zaś z wymysłu i wynalazku ludzkiego, któréj mnie słuchać się nie godzi.” SaadiOtwSGul 161
  • - Mowże dopiero, kiedy się poważysz, że Religia nakazuiąca rzeczy tak trudne, i bywa w nakazach swoich usłuchana, iest wynalazkiem ludzkim, i ludzi zwodzicielów. PinSynag 47v
karmelitki trzewikowe
patrz: TRZEWIKOWY
  • - Stajnie i browar Karmelitek trzewikowych zgorzał, klasztor z gont odarto. KronZakBarącz 192-193
trynitarze trzewikowi
patrz: TRZEWIKOWY
  • - Ciało [św. Jana de Matha] złożone było u S. Tomasza de Formis in monte Coelio przeniesione potym do Hiszpanii, do Miasta Madrytu: podzielone powagą Innocentego XIII. Ramie z żebrem dostało sie OO. Trynitarzom Trzewikowym w Madrycie. Głowa zaś Swietego z częścią znaczną kości OO. Trynitarzom Bosym tamże w Madrycie. ChmielAteny III 161
karmelitki bose
patrz: KARMELITKI
  • - Pawła Ucháńskiego Woiewody Bełzkiego corka, á iego małżonka, trzy mu corki powiła, to iest Zofią ktora pierwszym związkiem żyłá z Páwłem Sapiehą Podkánclerzym Litewskim, drugim z Opálińskim Łukászem Marszałkiem Wielkim Koronnym. Izabellę tá po śmierci męża swego Jerzego Ossolinskiego Kanclerżá Koronnego, nie małą summę w złocie, srebrách y kleynotach wysypáła ná wystawienie Kościoła Pannom Karmelitkom Bosym w Warszawie. NiesKor II 16
  • - [...] Pánny Zakonne Kármelitki Bose w Lublinie pod tytułem Niepokalánego Poczęcia Mátki Boskiey ufundował y nadał. NiesKor II 17
wynalezienie sposobu
patrz: WYNALEZIENIE
  • - Władza hetmańska bez obrania marszałka wynalezienia sposobów, bez gospodarza publicznego, jako może się facilitari? ZawiszaPam 408
  • - A Ze na ten Seym principaliter dla wynaleźienia sposobow do Ewakuacyi Woysk Cara Imći, juxta mentetem instrukcyi wszystkich Woiewodztw Ziem, y Powiatow, zgromadźiliśmy się, in ea imtuitu Emissarium do Cara Imći z Listami od wszystkich Stanow wyprawiliśmy; Lefacyą oraz do tego Cara Imći bynaymniey nie wątpiąc o skutku prędkim pomienioney Ewakuacyi, respektem inszych pretensyi Rzpltey, do niegoż naznaczamy. KonstGrod 394
  • - Weźmy więc na szalę rozumu kilka rzetelnych i niezmiernie wielkich racyj, które nam oczywiście pokazują najgłówniejszą i cale nieodbitą potrzebę wynalezienia koniecznie jakiego sposobu do utrzymywania sejmów. KonSSpos 164
wynajdować sposób (sz. zm.)
patrz: WYNAJDOWAĆ, WYNAJDYWAĆ
  • - Tu sposoby wynajduje, - już sam do mnie wyprawuje: „Jeśli chce, by wolna była, żeby posła pogodziła.” StanTrans 82
  • - Nie prożnował tym czásem z swoiey strony Krol, y z wielką áplikácyą wynaydował sposoby do uymowánia władzy Duchowieństwu, záczynáł to iednak zrázu Duchowieństwu, záczynáł to iednak zrázu lekko, y z máłego końcá. PotulHist 195
  • - Ale te strzeżenie się pomnáżáły pássyą Xiążąt, ktorzy wynaydowáli tyśiąc sposobow wymyślonych, żeby ią oświádczyć osobom, ktore kocháli, Xiąże Aryámen w prowádźił w swoy interes więźnię Grecką ktorá byłá przy Amestrys. ScudZawiszHist B3
  • - Prymas zaś wiedząc dobrze o skrytey intencyi Krola Szwedskiego, ktora była cale na przeciw iego zamysłom, wynaydował rożne sposoby, aby animusz przytomnych Magnatow przynaymniey do zerwania tey Elekcyi nakłonić. SeyHist 41
  • - Tey prawdy daiesz nam dowod WIELMOŻNY PODKOMORZY, á potomnym wiekom przykład zostawuiesz, kiedy, i we te burzliwe Rzeczypospolitey czasy, wynayduiesz sposob y do pomnożenia sobie znamienitych w niey zasług. KryszStat 4 nlb
wynajdywać winy
patrz: WYNAJDOWAĆ, WYNAJDYWAĆ
  • - Więc vrząd z ládá przycżyny/ Wynáyduie ná ćię winy. DomByt A4v
  • - Owszem ich ieszcze do tego przywodźi, Ze urągaią, gdy się zle powodźi, I wynayduiąc iákie mogą winy Sądzą, że zły los nie iest bez przyczyny. ChrośJob 20
tyli... ili... (sz. zm.)
patrz: ILI
  • - Tám/ z szeroko rozpádłey źiemie/ wypadł nagle Achilles/ tyli/ ili/ gdy był żyw/ zwykł bywáć […]. OvOtwWPrzem 526
  • - Chciejcie mię w tym, proszę was, rzemieślnicy sprawić: Czy zrobić, czy zrobioną rzecz łacniej poprawić? Każdemu wiara w jego należy rzemieśle: To wiem, że sznur przebrawszy, nie nadstawią cieśle; I piekarz, ili doma bochen wyjmie z pieca, Tyli przedaje, darmo na rynku zaleca. PotMorKuk III 27
  • - Ná tłoczenie wody do gory ćienką rurą, tylichże śił potrzebá, ilich ná tłoczenie przez rurę 10, 50 y 100, razey grubszą; byle obiedwie były rowney wysokośći, y tłoczek był iednákowy. SolArch 136
  • - To, zem chciał odmienić ow porządek (iákozem y odmienił) zeby w kázdą ćwierć roku, dźień był tyliź ila noc á noc tyla ili dźień. AndPiekBoh 162
  • - […] Oni y wąsy golą, zbytek serce tráći, Tylismy ogoleni, ilismy kosmáći, Ani cupryná, áni; pomoże Peruka, Kto się kocha w pieszczoćie? proźno sławy szuka W obcych kraiách: kto Domá, nie ma do niey chęći? PotPocz 171
  • - Surowość więzienia tyla szczegulnie być powinna, ila iest potrzebna, aby oskarżony nie uciekł, albo do tego, aby doyść zbrodni dowodow. BeccarWagaPrzestęp 142
  • - Więcey ieszcze: ponieważ moc Państwa zależy na liczbie Obywatelow, ten, ktory się z kraiu własnego do inszego przenosi, czyni Społeczności, ktorą porzuca, krzywdę dwoynasob tylą, ilą siebieboyca. BeccarWagaPrzestęp 210
  • - Z tąd, kiedy prostokąd mieć będzie stopę 1 szerokości, a iakąkolwiek liczbę stop długości, liczba stop kwadratowych w tym prostokącie zamykaiących się będzie tyla, ila była liczba stop długości. HuillGawArytm 90
  • - Takim iesteś, i tylim będziesz (puść odłogiem Ostatek) iakim iesteś i ilim przed BOGIEM. MinZbiór 49
cech piwowarski (sz. zm.)
patrz: PIWOWARSKI
  • - Tym czasem dwá niższe Stany, odnieśiono zniewagą przerażone do żywego, wzniecały w sobie zemsty chćiwość, y chcąc wykonać uczynioną przez Nansoná pogrożkę, poszli párámi z Sáli Seymowey, do Bráckiey w mieśćie Piwowárskiego Cechu izby, ktora im się dość przestronna zdáła do sessyi swoiey, ná ktorey im prezydowáli, Biskup y Prezydent Kopenhagiey. PotulHist 249
  • - Cechy piwowárskie maią tákie Przywileie, że nie tylko obcego piwa intra maenia Miasta niewożą ále y o dwie mile circum-circa nie tylko po swoich ále y po Szlacheckich wsiach szynkuią. GarczAnat 119
trynitarze bosi
patrz: TRYNITARZE
  • - KATALOG KANONIKOW REGULARNYCH KONGREGACYI XIĘŻY y KLERYKOW REGULARNYCH, ZAKONNIKOW, PUSTELNIKOW, KAWALEROW, PANIEN ZAKONNYCH, KAWALEREK, etc. [...] Trynitarze od wykupienia niewolnikow Bosi R. 1301. ChmielAteny II 767-775
  • - Ciało [św. Jana de Matha] złożone było u S. Tomasza de Formis in monte Coelio przeniesione potym do Hiszpanii, do Miasta Madrytu: podzielone powagą Innocentego XIII. Ramie z żebrem dostało sie OO. Trynitarzom Trzewikowym w Madrycie. Głowa zaś Swietego z częścią znaczną kości OO. Trynitarzom Bosym tamże w Madrycie. ChmielAteny III 161
trynitarki bose
patrz: TRYNITARKI
  • - KATALOG KANONIKOW REGULARNYCH KONGREGACYI XIĘŻY y KLERYKOW REGULARNYCH, ZAKONNIKOW, PUSTELNIKOW, KAWALEROW, PANIEN ZAKONNYCH, KAWALEREK, etc. [...] Trynitarki Bose od wykupieniá niewolnikow R. 1611. ChmielAteny II 767-775
zbijać dowód (sz. zm.)
patrz: ZBIJAĆ
  • - Diogenes wstawszy pocżął przechadzáć się po szkole: á gdy go pytał Zeno coby to cżynił: rzekł: Zbijam twoie dowody. BudnyBPow 40
  • - Zaczymby dobrze było, ażeby uczeni ludzie u nas, idąc za przykładem Przewielebnych Oycow scholarum piarum, ktorzy w rozmowach wydanych, dowody Deistow bardzo dobrze zbili: ażeby, mowię, takich mędrkow dowody zbiiali, zdaie mi się to, osobliwie teraznieyszego czasu, wielce potrzebną być rzeczą. PatrPol 56
  • - Dowod [...] zbiiać czyy dowod. T III 266
wyrocznica żydowska
patrz: WYROCZNICA
  • - Wyrocznica żydowska. der Gnaden-Ztuhl über der Bundes-Lade, wo Gott den Israeliten seinen Willen offenbahrete. Oracle, m. Propitiatoire, m. c’étoit une partie de temple d’où Dieu faisoit connoître sa volonté aux lsraëlites. T III 2726
wyrocznica pogańska
patrz: WYROCZNICA
  • - Wyrocznica [...] wyrocznica Pogańska. heidnischer Tempel wo die Götter antworteten. temple, m. un lieu où l'on rendoit des oracles aux païens. T III 2726
kościół wyroczny
patrz: WYROCZNY, WYROCZNY, WYROCZNI
  • - Jaskinie tedy zarówno były potrzebne iuż to dla Ofiarników wygody, iuż dla powagi Wyroków, ztąd nie wiele kościołów Wyrocznych na płaszczyźnie założonych zobaczem, y ieżeli które znaydowały się, umiano zaraz skuteczntm niezdatności mieysca zapobiedz lekarstwem. FontenTrzcińHist 102
  • - Zkądże tedy pytam się wynika owa różność zdań w starożytnych postrzeżona Dzieiopisach o sposobie, którego Wyrocznie w dawaniu odpowiedzi używali? tylko ztąd, że nie wiedzieli co się działo wewnątrz owych Kościołów Wyrocznych. FontenTrzcińHist 103
  • - Podobnychże głupstw dopuścił się y Adryan dla swego pięknego Antynousa. Kazał na utzymanie wieczystey iego pamiątki, wystawić miasto Antynopos, Kościołami y Prorokami, iako mówi S. Hieronim nadarzył; ale Prorocy w Kościołach tylko wyrocznych urząd swóy sprawowali. FontenTrzcińHist 92
siostry szkaplerzowe
patrz: SZKAPLERZ
  • - Dáła nąm Szkáplerz, iakoby to Cyrograw kwitowy, zá ktorym nąm, przez dostąpienie wielu y wielkich odpustow Bráći y Siostrom Szkáplerzowym od S. Stolice Apostolskiey nádánych, z długow grzechowych byłá kwitá. DziewSuk Gv
zapis kwitacyjny (sz. zm.)
patrz: KWITACYJNY
  • - [...] item ekstrakt trybunalski miński zapisu kwitacyjnego z listem na przyznanie, takoż aktykowanym w roku tysiąc sześćset dziewięćdziesiąt ósmym, miesiąca oktobra dwudziestego czwartego dnia datowanego, a w roku tysiąc sześćset dziewięćdziesiątym dziewiątym, marca dwudziestego siódmego dnia w tymże trybunale głównym W. Ks. Lit. aktykowanego, od JPani Eleonory Narkiewiczówny Podwińskiej [...]. MatDiar 778
  • - Ustnie i oczywisto proszony pieczętarz od JP. Łukasza Idzikowskiego do tego kwitacyjnego zapisu, danego WJMP. Marcinowi Matuszewicowi, stolnikowi brzeskiemu, i braci jego rodzonym, jak w sobie fusius ten zapis obloquitur, podług prawa podpisuję się: Paweł Bułharyn k.w.m.p. [...] Roku 1757, miesiąca marca wtórego dnia comparens peronaliter w trybunale głównym W. Ks. Lit. JMPan Łukasz Idzikowski ten kwitacyjny zapis przyznał. MatDiar 788
zapis przedślubny (sz. zm.)
patrz: PRZEDŚLUBNY
  • - Nad wieczór miałem już do Rasnej jechać, a tymczasem zawołał mię książę kanclerz i powiedziawszy mi, że chorąży liwski z, żoną i z córką przyjechał dla umówienia zapisów przedszlubnych z Szeluttą, kazał mi z chorążym liwskim też punkta ułożyć. MatDiar 352
  • - Po tym wykupnie pojechał brat mój i ja z nim do Suchej Woli do Kuczyńskiego, podstolego drohickiego, dla uczynienia przedszlubnych zapisów między nim a bratem moim, mającym się żenić z córką jego Konstancją, podstolanką drohicką. MatDiar 415
  • - Panna się Ciechanowieckiemu podobała. Stanęły zaręczyny, lecz gdy przyszło do pisania przedszlubnych zapisów, tedy Strutyński nie dotrzymał słowa i tylko pięćdziesiąt tysięcy dawał posagu. MatDiar 708
słonecznik gronisty
patrz: SŁONECZNIK
  • - słonecznik gronisty; kleszczowina. (ricinus) Wunder-Bäum, Kreutz Baum. ricin. T III 2070
  • - Ostatni rodzay składa się z ziół szkodliwych, które trują koni i inne bydlęta. Te zioła są: Tojad, lub wilczy jad; Wilczy mlecz, lub psie mléko; Konitrud; Kichawiec; Rdest biały i czarny; Tobołki, lub koletki; Jary mlecz; Kurcz ziele; Kleczkowina, lub słonecznik gronisty, lub skoczek większy, lub słupie; Jaskier, lub żabinek. KniażFol 166
słonecznik peruwiański
patrz: SŁONECZNIK
  • - Słonecznik Peruwiański/ Ziele nawiętsze/ słonce Indiyskie/ Rozdział 209. SyrZiel 1527
słonecznik peruański
patrz: SŁONECZNIK
  • - słonecznik Perwański. (flos solis) die grosse Sonnen-Blume in den Gärten. soleil; fleur du soleil, tourne-sol, maurelle. T III 2069
słonecznik strączysty
patrz: SŁONECZNIK
  • - słonecznik strączysty. (lupinus) Wolf-Bohnen, Feig-Bohnen. lupins; pois lupins. T III 2070
piec ozdowny
patrz: OZDOWNY, OZDOWNY, OZDOBNY
  • - Mostek 3, misy 3 proste, drabi żytne, stępa, pod ozdownią ozdowny piec z lasami. InwKal I 100
  • - Piec ozdowny i z lasami narzędny. InwKal I 104
  • - W tym mielcuchu kochał wmurowany dobry i statki do piwa robienia, jako kadzi 3 i insze necessaria; piec ozdobny murowany, dobry. InwKal I 265
  • - Wychodząc do sieni są drzwi na lewą rękę do komory na biegunach, w tej komorze piec ozdowny alias słodowy z gliny, zły. InwKal I 604
  • - Inwentarz rzeczy oddanych przez p. Rembielińską pp. Kromolickim małżonkom. Naprzód dworzec plebański [...]. Item mielcuch [...] ze wszystkiemi statkami dobremi do niego przynależącemi, to jest: z kotłem, [...] z piecem ozdownym dobrze zawarty[m]. InwKal I 77
  • - Mielcuch, w nim kocieł dobry, kadzie dobre, drybusów 3, beczek 16. Ozdowny piec dobry. InwKal II 155
piec ozdowy (sz. zm.)
patrz: OZDOWY
  • - Przed drzwiami mielcuch, [...]. W tym górne suszenie, piec ozdowy obalony z gruntu. InwKal I 166
  • - Piec ozdowy zły, dobrej i prętkiej potrzebuje reparacji. InwChełm 101
  • - Browar przy murze postawiony, jedna ściana mur, aruga w pruski mur pod dachówką, nad ozdownią jedna strona dylami pobita, drzwi w nim pięcioro na zawiasach, ozdowy piec stary, zawala się, reparacji potrzebuje. InwChełm 128
  • - Piec ozdowy murowany, zły, część zapadła się u niego. InwChełm 132
  • - Browarek w szachulec stary, podporami od wody ujęty, z dachem złym, cwele nowo podwleczone, nad ozdownią dylami czesanymi pobity, drzwi w nim dwoje na biegunach, dwoje na zawiasach; przy ozdowni drzwi na 1 zawiasie, okna 2 w drzewo, piec stary, zły; ozdowy piec lada co. InwChełm 192
  • - [...] z tey Izby są drzwi do Ozdowni, pod ktorą iest Piec wielki ozdowy. InwMalPolPom VI 73
  • - Piec w ozdzie dobry. W tym ozdzie stoi łóżko, słomą wyplecione, klatka na ptaka nie napleciona. [...] Na górę idąc nad piecem ozdowym lasy. InwKal II 162
bazylici unici
patrz: BAZYLICI
  • - Fundował Manaster Bazylitow Unitow, ktorym dobra [...] służby pewne w Woiewodztwie Witebskim z ieziorkiem puścił. NiesKor II 520
trędownik mniejszy
patrz: TRĘDOWNIK
  • - Item, Wźiąć cztery gárśći pełne Krwawniku/ Złomignatu/ Zánklu/ Trędowniku mnieyszego ábo wodnego/ po dwu gárśći dobrych. SyrZiel 604
  • - Bukwicá wodna/ trędownik mniéyszy/ Ocymastrum. Kn 52
  • - trędownik mnieyszy. (scrophularia minor) Feigen-Wartzen, kleine Braunwurtz. couillons de Prétrés, petite esclere, petite scrophulaire. T III 2333
serdecznik drugi
patrz: SERDECZNIK
  • - Sérdécznik drugi/ Gęśia stopá/ kotcza szántá. Cardiaca [...] Item Sérdécznik [...]. Kn 989
  • - serdecznik drugi, gęśia stopa, kotcza szanta.(cardiaca) Hertzgespann, Hertzwurtz. agripaume, gripaume, cheneveuse. T III 2006
  • - kotcza szanta źiele, vid. Serdecznik drugi. T III 626
olejek sezamowy
patrz: SEZAMOWY, SESAMOWY, SEZAMOWY
  • - Potym przydáć Sesamoweg[o] álbo Logowego Oleyku poltorá łotá/ álbo dwie łyszce/ Mástyki/ Száfránu/ Kádźidłá białego/ Bobrowych stroiow miáłko vtártych po kwinćie/ Wosku/ ileby dosyć bylo do záczynienia plastru/ á przykłádáć ćiepło gdźie potrzebá. SyrZiel 219
  • - [...] á wźiąwszy kubek tey polewki. przylać do niey oleyku Sesámowego ze dwie łyszce [...]. SyrZiel 422
konwent bernardynów
patrz: BERNARDYNI
  • - [Wisniowiecki] w Konwencie [...] Bernardynow, cały przeswietny Trybunał solennie traktował. GazPol 1736 10 3 nlb
szołdry westfalskie
patrz: SZOŁDRA
moje serdeńko
patrz: SERDEŃKO, SERDEŃKO, SERDENKO, SERDYNKO
  • - Mnie zaś, moje serdeńko śliczne, ani tym włoseczkiem najśliczniejszym ciągnąć nie potrzeba, boby mię sama niewymownej pociechy niby na skrzydłach niosła imaginacja [...]. SobJListy 451
  • - Ale to wolniejszego czasu sie opowie, Teraz, moje serdeńko, za twe piję zdrowie. KorczWiz 60
  • - A owo co bywało od kanaru słówek i życzliwości: „Moje serdeńko, moja duszeńko, moje kochanie, weź lekarstwo cum custodia” albo: „układź się dla wygody swojej od ściany” i tam dalej [...]. MałpaCzłow 268
  • - Moia śliczna (daliy ią IMć Dobrodźiyka obligowała:) moie serdynko! cokolwiek też moy ku sobie estymuiesz affekt, cokolwiek twoiey znam grzecznośći: trzymayże to w mocnym sekrećie. ZatPrzyd 73
  • - O łasce i afekcie mego ślicznego Puziai nie wątpię, ale ni pretendować, ni życzyć mogę, żebyś mię taką pasją kochał, jak ja Ciebie, moje Serdeńko, gdyż kiedy moment bez Ciebie zda mi się wiekiem – w mękach czyśćcowych pędzony. CzapMListy 113
  • - Adieu, moje jedyne Serdeńko, całuję milion razy nóżki Twoje, bądź łaskaw na tę, która oczu nie uszuszy, pokąd nie będą miały sczęścia widzić jedynie w życiu najukochańszego Pana swego. CzapMListy 125
  • - Moje Serdeńko, proszę Cię, nie pokazuj zły miny wiadomej osobie, żeby kiedy nam jest przeciwny, jakiego nam figla nie wyrządził, lubo wątpię, jednakże lepi nie zaczepiać złego, kiedy śpi. CzapMListy 74
  • - Nic nie wspominaj, moje Serdeńko, o ślubie, proszę, nie wątpię, że Cię będzie na imieniny mojej matki prosić, jeżeliś zdrów, nie wymawiaj się, jeżeliś słaby, to się wymów, jak Ci się podoba, moje jedyne w życiu Kochanie. CzapMListy 76
bazylianie ormiańscy
patrz: BAZYLIANIE
  • - KATALOG KANONIKOW REGULARNYCH KONGREGACYI XIĘŻY y KLERYKOW REGULARNYCH, ZAKONNIKOW, PUSTELNIKOW, KAWALEROW, PANIEN ZAKONNYCH, KAWALEREK, etc. [...] Ormianie S. Bazylego albo Bazylianie Ormiańscy, zá Innocentego Papieża, ale potym zniesieni. ChmielAteny II 767-773
bazylianie unici
patrz: BAZYLIANIE
  • - Ciała całego relikwie ś Felicyana męczennika, dane mi w Rzymie roku jubileuszowego 1,700 od najwyższego pasterza Klemensa XI, do kościoła ww. oo. jezuitów w Mińsku ofiarowałem, którego jako wielkiego księstwa litewskiego i województwa patrona, solennie introdukował jksiądz Brzostowski biskup wileński podczas sądów trybunału kadencyi mińskiej, przy wielkiem zbiegowisku ludzi zacnych i zgromadzeniu pospólstwa, w processyi od cerkwi ś. Ducha, oo. Bazylianów unitów z cechami, bractwami, muzykami i t.d. do pomienionego kościoła. ZawiszaPam 302
  • - Roku Pańskiego 1714. [...] w SUPRASLU. w Drukárni WW. OO. Bázylianow Unitow. DowNiebo s. tyt
  • - Na tych y na innych Uniackich mieyscach domyślam się że ma bydź podczas tych schadzek Odpust zupełny OO Bazylianom Unitom y Osobom swieckim u nich się wtedy spowiadaiącym y kommunikuiącym perpetuò nadany,albo virtute Privilegiorum Ordinis, albo każdemu mieyscu partykularnie prokurowany przez Superiorow. ChmielAteny IV 76
  • - Cerkiew Bazylianow Unitow slawna grobem S. Jozafata Arcy-Biskupa Połockiego. SzybAtlas 204
leśny rozdzieniec
patrz: ROZDZIENIEC, ROZDZIENIEC, RODZIENIEC
  • - Iest drugi leśny ábo płonny Rozdźieniec temu zagrodnemu/ ábo iáko rádniey Dioskorydes pisze Kárcoflom[!] podobny/ ośćisty y liśćia węsszego. SyrZiel 673
płonny rozdzieniec
patrz: ROZDZIENIEC, ROZDZIENIEC, RODZIENIEC
  • - Iest drugi leśny ábo płonny Rozdźieniec temu zagrodnemu/ ábo iáko rádniey Dioskorydes pisze Kárcoflom[!] podobny/ ośćisty y liśćia węsszego. SyrZiel 673
słowna obietnica
patrz: SŁOWNY
  • - [...] poczuwając my się tedy tak w słownych obietnicach, jako i podpisach swoich, któreśmy ty tam braci naszy pod Sendomierzem pozostały uczynieli, że ich, póki nam zdrowia i majętności naszych stawać będzie, w popieraniu swobód i wolności naszych nie odbiegać, i owszem, ratować chcemy. AktaPozn I/1 320
  • - [...] á gdy Pospolstwo spusćić się w tym zábieráło ná samę dobrotliwość Krolewską, y kontentuiąc się słowną obietnicą y deklárácyą iego [...]. PotulHist 256
  • - Nie dość tu iest na waszey słowney obietnicy, Ktoż was wie, możecie być iak inni zmiennicy, Wszystkich nas trzech przysięga zobowiąże sroga, Zadna się w tył nie będzie cofnąć mogła noga. WęgOrgany 11
miesiąc kwiecień
patrz: APRIL
  • - Urodziłem się w Kurklach, dobrach matki mojéj, w roku 1696, miesiąca Aprila 17go dnia. ZawiszaPam 369
  • - Regina Ładzińska maiąc Sianozęć w tysiącu Złotych zastawną, za odebraniem od Xięży Dominikanow tey Summy uczyniła Prawa swego y possessyi przelew 1676. mca Aprila dnia 24. GłosWiel 2
  • - [...] zapis od JOKsięcia JMci Bogusława Radziwiłła, koniuszego W. Ks. Lit., którym exprimendo, iż majętność Niewielicze w województwie mińskim leżąca, jeszcze ante unionem JMPanu Tomaszowi Matuszewicowi wiecznością dostała się et inter alia tęż majętność Niewielicze ustąpić wiecznością jako należytemu aktorowi temuż JMPanu Hrehoremu Matuszewicowi, komornikowi mińskiemu, JOKsiążę JMĆ koniuszy W. Ks. Lit. deklarował w roku tysiąc sześćset pięćdziesiątym czwartym, m-ca aprila dwunastego dnia dany et eodem anno dnia piętnastego iunii w ziemstwie mińskim aktykowany [...]. MatDiar 771
  • - Pisan w Daskach Roku Tysiąc Siedmset Siedmdziesiąt osmego mca aprila Dwudziestego Pierwszego Dnia. PlewakoETest 3 nlb
konop płoskonna
patrz: KONOPIE
  • - Płuskonny. [...] płoskonne konopie. Płoskunka. Hanf des weiblichen Geschlechts. chanvre femelle. T III 1402-1403
  • - Konop [...] konop płoskunna, płoskunka. (canabis femina) Hanf weiblichen Geschlechts. chanvre femelle. T III 603
wodna konop
patrz: KONOPIE
  • - Sadźiec, g. sadźca, wodna konop źiele. (eupatorium canabinum) Wasser-Dost. agrimoine aquatique. T III 1977
  • - Karbieniec źiele, g. karbieńca; konop wodna. (marrubium aquaticum) Wasser-Andorn ein Kraut. marrubium aquatique. T III 531
przygrubsze obyczaje
patrz: PRZYGRUBSZY
  • - Ale na coż politycznieyszey Europy w tey mierze zwyczaie opisywać, kiedy y grube nawet Narody, takową honoru dystynkcyą ozdabiaią się, chcąc pokazać, że y między okropną opuszczoney Arabij dźiczyzną, ozdobne czasem wyrastaią kwiaty, y między przygrubszemi obyczaiami wynika, dobrego rozsądki iskierka, defekt nie polorowanego dowćipu naturalną rostropnośćią nadgradzaiąca. SapJChodAAnnot 49
  • - Więc się Turczyn o zdrowie pyta, o powodzie Drogi, y o Tureckich kunákow wygodzie. Zali się ná iesienne powietrze odmiány, Drog niewczás, z większey części kray że zruinowány, Zwłaszcza koło Dunáiu, w Bulgárzech, w Dobrudzi, Przy grubsze obyczáie támtych gániąc ludzi. GośPos 79
  • - I gdyby nawet zwyczay ten w samych tylko ustawach cywilnych brał początek, możnaby go poczytać za pewny sposób poprawy przygrubszych Pospólstwa obyczaiów, którą obcowanie z nim wyższych Stanów zapewnia, inaczey Stan Polaków, obróciłby się w dzicz i grubiany. BlackOstrowPrawo 87
miesiąc oktober
patrz: OKTOBER
  • - Tysiąc sześćset dwudziesty zbawiennego dobra Rok to był, a dzień trzeci miesiąca oktobra, W siedm przebrane szeregów skartowano wozy, Z pola spięte łańcuchy, a zewnątrz powrozy, Ze w jeden raz wszytkie stać, wszytkie iść musiały. Przód i tył nabitymi opatrzono działy; Jezdne konie we środek, bo wszyscy piechotą. PotWoj1924 31
  • - [...] Wacława Suryna był we wsi Borowej, woiewodstwie kiiowskim a powiecie owruckim będąceÿ, do miasteczka Chupkowa przynalezytey, o mil szesc od Chupkowa ku Owruczemu lezącey, dobrach jch ms̃ciow panow Tyszkiewiczow, podkomorzych brzeskich małząkow, dla odprawienia mocnej εxecutiey za decretem, banitieÿ wieczneÿ, w Sądzie Głownym Trybunale Koronnym Lubelskim roku tysiąc szescset siedmdziesiąt siodmego ms̃ca octobra szesnastogo dnia na jnstantią tegoz jego ms̃ci pana Wacława Suryna powoda na welmoznych jch ms̃ciach panu Ostaphiiu Tyszkiewiczu, podkomorzym y wujcie dziedzicznym brzeskim, y paneÿ małzące jego ms̃ci, takze jego ms̃ci panu Mikołaiu Tyszkiewiczu, synu urodzonego jego ms̃ci pana Mikołaja Tyszkiewicza, wolanowskim urzędniku chupkowskim, y innych wyzey banitieÿ mianowanej pozwanych [...]. KsOw 6
  • - [...] item ekstrakt trybunalski miński zapisu kwitacyjnego z listem na przyznanie, takoż aktykowanym w roku tysiąc sześćset dziewięćdziesiąt ósmym, miesiąca oktobra dwudziestego czwartego dnia datowanego, a w roku tysiąc sześćset dziewięćdziesiątym dziewiątym, marca dwudziestego siódmego dnia w tymże trybunale głównym W. Ks. Lit. aktykowanego, od JPani Eleonory Narkiewiczówny Podwińskiej, primi thori Stanisławowej Karolowej Podbereskiej, a powtórnego Jakubowej Świeżyńskiej, WJMPanu Janowi Kazimierzowi Matuszewicowi, cześnikowi mińskiemu [...]. MatDiar 778
  • - Jeżeli fassola y ogorki zostały posiane w tym sposobie iak uczyłam w miesiącu Octobrze, w tym miesiącu w piękney powinni się znaydować sytuacyi, y we wszyst[..]ey trwałości y mocy na zimna i mrozy. JabłAnnaPorządek 87
być na pałacach
patrz: BYĆ, BYĆ, BYDŹ
  • - Kiedy WSC był na Pałacach kazano nam żebyśmy zaraz z tamtey warty ze wszystkiem zchodzili. PasPam 143v
poczuwać się być /kimś/
patrz: BYĆ, BYĆ, BYDŹ
  • - Nie poczuwaiąc się bydz zdraycą Naiasnieyszego Maiestatu y Oyczyzny Iezelim godzien videre faciem Domini W MMPana samego o tę proszę promocyą. PasPam 142v
  • - Ztał się zal na Sercu y okropność patrząc na owego rozsiekanca ci zas co się poczuwali bydz Malkontentami w puł obumarli od Strachu. PasPam 244v
niech będzie
patrz: BYĆ, BYĆ, BYDŹ
  • - Ale dla Bogá, niech ták będzie, co mi náder fałszywie zádáią, [...] żebym sobie czym chciał dewincowáć Swiderskiego; To to, mnie tylko niegodziło się zábiegáć zgubie moiey, y fortun moich? LubJMan 60
ojciec bernardyn-reformat
patrz: BERNARDYN, BERNARDYN, BERNADYN, BARNADYN
bernardyn-reformat
patrz: BERNARDYN, BERNARDYN, BERNADYN, BARNADYN
  • - Kaznodzieje są więc papiescy kwadragesimalni; odmieniać (się) zwykli na posty według upodobania papieskiego. Spowiedników się więc jednych trzymać zwykli. Za mnie był spowiednik Pauli V jeden bernardyn-reformat. SobJakPer 192
ojciec bernardyn
patrz: BERNARDYN, BERNARDYN, BERNADYN, BARNADYN
saraj cesarski
patrz: SZARAJ, SERAJ, SARAJ, SZARAJ
  • - Teráz Pałac albo Saray Cesarski iest ná gorze astatniey, ná klinie między morzámi. ChmielAteny II 457
  • - SARAY Cesarski Kościelnego zaymuie teráz gruntu. ChmielAteny II 462
złoty baran
patrz: BARAN
  • - Druga przyczyná [powstania nazwy herbu Junosza Baran], że był w Kościele Iunony Ten obrzędem Pogáńskiem, złoty Báran rzniony. PotPocz 96
bibl.
baran Abrahamów
patrz: BARAN
  • - Báran Abráhámow. Kiedy iuż iuż, Abráhám ná Ofiárę Bogu, Miał rznąć Syná? pokaże Báran mu się w głogu, Vwikłány zá rogi, z kąd prosto do palu [...] Prosto idzie ná ogień, miásto Izááká. PotPocz 96
bękart chłopski
patrz: BĘKART
  • - Czapik woÿciech bękart chłopski w Raduanouicach opisanÿ pod Zagoroski. TrepNekLib 49
abalienacja dóbr
patrz: ABALIENACJA
  • - Na indigenatus, frymarki, donacyje i abalijenacyje dóbr królewskich żadni w Koronie pozwalać nie mają. [1600] AktaPozn I/1 224
  • - Na żadne abalijenacyje dóbr R. P., indygenaty, nobilitacyje pozwalać ichm. panowie posłowie ullatenus nie będą. AktaKrak III 220
berlinka wrocławska
patrz: BERLINKA
  • - Nacisnęło się w kraj polski niezmierna moc białej monety berlinkami wrocławskimi i bąkami zwanej. KitPam 87
klasztor benedyktyński
patrz: BENEDYKTYŃSKI
  • - Litwa [...] klasztor Benedyktyński z drzewek Krzyżá Swiętego złupili. NiesKor II 31
  • - BOLESŁAW II Smiáły [...] w klasztorze Ossiach Benedyktynskim w Karintii incognito iák kuchta pokutuiący. ChmielAteny II 339-340
bańka balwierska
patrz: BAŃKA, BAŃKA, BANKA
  • - Bánká bárwierská/ Cucurbita ventosa [...] Cucurbitula [...] Cucurbita medicinalis [...]. Kn 14
  • - bańka barwierska. Schröpfkopf, Lasskopf. ventouse. T III 22
bańka barwierska
patrz: BAŃKA, BAŃKA, BANKA
  • - Bánká bárwierská/ Cucurbita ventosa [...]. Cucurbitula [...]. Cucurbita medicinalis [...]. Kn 14
  • - bańka barwierska. Schröpfkopf, Lasskopf. ventouse. T III 22
astrachański baranek
patrz: BARANEK
baranek boży
patrz: BARANEK
bić w bęben (sz. zm.)
patrz: BĘBEN
  • - Mieszkał przy niej [Rynald u Matyldy] do tąd/ áż poczęto W ogromny bęben bić ná wschodzie słońcá. TasKochGoff 18
  • - Biię w bęben/ vide Bębnię. Kn 31
  • - Hetman wielki ma się też ruszyć ku Lublinu, Tylko czeka, aby mu co przybyło gminu. Zaciągi są w Lublinie w Żydowskiej ulicy: W bębny biją i babią pijący w piwnicy. EksRokLub 114
  • - W Mieście nagwałt biią w dzwony w bębny lud się sypie na bulwark. PasPam 69
  • - Kto co zwojuje albo wydrze śmiele [...] Wtenczas - jak w święto - w huczne bębny bije. LubSTobPol 68-69
w bębny i trąby bić
patrz: BĘBEN
  • - Żeby rodzicy płáczu ich [dzieci] wrzeszczących nie słyszeli/ w bębny y trąby bić kazáli/ y wrzask wielki sámi czynili. StarKaz 592-593
benedyktynki lwowskie
patrz: BENEDYKTYNKI
  • - Dnia 19go marca Panna Zofia Skarbkówna Ksieni Benedyktynek Lwowskich, lat mając około 70, pobożnie wiek swój w zakonie sprawując, przeniosła się do wieczności w przytomności spowiednika swego. KronZakBarącz 189
  • - Trzecia [córka] KONSTANCYA Niebieskiemu u WW Pánien Benedyktynek Lwowskich poślubiona oblubieńcowi. ChmielAteny II 7 nlb
  • - W słuchaniu Spowiedzi, nawiedzaniu chorych, niespracowany [Ambroży Jamnicki]. Z wielkim pożytkiem długi czas Duchownym WW PP. Benedyktynek Lwowskich był Spowiednikiem. KleczKal 17
korzeń Benedyktowy (sz. zm.)
patrz: BENEDYKTOWY
  • - Niektorzy korzenie Benediktowe ochędożywszy suszą. SyrZiel 270
  • - Weźmi, Korżenia Benedyktowego, skorki drzewa Sassafras, każdego łot 1. BeimJelMed 286
  • - Weźmi Benedyktowego Korżenia czyli Cariophilatae. Korżenia Łopianowego, każdego 2 Łoty. BeimJelMed 318
  • - Weźmi: Melissy, Miętki ogrodney kędzierzawey. Szałwii ogrodney z kwiatem, Korzenia Benedyktowego, Biedrzęcu białego, Lilii Konwalii, Lewandy, Kwiatu Rozmarynowego Kluczykowego, Kwiatu Szpikanardowego, Kwiatu Lipowego, Zołtych Fiałkow, Hizopu, Maieranu, każdego trzy garści, Korzenia Mistrzykowego, Kubebow, Kardomomow, Goździkow, Cynamonu, każdego połtora Łota. Muszkatowey Gałki, Muszkatowego Kwiatu, Jmbieru, każdego łot ieden. Drzewa Aloesowego, Pieprzu długiego, Gorczycy, Karulku, każdego Połłota. Jałowcu - 6 Łotow. Szafranu Połłota. BeimJelMed 366-367
benedyktowe ustawy
patrz: BENEDYKTOWY
  • - Dowiaduje się u niej [Niezgody] archanioł, którędy Iść ma szukać Milczenia, żeby nie wpadł w błędy. Zdrada na to odpowie: Przez czasy dawnemi Mieszkało - prawi - zawsze z cnotami świętemi Tam, gdzie Eliaszowe i Benedyktowe Ustawy kwitły, póki jeszcze były nowe; Acz jeszcze dawniej w sławnych szkołach pospolicie Żyło przy Pitagorze albo przy Archicie. ArKochOrl I, 317
benedykcja rzymska (sz. zm.)
patrz: BENEDYKCJA
  • - Tamże [pod Warną] poległ Iulianus Kardynáł, animuiący Woysko, Rzymską Benedykcyą do batálii. ChmielAteny II 350
  • - Clerus Hiszpański więcey Dobr trzyma, niżeli świeccy Panowie: á co większa, że bywá proszony, nie przymuszony: Benedykcya Rzymska, wyprożnione nápełni szkatuły [o subsydiach papieskich na wojny z heretykami]. ChmielAteny II 36
pasterska benedykcja
patrz: BENEDYKCJA
  • - Áfektem przytomny będę ná tym przyszłym Wm. M. Páná w. ezdzie/ ktoremu wespoł z.drugimi Diecezánámi Kátedry Gnieźninskiey congeniculabo przed pásterską Wm. M. Páná benedikcyą. PisMów II 389 [399]
Benedykcja Najświętszego Sakramentu
patrz: BENEDYKCJA
  • - Benedykcya Nayświętszego Sakramentu. Consecration des Heiligen Abendmahls. Consécration; Bénédiction du très Saint Sacrement. T III 32
księgi żywota Barankowe ,
księgi żywota Barankowego
patrz: BARANKÓW, BARANKOWY
pieśń Barankowa
patrz: BARANKÓW, BARANKOWY
krew Barankowa
patrz: BARANKÓW, BARANKOWY
wesele Barankowe
patrz: BARANKÓW, BARANKOWY
  • - Weselmy się, y ráduymy się, y daymy mu chwáłę, iż przyszło wesele báránkowe, á małżonká iego nágotowáłá się. NT Ap 19, 7
boża i Barankowa wieczna światłość
patrz: BARANKÓW, BARANKOWY
wieczerza wesela Barankowego
patrz: BARANKÓW, BARANKOWY
czabański bawół
patrz: BAJWÓŁ, BAWÓŁ, BAWÓŁ
  • - Co Turkom Czabanskich w Zywnosc przypędzono Bawołow, czterdziestu w miasto nawrocono Na odzywienie ludu. DrobOpow 23
bot.
korzeń Aaronowy
patrz: AARONÓW, ARONOWY, AARONOWY, AARONOWY, AARONÓW
  • - Wziąć soku Ruciánego/ Piołynowego/ po sześcidziesiąt y czterech łotách/ ábo łyżek/ octu winnego ośm łotow/ Goryczkowego korzenia/ korzenia Kurzego zielá/ korzenia Dyáblikowego ábo Aronowego/ iágod Jáłowcowych po dwá łoty/ wszystko to zhrubá przetlukszy. SyrZiel 544
  • - Aaronowego korzenia y Kalmusu nabierz po ósm Łotow; korzenia Cytwarowego, anyżu y kopru Włoskiego po Łotow 4. Każdego; co wszystko dobrze potłukszy y pokraiawszy, przyley Garniec spirytusu z wodki Francuskiey, y trzy lub cztery dni tak potrzymay; przylawszy potym dwa garce wody przedystylluy, rozpuść cukrem y wodą świeżą podług potrzeby. SimInf 53
rózga Aaronowa
patrz: AARONÓW, ARONOWY, AARONOWY, AARONOWY, AARONÓW
  • - Tu głowne są Relikwie: Laska cudotworna Moyżeszowa, Rozga Aaronowá: W Podziemney Kaplicy jest Stoł kwádrzasty ná ktorym Zbawiciel nász ostatnią iadł Wieczerzę y Nayśw: postanowił Sakrament od S. Heleny przysłany. ChmielAteny II 110-111
  • - Była w tey Częsci Swiętego mieysca Faederis Arca, albo Skrzynia Przymierzá z drzewá nie gniiącego Setim ieszcze ná puszczy od Moyżeszá zrobioná. Exodi 25. złotemi blachami ab intra & extra okrytá, zámykaiąca dwie Táblice Moyżeszowe z Przykázaniem Bożym, skrzynkę złotą z Mánną z Niebá padaiącą Rozgę Aaránową[!] y Xięgę Deutoronomium, to iest krotkie zebránie Práwa Boskiego y Explikacye: ktorá Arká tu konserwowáła się lat koło 430. ChmielAteny II 550
  • - A te Vasa o ktorych piszą Historycy tylko było substytuowane adinstar Arki przymierza, adinstar Tabularum Testimonij, y nakształt Rozgi Aaronowey formowane, ponieważ nulla o nich w Pismie S. post Restaurationem Templi mentio [...]. ChmielAteny1755 I 117
bibl.
nasienie Aaronowe
patrz: AARONÓW, ARONOWY, AARONOWY, AARONOWY, AARONÓW
  • - Ktobykolwiek z nasienia Aáronowego był trędowátym/ álbo płynienie nasienia cierpiącym/ rzeczy poświęconych jeść nie będzie/ pokiby się nie oczyścił: tákże ktoby się dotknął jákiey nieczystości ciáłá zmárłego/ álbo tego, zktoregoby płynęło nasienie złączęnia. BG Kpł 22, 4
różdżka Aaronowa
patrz: AARONÓW, ARONOWY, AARONOWY, AARONOWY, AARONÓW
  • - Iest támże káplicá, zowią ią Sancta Sanctornm[!] kędy chowáią Skrzynię Testámentu stárego/ Roszczkę Aaronowę/ Rozgę Moyzszowę/ co nią morze Czerwone vderzył [...]. WargRzym 62
pieczęć apokaliptyczna
patrz: APOKALIPTYCZNY
  • - Kto siedm pieczęci Apokaliptycznych otworzyć śmiały Taiemnic rozlicznych? DrużZbiór 164
struny apollinowe
patrz: APOLLINÓW, APOLLINOWY
  • - Już w niej dla Ciebie cytry Orfeowe, Już strony głośno brzmią Apollinowe, Już i z Parnasu Panny, w swej osobie Śpiewają Tobie. BorzNaw 29
kościół apollinowy
patrz: APOLLINÓW, APOLLINOWY
  • - Jeden tylko cudowny przykład przypomnię/ iáko w Krolestwie Babilonskim zá rządu Márká Antoniusá Senatorá Rzymskiego/ łákomi żołnierze z regimentu Awidiusá Kasyusa kościoł Apollinow w mieście Selewcyiey plondruiąc/ miedzy inszemi rzeczámi/ náleźli też iednę puszkę złotą ná ołtárzu iego/ ktorą gdy otworzyli/ vderzył z niey ták záráźliwy smrod záráze[ń]/ ktory nietylko onych żołnierzow nátychmiast pozábiiał: ále też wszytko powietrze krolestwa onego záráźił/ że nie tylko w tym Páństwie y pogránicznych krolestwách powietrzem ludźie wymarli ále też y w Rzymie/ y we wszytkich zachodnich kráiách/ ták/ że nád trzydźieśći millionow ludźi ráchowano/ co oną zarázą wyginęli. StarKaz 508
kościół Apollina
patrz: APOLLIN, APOLLO
  • - Vates, Starożytność zwała tych, ktorzy z natchnienia, albo instynktu iaką rzecz przepowiadali. Tacy byli w Delfach w Kościele Apollina wydaiąc Proroctwa na proźby. ChmielAteny1755 I 59
apollin Delficki
patrz: APOLLIN, APOLLO
  • - Czartowską to sprawą y mocą Apollina Delfickiego bałwan odpowiedzi dawał, owszem wszyscy owi pogan Bożkowie, czy rznięci, czy lani z metalu, czy wykuci z kámienia, gadali, y dziwne rzeczy czynili dla zabobonnych pogan, ale záwsze z iakim ich oszukaniem, iak princeps mendacii ie nákierował, przez nie mowił. ChmielAteny III 207
bałwan Boga Apollina
patrz: APOLLIN, APOLLO
  • - Obaczył ná ołtarzu báłwan Bogá Apolliná z rękoma wyciągnionemi/ á ná pálcach ma pełno pierścionkow drogich/ ktorych mu głupie pospolstwo z nabożenstwá náwdziewáł. StarKaz 166
apollowa powieść
patrz: APOLLÓW, APOLLOWY
  • - Ktoż tu pozwolił krzesło zasiadać Febadzie? Czemuż nie w Delfie, czemu nie z tryfusu raczej Ludziom apolowe powieści tłomaczy, Z afektem, mowię. Aż ktoś: Wżdyć to wojewoda. PotFrasz1Kuk II 295
baśnie apologiarskie
patrz: APOLOGIARSKI
  • - Owego wymysłu [...] nie zda mi się iáko barzo płonnego prosequowáć/ y ná báśniách Apologiárskich czásu uszczerbiać. KalCuda 67
balsam apoplektyczny
patrz: APOPLEKTYCZNY
  • - Pod nosem nácieráć Bálsamem, apoplektycznym. CompMed 109
wódka apoplektyczna
patrz: APOPLEKTYCZNY
Julian(us) Apostata (sz. zm.)
patrz: APOSTAT, APOSTATA
  • - Iulian Apostata woiuiąc z Persami/ niebieską włocznią zamordowany iest. BirkEgz 5
  • - Czytay o Julianie Cesarzu Apostacie historią kościelną. WisCzar 115
  • - Julianus Apostata Cesarz te Miasto [Damaszek] nazwał Urbem Jovis. ChmielAteny II 509
na apostazją uciec
patrz: APOSTAZJA
  • - Wiedzielismy [widzieliśmy] tam klasztor Augustyanski zktorego Martin Luter Na Apostazyją uciekł. PasPam 77v
kancelaryja apostolska
patrz: APOSTOLSKI, APOSTOLSKI, APOSTOŁSKI
  • - Tu przypátrz się wiazdowi Chrystusowemu z tryumphem do Ieruzalem, ná oślicy y ná oślęciu obadwá narody znáczące zydowski y Pogáński, z ktorych pierwszy narod cięszkie zakonu prawo nosił, iáko w Káncelláryey Apostolskiey czytamy: [...]. KorRoz 86
stolica apostolska (sz. zm.)
patrz: APOSTOLSKI, APOSTOLSKI, APOSTOŁSKI
  • - [...] A Apostolska mu ie Stolica za długi Czas słuzone w nagrodę daruie zasługi. ArKochOrl 25v
  • - Ale widzę zebym cię długo tu trzymała Kiedybym ci tych wszytkich vkazowac miała z twoiey krwie, co Apostolskiey Stolice podniosą Chorągiew y co za nie zwycięstwa y co za nie zwycięstwa odniosą To Obidzi, to iest Fulk to Actiusowie, Vgowie, Henrykowie dwai, to zas Gwelfowie [..]. ArKochOrl 25v
  • - [...] A wszytka okolica z iednostainey zgody Za Pana go chciec będzie y blizsze narody Akcy szosty iego syn będzie miał Hetmanstwo Apostolskiey Stolice [...]. ArKochOrl 26v
  • - Lecz większa ta ieszcze/ że stolicá Apostolská ná to Akademie w Chrześciáństwie postánowiłá/ áby były iák propugnacula, zámki/ y twierdze náuki Kátolickiey/ ktoreyby młodzi wespoł znáukámi świećkimi náuczyli. SzemGrat 110
  • - A zbáwienie zásie ze swego tylo obiecowáć zakonu/ wiedząc że wszytkie insze od Duchá S. przez stolice Apostolską są potwierdzone/ (ktora im swiádectwo dáła/ że záchowuiąc swe Reguły/ nie tylo zbáwięnie/ ále y doskonáłość wielka dostąpiona wnich bydź może) [...]. SzemGrat 24
  • - Luter wász Stolicy Apostolskiey ná nowy rok tę Kolędę posłał: Martinus Luther S. Sedi Romanae mea[m] gratiam [et] salutem: Sanctissima Sede crepa. BirkEgz 12
  • - Przypátrz się káżdy posłuszeństwu ktore Monárchowie Stolicy Apostolskiey oddáią. KorRoz 12
  • - Maia też ciż Oycowie swoie studium, według náuki ś. Thomaszá z Aquinu. Ktorey iáko prawdziwey od sámego Bogá/ y od Pásterzow Stolice Apostolskiey ták wiele rázy ápprobowáney/ nigdy nie odstępuią. PruszczKlejn 16
  • - Zasiada ná Stolicy Apostolskiey Ociec święty Alexander tego imienia VII. obrány po zeszciu Innocencivsza X. MerkPol 2
  • - Fryderyk I Albo Barbarossa zrazu był głownym nieprzyiacielem Stolice Apostolskiey, na ostatek jednak Głowie koscioła S. w Wenecyi uniżyć się musiał; Tenze Cesarz z potęgą Swoją do Ziemi obiecaney takze wyszedł y w podrozy na rzece pewney utonoł. IntrHist 190
list apostolski (sz. zm.)
patrz: APOSTOLSKI, APOSTOLSKI, APOSTOŁSKI
  • - Czytając pisma święte, tak ewangelisty, jako i apostolskie do kościołów listy, Wszytkie, żeby uciekać, jednostajną zgodą, Żeby się strzec bałwanów, chrześcijany wiodą. PotFrasz3Kuk II 515
  • - Vwolnił nas Duch Swięty od nich oczywiście A co większa, y od Swiąt w Apostolskim liście. PotPocz 100
  • - Tarcz Dvchowna. Widząc Tarcz drukowáną, w Kościele nád grobem, Myślę sobie, iákim tu wniść mogłá sposobem? Aż mię list Apostolski informuie, że się, Ná ten Kámień, Tarcz z sercá człeczego przeniesie. PotPocz 48
czasy apostolskie (sz. zm.)
patrz: APOSTOLSKI, APOSTOLSKI, APOSTOŁSKI
  • - Stały ieszce y onych czásow Apostolskich/ Ty Chábulskie Kuźnice w dolinách Libáńskich. RoźOff B4v
  • - Zwyczay ten máią od Apostolskich czásow/ [...] w kościele Bożym záchowány/ Ruś y Grekowie/ w Liturgiey swoiey/ iż kiedy máią ludzie iść do kommuniey świętey/ tedy wprzod wynidzie Diákon ná pośrzodek kościołá [...] obrociwszy się do ludzi twárzą/ mowi głosem do nich: Sancta Sanctis. StarKaz II, 79
cenzury apostolskie
patrz: APOSTOLSKI, APOSTOLSKI, APOSTOŁSKI
  • - Krzyżacy ani na Cenzury Apostolskie dbali, i owszem najeżdżali granice Polski. ŁubHist 40
akta apostolskie
patrz: APOSTOLSKI, APOSTOLSKI, APOSTOŁSKI
  • - Excypuię dobrych, bo wiem, że y w Rycerskim Stanie Swięty był ow Centurio w Ewangeliey, ow Cornelius w Aktach Apostolskich. DanOstSwada V, 16
święty, powszechny i apostolski kościół
patrz: APOSTOLSKI, APOSTOLSKI, APOSTOŁSKI
  • - Y ieden święty powszechny y Apostolski Kościoł wyznawam/ wierzę; przy tym wyznániu vmieram/ gárdło kłádę. BirkRus 17
prawidło apostolskie
patrz: APOSTOLSKI, APOSTOLSKI, APOSTOŁSKI
  • - Niemasz tam [wśród dysydentów] zakonu ani ofiary, według prawidła apostolskiego; a kto temi ścieszkami idzie, ten niechybnie zginie. KochPsalTur 13
starszeństwo apostolskie
patrz: APOSTOLSKI, APOSTOLSKI, APOSTOŁSKI
apostolskie święto
patrz: APOSTOLSKI, APOSTOLSKI, APOSTOŁSKI
  • - [...] Kurs [...] fundował [...] ktory Spiewaia we Swieta tylko wielkie Boskie, y panny Mariey, także [Święta] Apostolskie [...]. KomonDziej 133v
apostolski pułk
patrz: APOSTOLSKI, APOSTOLSKI, APOSTOŁSKI
  • - Półk apostolski, którym Piotr hetmani, Swej, po prorokach, czynią pokłon Pani. KochBonTur 48
dozór apostolski
patrz: APOSTOLSKI, APOSTOLSKI, APOSTOŁSKI
urząd apostolski (sz. zm.)
patrz: APOSTOLSKI, APOSTOLSKI, APOSTOŁSKI
  • - Przez ktorego wzięliśmy łáskę y urząd Apostolski. BG Rz 1, 5
  • - Apostolski urząd [...] Apostelampt. DasHünDict
  • - [...] był w sukcessyiey urzędu apostolskiego posádzony tu ná Káthedrze Stánisłáwá świętego/ gdzie ták wiele ludzi zacnych y świątobliwych siedziáło. StarKaz II, 625
skład apostolski
patrz: APOSTOLSKI, APOSTOLSKI, APOSTOŁSKI
  • - Wiárá święta wielkie iest posłuszeństwo/ á w Skłádzie Apostolskim/ y Konstántynopolitáńskim śpiewamy/ czytamy/ mowimy: Et vnam sanctam catholicam [et] Apostolicam Ecclesiam. BirkRus 17
  • - [...] dwánaście kámieni drogich [...] znáczyły dwánaście Artykułow skłádu Apostolskiego. StarKaz II, 45
kredo apostolskie (sz. zm.)
patrz: APOSTOLSKI, APOSTOLSKI, APOSTOŁSKI
  • - Kredo albo Symbolum apostolskie. KałKośOg 716
nauka apostolska
patrz: APOSTOLSKI, APOSTOLSKI, APOSTOŁSKI
  • - [...] ten to katolik [...] co według wolej Bożej i rozkazaniu jego chwae mu daje, według nauki Chrystusowej i [nauki] apostolskiej żyje [...]. JazStadListyCz II 180
  • - Moja wiara poczęła się od nauki Chrystusowej i [nauki] apostolskiej, nie od kilkuset lat; ale cóż potym z pijanicą o wierze dyskurować, u którego Bóg kufel? JazStadListyCz II 180
  • - Y trwali w náuce Apostolskiey/ y w społeczności/ y w łámániu chlebá/ y w modlitwách [...]. BG Tt
apostolskie wyznanie
patrz: APOSTOLSKI, APOSTOLSKI, APOSTOŁSKI
apostolskie kanony
patrz: APOSTOLSKI, APOSTOLSKI, APOSTOŁSKI
  • - W stárych Apostolskich Kánonáchm jako je D. Meisn. [...] wyliczá, Kánon 42 ták brzmi: [...] Biskup álbo Presbyter, Xiądz álbo Dyakon, ktoryby kostki (kárty y wárcáby) grawał, y pijáństwá pátrzał, álbo niech przestánie álbo niech będzie karány álbo z Urzędu zrzucony. GdacPan 149
pisma apostolskie
patrz: APOSTOLSKI, APOSTOLSKI, APOSTOŁSKI
pielgrzym apostolski
patrz: APOSTOLSKI, APOSTOLSKI, APOSTOŁSKI
napomnienie apostolskie
patrz: APOSTOLSKI, APOSTOLSKI, APOSTOŁSKI
  • - [...] według Nápomnienia Apostolskiego: Trzeźwymi bądźcie y czułymi ku Modlitwam [...]. KancPol 2 nlb
  • - [...] ktorykolwiek Szláchcic według tego nápomnienia Apostolskiego umartwia/ martificat, interficit, zábija duchownie członki swoje [...]. GdacPrzyd 5
dzieje Apostolskie
patrz: APOSTOLSKI, APOSTOLSKI, APOSTOŁSKI
  • - [...] dał támże cztery lichtarze śrebrne/ z wyrytymi ná nich dzieiami Apostolskiemi [...]. WargRzym 67
  • - [...] odrzucácie Dzieie Apostolskie/ Listy Páwłá ś. [...]. BirkNiedz 131
  • - Uczynił Szczepan ktory się modlił zá kamienuiących siebie, iáko iest w dzieiach Apostolskich, przystoi to słudze co Pan iego Chrystus uczynił. TylkStrom 129-130
apostolska głowa
patrz: APOSTOLSKI, APOSTOLSKI, APOSTOŁSKI
kamera apostolska
patrz: APOSTOLSKI, APOSTOLSKI, APOSTOŁSKI
  • - Wszyscy Kardynali w Conclave, będący [...] z Kamery Apostolskiey providentur. ChmielAteny II 123
kolegium apostolskie
patrz: APOSTOLSKI, APOSTOLSKI, APOSTOŁSKI
  • - Iudász zdraycá [...] wypadł z Kollegium Apostolskiego/ y kościołá Chrystusowego. StarKaz II, 537
  • - Pomowmyż o tym podufale z sobą choć mniey porządnie, bo y w tym niech znáć będzie wolność, nie wprzod iednák ász uczyniemy to, co uczyniło Collegium Apostolskie, kiedy złączywszy się do obránia za dwoch iednego, zá sukcessora złemu uczniowi, przystąpić do Elekcyi nie chcieli, áżby się byli Bogu swemu upokorzyli: [...]. DanOstSwada V, 2
nuncjusz Apostolski
patrz: APOSTOLSKI, APOSTOLSKI, APOSTOŁSKI
  • - Marescotti Nuncyusz Apostolski dał Benedykcyą od Oyca s. po niey cudownym sposobem Duchem s. natchnięte Województwa [...] wykrzykneli jednostaynie, i nominowany przez Prymasa Prażmowskiego Michał Xiąże Wiszniowiecki. ŁubHist 109
nuncjusz Stolicy Apostolskiej
patrz: APOSTOLSKI, APOSTOLSKI, APOSTOŁSKI
  • - Za iego Pasterskim staraniem, przy Nuncyuszu Stolicy Apostolskiey, Lutrowie xięgi, w poł Toruńskiego rynku w roku 1512 palono. NiesKor II 592
apostoł fałszywy
patrz: APOSTOŁ
  • - Apostoł fałszywy [...] Pseudoapostolus. Kn 8
order S. Jędrzeja Apostoła
patrz: APOSTOŁ
  • - Respons na Instrukcyą Prześwietnego Powiatu Zydaczewskiego [...], od [...] Generała Leytnanta Orderu S. Jędrzeia Apostoła Kawalera [...]. GazPol 1735 29 3 nlb
appiuszów marmur
patrz: APPIUSZÓW
  • - Herbowną Waszeciow moich wielce Mosci Panow, ztorowane drogi, y Goscince, podkową, nie na prostym Rzymskich Appiuszow, ale na prawdziwym, wiecznosci marmurze, rysowac trzeba. WilczPam 23
abdykacyja króla
patrz: ABDYKACJA
  • - Za abdykacyą Krola I.M. przeszłego prowent z mennic […] do dyspozycyi Rzeczyposp. przypadł. VolLeg V 15
abdykacyja królestwa
patrz: ABDYKACJA
  • - In futuro proponitur abdykacyją albo rezygnacyją Królewstwa Polskiego i W. Ks. Litewskiego effective. SkorDiar 110
  • - Dziwny zdał się był rok przeszły [tj. 1668] dla abdykacyi królestwa króla Kazimierza. JemPam 379
abecadło żydowskie
patrz: ABECADŁO, ABECADŁO, OBIECADŁO, ABIECADŁO, ABĘCADŁO
  • - Kładzie ná początku słow swoich iednę literę z obiecádłá Zydowskiego. StarKaz II, 55
porządkiem abecadła
patrz: ABECADŁO, ABECADŁO, OBIECADŁO, ABIECADŁO, ABĘCADŁO
  • - DICTIONNAIRE, sŭbst. m. (Recueil fait en maniere de Catologue de tous les mots d'une langue par ordre alphabetique.) Vocabularium. DYKCYONARZ, Wokabularz, Słownik, Księga Słow álbo reiestr słow ięzyka iákiego wszystkich porządkiem obiecadła zebranych. DanKolaDyk I, 465
  • - Obiecadło. [...] porządkiem obiecadła idące słowa. T III 1092
  • - Teraźnieysze drog wymiary, tak Europeyskie iako Azyatyckie, rozmaite są z swoiemi rożnemi nazwiskami, z ktorych znakomitsze z swoim wymiarem i terminem, porządkiem Abecadła przyłączam. SzybAtlas 286
  • - Teraźnieysze drog wymiary, tak Europeyskie iako Azyatyckie, rozmaite są z swoiemi rożnemi nazwiskami, z ktorych znakomitsze z swoim wymiarem i terminem, porządkiem Abecadła przyłączam. SzybAtlas 286
abecadło hebrajskie
patrz: ABECADŁO, ABECADŁO, OBIECADŁO, ABIECADŁO, ABĘCADŁO
  • - Abecadło Rossyiskie, iest po części Greckie, po części Hebrayskie, bardzo często iedną rysuią głoską, co inne Narody w swoich ięzykach dwiema lub trzema rysować muszą, i tak naprzykład: na wyrażenia spr. kw. zw. i tym podobnych, iedney tylko używaią głoski, gdy Polacy na pierwsze używaią trzech, na inne po dwie, ztąd to w ięzyku Ruskim iest głosek 42. WoenGrebStan 24
abecadło łacińskie
patrz: ABECADŁO, ABECADŁO, OBIECADŁO, ABIECADŁO, ABĘCADŁO
  • - Obrał litery 7 pierwszych obiecadła Lácińskiego, A. B. C. D. E. F. G. z ktorychby káżda, swoy dzień w káżdym tygodniu przez cáły rok oznaczałá: náprzykłád litera A. káżdy dzień niedzielny w roku,inne záś litery, inne dni nástępuiące. BystrzInfChron 9 nlb
abecadłowy porządek (sz. zm.)
patrz: ABECADŁOWY, ABECADŁOWY, OBIECADŁOWY
  • - Obiecadłowem porządkiem spisowáć. Kn 595
  • - Łatwo generalny porządkiem abecadłowym autorów [...] skombinuje się katalog. ZałBibl 31-32
  • - Jeżeli choć na moment Małżonka zaniecha, Ach! iakaż do łaiania czeladzi pośpiecha? Gdy miasto worka gębą wytrząsaiąc płaci, Niesłychanemi Język nasz słowy bogaci Y gdy bym miáł przezwiska te obiecadłowym Porządkiem składać; mogłbym supplementem nowym (Knapiusza zbogacić... A to nie podobna! (Rzeczesz) żona do tego moia niesposobna! Wszakże swe wychowanie miała u Wizytek Toć też przeiąć musiała ich skromności wszytek Sposob... ZałJAPróba 56
  • - Obiecadłowy. [...] § obiecadłowym porządkiem co spisać. T III 1092
  • - Sposoby ustanowiéniá w kraiu statecznieyszégo i do natury stósownieyszégo zwyczaiu podaię dwa: piérwszy, xiążki dobrze drukowané, a náybardziéy Słownik narodowy, w którym wszystkié wyrazy dobrze pisané w porządku abecadłowym łatwo się znależć i obáczyć dadzą, przynáymniéy w swoiém Zrzódle czyli Temacie. KopczUkład 117
kozia broda (sz. zm.)
patrz: BRODA
  • - Brodá kozia. Aruncus. Oszkos/ ożio barzda. SzyrDict 22
  • - Barbe de chevre. Aruncus [...] Kozia broda. DanKolaDyk I, 302
[Korzeń] Aronowy
patrz: KORZEŃ
  • - Wziąć soku Ruciánego/ Piołynowego/ po sześcidziesiąt y czterech łotách/ ábo łyżek / octu winnego ośm łotow/ Goryczkowego korzenia/ korzenia Kurzego zielá/ korzenia Dyáblikowego ábo Aronowego / iágod Jáłowcowych po dwá łoty/ wszystko to zhrubá przetlukszy. SyrZiel 544
korzenie aptekarskie
patrz: KORZEŃ
korzeń aragoński
patrz: KORZEŃ
korzeń archangelski
patrz: KORZEŃ
bykowy korzeń
patrz: KORZEŃ
laska pasterska
patrz: LASKA
  • - Alić tudźież vkazał sie ś. Benedykt/ y laską Pasterską vderzył go. ZwierPrzykład 165
  • - 31. Ale ktoby chćiał odkupić co z dźieśięćiu swojich/ piątą cżęść ceny przyda do nich: 32. Tákże wszystkie dźieśięćiny/ z rogátego bydłá y z drobnego bydłá/ wszystkiego co przechodźi pod laską pasterską, káżde dźieśiąte/ będźie poświęcone Pánu. BG Kpł 27, 31-32
  • - Dla tego znák Krzyżá S. dobrze się przyrownywa owey lasce Pásterskiey Dawidowey, wraz z pięćią kámykámi, ktoremi Dawid uzbroiony Goliatá poráźił: iák niektorzy Rábinowie piszą: że Imię Boskie Iehova ná nich nápisane było. NewOzd 25
  • - Pasterski. [...] laska pasterska albo pastusza. Schäfer- Stock. houlette; bâton pastoral. T III 1335
mit.
laska wężokrętna
patrz: LASKA
  • - A Z támtádże zárázem rownymi się piory Wzbił/ A wężokrętney laski nośićiel/ do gory: Y latáiąc/ z wyská pátrzyał ná dźiedźiny B Munichiyskie/ C y wdźięczne Minerwie kráiny/ Y ná drzewá D pięknego Lyceu. OvOtwWPrzem 92
  • - Aby u ná vdátnych nogách znáczne beły Boćiki/ y pozorny blask sobą czynieły. A Wężokrętney laski nośićiel. Merkuryus, ktory nośił laskę, ktorą zwano Caduceum, dwiemá wężámi okręconą. OvOtwWPrzem 93
powierzchna aplikacja
patrz: APLIKACJA
  • - Sposoby do Leczenia [śledziony] Naprzod służą [...] powierzchne aplikacye: to iest plastry, materace, linimenta, etc. CompMed 310
achelijska córa
patrz: CÓRA, CÓRA, CORA
  • - Płáczmy iey płáczmy. Iáko gdy płákáły/ Syreny Thráckie/ Acheliyskie Cory/ Ktore nád wszytkie Nimfy przewyższáły/ Złotymi będąc málowáne piory/ Az gdy z Muzámi pocierac się smiáły/ Pluski/ robácze/ y wężowe skory/ Po sobie vyźrzą. TwarSDaf 79-80
babskie baśnie
patrz: BAŚŃ, BAŚNIA
alkoranowe baśnie (sz. zm.)
patrz: BAŚŃ, BAŚNIA
  • - Jeżeli też iest [sułtan] tyráńskiego serca, álbo w exekucyi baśni Alkoránowych scrupulosus, zaráz po swoiey inaugurácyi zámyśla o zgubie bráci. ChmielAteny II 480
  • - MECHA, albo MEKKA obszerne Miasto, zá czasow Boterá 6. tysięcy Domow máiące, mieysce Urodzenia Máchometa Pseudo Proroka, Alkoránowych baśni Autora. ChmielAteny II 517
balsam prawdziwy
patrz: BALSAM, BALSAM, BALZAM, BAŁZAM, BAŁSAM
  • - Biorą [...] Situ pachnącego/ Bálsámu prawdziwego nasienia [...] po pułłociu. SyrZiel 29
balsam naturalny
patrz: BALSAM, BALSAM, BALZAM, BAŁZAM, BAŁSAM
  • - Bálsam náturalny, iest bárdzo skuteczny [na kamień nerkowy]. CompMed 337
balsam orientalski
patrz: BALSAM, BALSAM, BALZAM, BAŁZAM, BAŁSAM
  • - Balsamum Peruiamum. Bałzam Prawdziwy/ Bałzam Orientálsky. GuldOn 34
balsam polski
patrz: BALSAM, BALSAM, BALZAM, BAŁZAM, BAŁSAM
  • - Bázylia ziéle/ Bázyliká/ waziłék/ bálsam polski. Ocimum, vel Ocymum [...]. Kn 18
  • - Balsam Polski ziele, (ocimum). Basilien-Kraut. basilic une plante. T III 20.
balsam czarny
patrz: BALSAM, BALSAM, BALZAM, BAŁZAM, BAŁSAM
  • - Item ná tosz iest rzecz bárdzo dobra záżywáć Bálsamu czarnego w tymże konfekcie Rożowym. PromMed 82
balsam dystylowany
patrz: BALSAM, BALSAM, BALZAM, BAŁZAM, BAŁSAM
  • - Gdzieby kto chciał, to lekárstwo ostrzeysze [...] tedy przywziąć żołci kuropátwiey we dwoynasob, y distyllowánego Balsámu, ktory Antybalsamum miánuią. SyrZiel 388
balsam auszpurski
patrz: BALSAM, BALSAM, BALZAM, BAŁZAM, BAŁSAM
  • - Materacyki [...] mocnemi wodkami Skropione, iako to [...] Balzamem Auszpurskim, Wodką Melisową [stosować]. BeimJelMed 212
balsam biały
patrz: BALSAM, BALSAM, BALZAM, BAŁZAM, BAŁSAM
  • - Oleiek Terpentynowy Sosnowy[...] Bálsam biały, Terpentyná [...] pędzą zátrzymáną urynę. PromMed 64
balsam hiszpański
patrz: BALSAM, BALSAM, BALZAM, BAŁZAM, BAŁSAM
  • - Balsamus Bori, iest dobry ná rány iáko go zálecáią, tákże Balsam Hiszpáński. CompMed 598
balsam peruwiański czarny
patrz: BALSAM, BALSAM, BALZAM, BAŁZAM, BAŁSAM
  • - Emplastrum de Betonica z Balzamem Peruwianskim czarnym dostatecznie przymięszanym wielce pomocne. BeimJelMed 350
balsam siarczany ,
balsam siarczysty ,
balsam siarkowy
patrz: BALSAM, BALSAM, BALZAM, BAŁZAM, BAŁSAM
  • - Smárowánie Balsamem siarczystym iest nayskutecznieysze VadeMed 182
  • - Skutki osobliwe Balsámu Siárczánego doświádczone y sposob robienia iego. VadeMed 33
  • - Sławny Sydenham [...] zaleca Balzam Siarkowy z Anyżkiem preparowany. BeimJelMed 526
balsamy przyprawne
patrz: BALSAM, BALSAM, BALZAM, BAŁZAM, BAŁSAM
  • - Balsama arteficialia [...] Báłzamy przipráwne. GuldOn 34
arabski balsam
patrz: BALSAM, BALSAM, BALZAM, BAŁZAM, BAŁSAM
  • - Szedłbym i po sam Arabski balsam Przedziwnej woni. KochChrysTur 75
rózga do bicia
patrz: RÓZGA
  • - Rózgá do bicia/ Virga. [...] vide Pátyczká/ Zapáliczká. Kn 943
zły aspekt (sz. zm.)
patrz: ASPEKT
  • - To też pilnie obaczaiąc [zbierać nasienie]/ żeby Venus na mieyscu sposobnym/ a od Aspektow złych wolna była. SyrZiel 155
  • - Zaczym czyli dobry, czyli zły Aspekt, czyli kwadra, Now, albo Pełnia [...] gdy gwałtowna choroba przymusza, bespiecznie puścić się ma [krew]. CompMed 34
dobry aspekt (sz. zm.)
patrz: ASPEKT
  • - Te [wody rzeczne] bywaią do vżywania dobre/ ktore [...] Aspekt niebieski przy wypływaniu swem/ iako to Astrologowie nazywaią/ dobry y szczęśliwy maią. SykstCiepl 39
  • - W Niebie gdy pod dobrym aspektem conjunctiones bywaią, spodziewać się z tąd dobrych effektow na ziemi. DanOstSwada II, 1
aspekt przeciwny (sz. zm.)
patrz: ASPEKT
  • - Odwłoczenie bowiem puszczenia [krwi] dla przeciwnych aspektow, wielom ruinę w zdrowiu przynosi. CompMed 34
  • - Aspekta [...] Przeciwny. DuńKal B
kościół Baalowy
patrz: KOŚCIÓŁ
  • - I zeszli się wszyscy chwalcy Baalowi, tak że nie został żaden, któryby nie przyszedł. I weszli do kościoła Baalowego, a napełniony był dom Baalowy od końca aż do końca. BG 2Krl 10
kościół bałwanów
patrz: KOŚCIÓŁ
kościół archikatedralny (sz. zm.)
patrz: KOŚCIÓŁ
kościół akademicki
patrz: KOŚCIÓŁ
  • - Ma iego [św. Joachima] Relikwie Kościoł Krakowski Akademicki S. Anny. ChmielAteny III 154
  • - Leży [bł. Jan Kanty] w Kościele Akademickim u S. Anny w Krakowie w grobie wspaniałym. ChmielAteny III 161
kościół katolicki
patrz: KOŚCIÓŁ
  • - Począwszy od czásow Apostołow, Kościoł Kátolicki chciał iednegoż czasu święcić Wielkánoc, ktorego w stárym Testámencie święcono Páschę. BystrzInfChron 5 nlb.
kościół Boży
patrz: KOŚCIÓŁ
  • - Co zá dział wiernemu z niewiernym? A co zá zgodá Kościołá Bożego z báłwany? BG 2Krl 6, 15-16
bałwochwalcze czasy
patrz: CZAS
czas astronomiczny
patrz: CZAS
czas adwentowy
patrz: CZAS
akt weselny (sz. zm.)
patrz: AKT, AKT, ACHT
  • - Przy Akciech weselnych, iáko v nas ták y v Pogan,łożnicá bywałá dla stádłá nowego. OvOtwWPrzem 38 marg.
  • - O tym na wszytkich Aktach weselnych Piesni y Himny skłądano spiewano. PotPrzyp 11
  • - Ciebie tez węselnego aktu uczynięmy uczęsnikięm. PasPam 77
  • - Kuchmistrz [...] powinien [...] vmieć też zażyć czasu Weselnemu Aktowi służącemu/ y Pogrzebowemu. CzerComp 92
  • - Przyiechał ImPan Sędzia Bracławski Marykoni obliguiąc abysmy byli na akcie weselnym Iego Corki. SapADiar 132
  • - Tak więc bywa w tych ordynaryinych Weselnych Aktach, ześmy zwykli od Kandydatow Naszych perorować wysokie im przysposobiaiąc Elegia. DanOstSwada II, 5
akt pogrzebny (sz. zm.)
patrz: AKT, AKT, ACHT
  • - Dysponuię drogę moię na Częstochową [...] wczesnie wyiachawszy abym wczesnie stanął wKrakowie to iest ante 20 Iuny w ktory dzien pogrzebnemu Actowi naznaczony. OpalKListy 166
  • - Co się tknie Aktu tego Pogrzebnego/ chętnie się rad na czas naznacżony [...] stawię. DobrPol II, 198
akt żałobny (sz. zm.)
patrz: AKT, AKT, ACHT
  • - Do tego Aktu żałobnego Pokrewni y Przyjaciele bliscy słusznie zaproszeni być muszą. DobrPol II, 194
  • - Sciany Kościelne począwszy od Ołtarza Obiciem axamitnym czerwonym z Herbami [...] Skolligowanych Domow piekną żáłobnemu Aktowi czyniły apparencyą. GazPol 1735 75 4 nlb
akt żałosny (sz. zm.)
patrz: AKT, AKT, ACHT
  • - Krewni [...] te mu [Zygmuntowi III Wazie] Ostatnią posługę z Serdecnym zalem oddaią y WM Swym Msci P. Zemną pospołu Uniżenie dziekuią, Ze Się WM na ten akt Załosny Stawieli. HerbOr 306
  • - Nazaiutrz była Msza spiewana, tak się ten załosny act skonczył bez stipy. VorLetSkarb 181
akt funeralny
patrz: AKT, AKT, ACHT
  • - Wszyscy ią [Fascelę] godną srogiey smierci czynią, Y w zgromadzeniu wszytkich Łotrow walnem, Miec ią [śmierć] naAkcie będzie funeralnem. PotSyl 87-88
ostatni akt
patrz: AKT, AKT, ACHT
  • - Imosc WM MM. P. za ten ostatni acht oddany podziekowawszy Na załobny chleb zaprasza spodziewaiąc się ze zalu tego Nieco swoią przytomnoscią uskromic y Umitigowac będą mogli. HerbOr 393
smutny akt
patrz: AKT, AKT, ACHT
  • - Na tym smutnego aktu dzisieyszego placu stanąwszy, zkądbym mowę moią zaczął, nie znaiduię zgoła, czy żałować mam straty zmarłego Siestrzeńca mego [...] czy utrapionego [...] Rodzica cieszyć. DanOstSwada VI, 11
straszny akt
patrz: AKT, AKT, ACHT
  • - A ten sąd przypadnie na ow dzień/ ktory sam Bog [...] na ten straszny akt naznaczył. BujnDroga 134-135
akt skruchy
patrz: AKT, AKT, ACHT
  • - Mowił [ksiądz Piekarski] potym z nami Akt Skruchy. PasPam 58
akty miłości
patrz: AKT, AKT, ACHT
akt pokory
patrz: AKT, AKT, ACHT
  • - A ieżeli zaś przedcię gromadzisz się do służby Bożey iakokolwiek, uczyń w przepaści uniżoności twoiey Akt pokory. MłodzKaz II, 276
akty pokuty
patrz: AKT, AKT, ACHT
  • - Uczynił [król Antioch] niektore akty pokuty naprzod uznał siebie, że iest człowiekiem śmiertelnym, y wielkiem grześnikiem. TylkStrom 33-34
akty strzeliste (sz. zm.)
patrz: AKT, AKT, ACHT
  • - 1 Akty strzeliste, słuzocze do zabaw koszdego dnia. SzumInw 74
  • - JACULATOIRE [...] STRZELISTE akty ku Panu Bogu z gorącości ducha y z całego serca pochodzące. DanKolaDyk II, 135
akty zbawienne
patrz: AKT, AKT, ACHT
  • - Resolute na Smierc [...] poszedł [Sebastian Dobosowic-Gruszecki] czytaiąc sobie sąm Akty zbawienne głosno. KomonDziej 211v
akta grodzkie
patrz: AKT, AKT, ACHT
  • - Podpisać ono [pismo] i pieczęć do niego przycisnąć zleciliśmy, a żeby do wiadomości ludzki tym prędzej przyszło do akt grodzkich wszystkich województw za poruczeniem i staraniem naszym rozesłano, aktykowano i publikowano być ma. AktaPozn I/1 342
  • - Fogielweder Miesczanie Crac. beli przezuiska o tych y w Actach Grockich Crac. A. 1504. TrepNekLib 84v
  • - Aby PRAWA [...] in facii Senatu czytane, od Marszałka Poselskiego podpisane, do Aktow Grodzkich, albo do Metryki Koronney podane były. ChmielAteny II 404
akta miejskie
patrz: AKT, AKT, ACHT
  • - A iesli by sie Kapłąn trafił z Domu y Rodzaiu Wiecorkow aby bliszy był tey Praebendy, Zapiszem Akt Mieyskich zawarowano KomonDziej 187
akta trybunalskie
patrz: AKT, AKT, ACHT
  • - Ex ratione pogorzenia aktów trybunalskich [brak dokumentów]. MatDiar I, 770
akta ziemskie
patrz: AKT, AKT, ACHT
  • - Także de Giebułtów pisał się Wężyk Bernardus. O tem w tych ze Actach Zięmskich Crac. TrepNekLib 94v
akt darowizny
patrz: AKT, AKT, ACHT
  • - We dworze jaśnie oświeconego książęcia jegomości stał sie akt darowizny przy jego bytności, jego miłości pana Jana Dziećmiarowskiego starosty uszewskiego. ActScabVet 117
akta duchowne
patrz: AKT, AKT, ACHT
  • - Probosc Zywiecki otrzymał Confirmatią Przywileiu Naiasnieyszego Iana Kazimierza Krola Polskiego w Consistorzu Krakowskim na Kaznodzieystwo Zywieczkie[...] y to w Akta Duchowne wpiszano iest. KomonDziej 163v
akta graniczne
patrz: AKT, AKT, ACHT
  • - Acta Graniczne Nagrodzie Babinskiem na wierzbie fundowal [Stanisław Matuski] do reuidowania ich. AktaBab 24
akt prawa
patrz: AKT, AKT, ACHT
  • - Przy ktorym [pisarzu] akt sie zaczyna prawa w zamku ziwieczkim przy popisie d[ie] 16 may mansis [16. V] 1718. KsŻyw 98
akta radzieckie
patrz: AKT, AKT, ACHT
  • - Te manifestatiom wmcią podaie, ktora aby do act radzieckich wilenskich prziięta, i mnie extractem wydana była prosze. VorLetSkarb 135
akt rokoszowy
patrz: AKT, AKT, ACHT
  • - Akt rokoszowy z dnia 24 czerwca 1607 r. RokZebRem III
akta Rzeczypospolitej
patrz: AKT, AKT, ACHT
  • - REGENCI powinni Aktów Rzeczypospolitej pilnować Koronni Koronnych, Litewscy Litewskich. ŁubHist 217
akt sejmikowy
patrz: AKT, AKT, ACHT
  • - Skrzynka owa, w której wota będą na kartkach [...] oddana będzie [...] do zakrystyjej w kościele aż do skończenia albo zerwania drugiego aktu sejmikowego. KarSEgz 55-56
akt elekcjej
patrz: AKT, AKT, ACHT
  • - Rozumiałbym rozdzielić akt elekcyjej posłów od aktu pisania instrukcyjej i niechajby najpierw odprawiła się elekcyja posłów. KarSEgz 55
akt koronacjej
patrz: AKT, AKT, ACHT
  • - Muza z Helikonu na wieczny aplauz wjazdu i aktu koronacjej [...] Augusta II. SchedMuzaBar II 374
akt wjazdu króla
patrz: AKT, AKT, ACHT
  • - Akt wjazdu po koronę Augusta wtórego, króla polskiego. SchedMuzaBar II 374
akty nabożne
patrz: AKT, AKT, ACHT
  • - 1 ksioska, Akty nabozne iędne oprawne, a drugie nieoprawne. 1 Akty codzienne. SzumInw 74
  • - [Tytuł:] Akty nabożne do ran [...] Ukrzyżowanego Jezusa. AktNab k. tyt
akta synodowe
patrz: AKT, AKT, ACHT
  • - [Tytuł:] Roku tysiącznego sześćsetnego pierwszego, dnia 20 miesiąca czerwca w synodzie lubelskim ten dekret bracia ministrowie [...] do akt synodowych wprowadzają. AktaSyn III, 223
akta kapturowe
patrz: AKT, AKT, ACHT
  • - A te akta kapturowe po koronacyi szczęśliwej nowego Pana da Pan Bóg skończone ręką IMć p. marszałka tych sądów podpisane do grodu oddane być mają. LaudaHal24 1648 71
akta komisarskie
patrz: AKT, AKT, ACHT
  • - Mają się o to pp. Posłowie starać aby constitutione publica zawarta była droga instygatorowi koronnemu i komukolwiek, który [by] [...] chciał akty komisarskie wedle prawa uczynione [...] labafektować i wzniżać z założeniem peny piąciu set grzywien. LaudaWisz20 1628 270
akt Konfederacji Generalnej
patrz: AKT, AKT, ACHT
  • - Akt Konfederacji Generalney na ktorą Stany Rzczyposp: sprowadziliśmy […] w Seym Walny sześć niedzielny obrociliśmy […] na nim […] postanowiliśmy konstytucye. VolLeg V 57
akta publiczne
patrz: AKT, AKT, ACHT
  • - [Tytuł:] Akta publiczne ds. interessu Ordynacyi Ostrogskich. AktaPub k. tyt.
akta Stanów
patrz: AKT, AKT, ACHT
  • - [Tytuł:] Akta Stanów Wielkiego Xięstwa Litewskiego 1698. AktaStan k. tyt.
akta zapisowe
patrz: AKT, AKT, ACHT
  • - Pan pisarz [ziemski, Jakub Chwalibóg] [...] ma [...] do krakowskich naprzód ksiąg ziemskich przystąpić, a począwszy od początku ksiąg [...] co są porządnie pisane i oprawne tj. wszytkie akta zapisowe, jako są donationes, resignationes, venditiones, reformationes, reemptiones, divisiones, actus graniciales et commissoriales i insze wszytkie prócz sądowych przepisać. AktaKrak II/1 342
akt rozumu
patrz: AKT, AKT, ACHT
  • - Akt [...] akt rozumu. T III 4
akt pogrzebowy (sz. zm.)
patrz: AKT, AKT, ACHT
  • - Potym połog nastampi niebogi, zaczym musiałby się ten Act pogrzebowy zewlec asz do Pułroku. OpalKListy 78
  • - Pogrzebowy Akt na dzień 26 Kwietnia w-Kościele Lubaszkim złożyliśmy. PisMów II 306
  • - TURKUS, po łáćinie po Turcois, ktory od Páná iednego noszony w pierśćieniu, zá żywota iego wesoły prezentował Kolor, á tylko co Pan z tym sie pożegnał świátem, niby Panu condolens, smutną figurę pokázywał, y spadał sie; ále po Akćie pogrzebowym y Fortunie Nieboszczyká dysponowáney innemu dostał sie Panu, znowu wesołość y całość miał przywroconą [...]. ChmielAteny1745 I 561
akt electionis
patrz: AKT, AKT, ACHT
  • - My dygnitarze, urzędnicy i rycerstwo województwa krakowskiego [...] zgromadzeni, jako [...] doszedł do ręku naszych akt electionis [ króla], przeczytawszy w nim asekuracyją jakąś sum pieniężnych [...] bez pozwolenia naszego [...] zanosiemy [...] protestationem. AktaKrak II/1 376 - 377
akt sejmiku
patrz: AKT, AKT, ACHT
  • - Choć się akt powtórny sejmiku na jakim artykule albo punkcie zerwie, to przecie posłów będzie miało województwo albo ziemia [gdy się ich zawczasu wybierze]. KarSEgz 55
kościelne cenzury
patrz: CENZURA
  • - Paweł Biskup Poznański [...] Hrabię Borzywoia z Srzemu o życie mniey przystoyne, kościelnemi censurami od społeczności wiernych wyłączył. NiesKor II 335
cenzury papieskie
patrz: CENZURA
  • - Censury Papieskie/ Animaduersiones Pontificiae [...] Canonica censurae. Kn 61
  • - Censura [...] censury Papieskie. Bann, Kirchen-Censur. Censures Eclésiastiques; Censure; Censure d'Eglise. T III 103
marmur biały
patrz: MARMUR, MARMUR, MARMOR
  • - Mármur biały/ Parius lapis, Virgil. [...]. Kn 390
  • - Mieyscem tez osoby zbiałego Marmuru takie własnie iako by zywe. PasPam 60v
  • - Kaplica, wszytkie sciany subtelną i misterną robotą słano osobami marmuru białego, albo raczey halabastru. BillTDiar 56
marmur czerwono-biały
patrz: MARMUR, MARMUR, MARMOR
  • - Mármur czerwono-biały/ Porphyrites, [...]. Kn 390
marmur drętwiący członki
patrz: MARMUR, MARMUR, MARMOR
  • - Marmur drętwiący/ martwiący członki. Memphitis lapis [...]. Kn 390
[marmur] martwiący członki
patrz: MARMUR, MARMUR, MARMOR
  • - Marmur drętwiący/ martwiący członki. Memphitis lapis [...]. Kn 390
nasienie babczane
patrz: NASIENIE
bibl.
nasienie Abrahamowe
patrz: NASIENIE
  • - A jesliście wy Chrystusowi/ tedyście nasieniem Abráhámowym á według obietnice dziedzicámi. BG Ga 3, 29
asyryjski syn
patrz: SYN
chłopowski syn
patrz: SYN
chłopowy syn
patrz: SYN
amonowy syn
patrz: SYN
syn boski
patrz: SYN
syn boży
patrz: SYN
dom Baalowy ,
dom Baalów
patrz: DOM
  • - I zeszli się wszyscy chwalcy Baalowi, tak że nie został żaden, któryby nie przyszedł. I weszli do kościoła Baalowego, a napełniony był dom Baalowy od końca aż do końca. BG 2Krl 10:22
  • - Potem wszedł wszystek lud do domu Baalowego, i zburzyli go, i ołtarze jego, i bałwany jego połamali, Matana także kapłana Baalowego zabili przed ołtarzami. BG 2Krl 23:17
austryjacki dom
patrz: DOM
  • - Albertus I Syn Rudolpha Habspurczyka, od ktorego teraznieyszy ArcyXiązęta domu Austryackiego pochodzą. IntrHist 192
  • - Jakże Karol V Rządy y Zycie swoje Zakonczył. [...] Ferdynandowi I Bratu Zdał Cesarstwo, Philippowi II Synowi Swemu resztę państw Zlecił, y oddał od tego czasu dom Austryacki dzielił się w linią Ferdynanda y karola; podczas abdykacyi Stanom imperyi remonstrował, Ze Za panowania Swego 7 razy we Włoszech [...] bywał. IntrHist 234-235
  • - HELWECYA albo SZWAYCZARY , teráz Rzecz‑Pospolita, długa ná mil 60. Niemieckich, szeroka ná mil 80, Ta Helwecya dawnych czasow parierowáła Domowi Austryackiemu, lecz podtym Dominium maiąc się zá oppressam, wybiła się. ChmielAteny II 230
chłopski dom (sz. zm.)
patrz: DOM
  • - Leszek z domu chłopskiego po nim co Korone Rączoscią y zawodem przed inszemi porwał Nuz on Piast on Kołodziey a potym Krol sławny Ktorego Potomkowie az ze do Ludwika Sczesliwie panowali pokazał ze Cnota I w lichey condiciey znaydowac sie moze. OpalKSat 72v
  • - On się tym Czasem wrocił do Gospody Swoiey wymawiaiąc się ze go w Chłopskim domu bardzo teskno było. HistŚwież 117
cny dom
patrz: DOM
  • - Aleć y swoim Polakom przyiáchawszy pacis belliq; Artibus, toś pokázáć raczył/ co sie záwsze w Cnym domu Tarnowskich cum omnium gentium admiratione znaydowáło. CezWargFranc 35 nlb
  • - Swięte to Prognostikon/ mieć przyiáźń z niebiosy/ Gdy ná źiemi słáwá brzmi/ Anyelskiemi głosy Swięcą Gwiázdy/ á Xiężyc nie ćierpi odmiány/ Wcnym Domu TySZKIEWICOW náydźie záwsze Pány Y słusznie/ áby wszyscy záśiedli ná niebie/ Gdźie wieczne Słońce/ żywy daie promień z śiebie. TwarSDaf 1v
  • - Nie tylko zna Polska cnych Domow zwyczaie Niech powie Cesarska y rożne też kráie. NiemirAKsiąż A2v
bibl.
proroctwo Abdiaszowe
patrz: PROROCTWO
  • - PROROCTWO ABDYASZOWE. ROZDZIAŁ JEDEN. BG Ab 1, tyt. rozdz.
bibl.
proroctwo Achyjasza Sylonitczyka
patrz: PROROCTWO
  • - A ostátek spraw Sálomonowych/ pierwszych y ostátnich/ zápisano w Księgách Nátáná proroká/ y w proroctwie Achiaszá Sylonitczyká/ y w widzeniách Jáddy widzącego/ który prorokował przeciw Jeroboámowi/ Synowi Nábátowemu. BG 2Krn 9:29
proroctwo Balaamowe
patrz: PROROCTWO
bibl.
proroctwo Obeda
patrz: PROROCTWO
  • - A Gdy usłyszał Azá te słowa/ y proroctwo Obedá Proroká/ zmocnił się/ y zniosł obrzydliwości ze wszystkiey ziemie Judskiey/ y Benjámińskiey/ y z miast ktore był pobrał ná gorze Efrájm: y odnowił Ołtarz Páński/ ktory był przed przysionkiem Páńskim. BG 2Krn 15:8
len abestyński
patrz: ABESTYŃSKI
  • - Nayduie sie w Cyprze kámień Amiantus [...] z ktorego ubodzy ludzie knoty czynią [...]. Drudzy to zowią Lnem Abestinskim. SyrZiel 1022
jagoda beenowa
patrz: BEENOWY
wydać ferman ,
wydać fermany (sz. zm.)
patrz: FERMAN, FORMAN, FERMAN
  • - Turcżyn wydał Forman/ alias po naszemu ordynans/ Sylistryskiemu Baszy y Rumelcżykom, aby szli Chmielnickiemu na posiłek. HistBun 28v
  • - Jako sie Paszy podobały te moie reflexye, tak toż samo deklarował uczynić, iakom mu proponował, y zaraz na to Fermany wydał [...]. GazPol 1735 50 8 nlb
cesarskie fermany
patrz: FERMAN, FORMAN, FERMAN
  • - Na ostatek go spytał ieżeli zawsze był posłuszny Cesarskim Fermanom [Koniuszy sułtański]. MerkHist 11/799
posłać fermany do kogoś
patrz: FERMAN, FORMAN, FERMAN
  • - Cesarz Turecki [...] determinował się rekognoskować Króla Polskiego Augusta, posławszy fermany do Paszy Chocimskiego. MerkHist 5/386-7
słuchać fermanów
patrz: FERMAN, FORMAN, FERMAN
  • - Baśnie rozsiano po Wiedniu o Moskwie, ze Piotr car sam in persona w Krym wpadłszy kilkadziesiąt tysięcy jazdy posłał na Brudziak, czym strwożeni Tatarowie zebrali się na jakiś sejm generalny i postanowili na nim bronić się, ani słuchając fermanów cesarza tureckiego, nie wychodzić do Węgier, chan zaś jeżeliby chciał co robić in contrarium obiecali zrucić go z chaństwa. ZałRelSar 352
zool.
bekas morski
patrz: BEKAS
  • - bekas morski. See-Schnepfe ein Vogel. bécasse de mer un oiseau. T III 31
prorokować przez Baale
patrz: BAAL
  • - Tákże przy prorokách Sámáryjskich widziałem głupstwo: Prorokowáli przez Báále. BG Jr 23, 13. BG Jr, 23, 13
prorokować w Baalu
patrz: BAAL
  • - Y w prorocéch Sámáriiéy widźiałem głupstwo: prorokowáli w Báálu, y zwodźili lud móy Izráelski. BW Jr 23, 13
służyć Baal ,
służyć Baalim ,
służyć Baalom
patrz: BAAL
  • - Tedy cżynili Synowie Izráelscy złe przed oczymá Páńskiemi/ á służyli Báálom. BG Jk Sdz 2, 11
  • - Y wołáiąc do Páná, rzekli zgrzészylismy tobie, żesmy opuścili Páná Bogá nászego, á służyliśmy Báálim. BW Sdz 10, 10
zgrzeszyć Baalem
patrz: BAAL
  • - Y zgrészył [Efraim] Báálem, y umárł. BW Oz 13, 1
imiona Baalów, Baalim
patrz: BAAL
ofiarownik Baal
patrz: BAAL
minister Baal
patrz: BAAL
zbór Baal
patrz: BAAL
minister Baalowy
patrz: MINISTER
minister ariański
patrz: MINISTER
  • - Iakub Zadzik Konfirmacyą siedmiom Kościołom Krakowskim 1635 otrzymał. Ministry Aryanskie y ich Szkoły w Rakowie zniosł. PruszczKlejn 95
chwalca Baalowy
patrz: BAALÓW, BAALOWY
  • - I zeszli się wszyscy chwalcy Baalowi, tak że nie został żaden, któryby nie przyszedł. I weszli do kościoła Baalowego, a napełniony był dom Baalowy od końca aż do końca. BG 2Krl 10:22
imię Baalowe
patrz: BAALÓW, BAALOWY
  • - Wzywáli [prorocy] imienia Báálowego odporánku áż do południá, mowiąc: O Báálu, wysłuchay nas! BG 1Krl 18:26
kapłan Baalowy
patrz: BAALÓW, BAALOWY
  • - Potem wszedł wszystek lud do domu Baalowego, i zburzyli go, i ołtarze jego, i bałwany jego połamali, Matana także kapłana Baalowego zabili przed ołtarzami. BG 2Krl 23:17
ołtarz Baalów
patrz: BAALÓW, BAALOWY
prorok Baalowy
patrz: BAALÓW, BAALOWY
  • - Przetoż teraz pośli a zbierz do mnie wszystkiego Izráelá/ ná gorę Kármel; y Prorokow Báálowych cztery stá y pięćdziesiąt; przytym proroków gájowych cztery stá/ ktorzy jadáją z stołu Jezábele. BG 1Krl 18, 19
słupy Baalowe
patrz: BAALÓW, BAALOWY
zbór Baalów
patrz: BAALÓW, BAALOWY
chwalca boży
patrz: CHWALCA
ołtarz bałwochwalski
patrz: OŁTARZ
prorok gajowy
patrz: PROROK
  • - Przetoż teraz pośli a zbierz do mnie wszystkiego Izráelá/ ná gorę Kármel; y Prorokow Báálowych cztery stá y pięćdziesiąt; przytym proroków gájowych cztery stá/ ktorzy jadáją z stołu Jezábele. BG 1Krl 18, 19
słup bałwochwalski
patrz: SŁUP
alcydowe słupy (sz. zm.)
patrz: SŁUP
  • - Niechayze drugich sława po konczynach Swiata Po Narodach, po Miastach, po powietrzu lata Niech Morze krwią rumieni: niechay, z ludzkich trupow Rowne sypie Mogieły, Alcidowych słupow. PotWoj 177
  • - Na takim [koniu] on zwycięzca wielki [siadał], co po słupy Alcydowe z całego świata pobrał łupy. MorszZWierszeWir I 454
wojenna Bellona
patrz: BELLONA, BELLONA, BELONA
  • - Nie uprzedzili nikędy mnie inni, Marsa z woienną, mam swiadkow Belloną, A gdy od woyny wiek mnie wolnym czyni, Widział mnie Ratusz. PotSyl 75
  • - Woienna Bellona Zamysłu swego nikomu nie powie, Poki odemnie nie weźmie mandatu, Czy do ostrego brać się ma bułatu. DrużZbiór 450
sarmacka Bellona
patrz: BELLONA, BELLONA, BELONA
  • - Patrzciesz naSwiątobliwe Oycow swych obrazy [...] Ich się imcie Przykładem Sarmackiej Bellony. PotWoj 58
bellona gromadna
patrz: BELLONA, BELLONA, BELONA
  • - Te ręce [wodzów Osmana], choc im wyjął Zelazo wiek stradny Pełnestrachu Viktorij Bellony Gromadny Kiedy tenSwiat pod niemi nie iedenkroc stękał Kiedy się ich zamachu Wschod y Zachod lękał. PotWoj 96
bellona marsowa
patrz: BELLONA, BELLONA, BELONA
  • - Oto Bellony marsowe wprawiły mię w żale nowe. Zbawiły mię ojca mego! StanTrans 37
nocna Bellona
patrz: BELLONA, BELLONA, BELONA
  • - Nocnej Bellony Nie raz zazył szczęsliwie Hetman rozgarniony. PotWoj 125
polska Bellona
patrz: BELLONA, BELLONA, BELONA
  • - Polską naszę Bellonę na Theatrum Swiata Sarmackiego prowadzę. PotWoj 6
plac Belony
patrz: BELLONA, BELLONA, BELONA
belloardy narożne ,
narożnie beluardy
patrz: BELUARD, BELLUARD, BELLUARDA, BELLOARD, BELUARDA, BELLOARDA, BELUARD, BELUARDA, BALWARD, BALWARDA, BELOARD, BELWARD, BELWARDA, WELUARD, WELUARDA, BALUARD
  • - Widzą [polscy posłowie] wszytkie te Fochy y wykręty rozne Więc iako Belloardy staiący narożne I sławę y swobodę, dwa maiący cele WielkiemsercemPoganskie ponoszą Fortele. PotWoj 189
  • - Ktorym dwiema defektom [wystawieniu obrońców na ogień nieprzyjaciela i możliwości ukrycia się nieprzyjaciela za wysokimi murami] teraznieyszey mody fortyfikacye zábiegły, ták dysponuiąc wały, ná nich kosze, narożnie beluardy, iż zakryty forteczny żołnierz [...] odstrzeliwać może natárczywego Nieprzyiaciela. BystrzInfElem Arch F3
polny beluard
patrz: BELUARD, BELLUARD, BELLUARDA, BELLOARD, BELUARDA, BELLOARDA, BELUARD, BELUARDA, BALWARD, BALWARDA, BELOARD, BELWARD, BELWARDA, WELUARD, WELUARDA, BALUARD
  • - Ich [Turków] tedy własne i swoje działa, z polnego beluardu, do nich hetman rychtować kazał. JemPam 417
Dywan Wielki
patrz: DYWAN
  • - Na Dywanie Wielkim mianym in praesentia Cesarza Tureckiego, Moffty, Kaimakan y wszyscy Ministrowie Porty, decydowano [...]. MerkHist 2/103-104
sala Dywanu
patrz: DYWAN
  • - Solenny potym traktament bywa na Sali Dywanu, gdzie Przednieysi Urzędnicy Cesarskim Stołem uczczeni bywaią. ChmielAteny1755 I 1105
ślepy bełt
patrz: BEŁT, BEŁT, BELT
  • - A ten, co na wiatr ślepym bełtem bije, Pewnie tu tego serca nie prz(e)szyje; JEZU najsłodszy, JEZU - ma miłości Do Ciebie strzały rzucam mych żądości. MorszZWybór 341
ben czerwony
patrz: BEN, BEN, BEEN
  • - Zle niektorzy Aptekárczycy / zá Ben czerwony do lekarstw/ do ktorych Ben wchodzi/ tego ziela [ćwikły] korzeń biorą. SyrZiel 1282
guzik berliński
patrz: BERLIŃSKI
kareta berlińska
patrz: BERLIŃSKI
berło trozębe
patrz: BERŁO, BERŁA
  • - Ná znák swego páństwá, nosi [Neptun] w ręku berło trozębe. OvOtwWPrzem 328
niebieskie berło
patrz: BERŁO, BERŁA
  • - [Mówi Junona] Jesli mi słusznie w práwicy przychodzi Niebieskie nosić berło/ y iesli bydź godzi […] siostrą/ y żoną Jowiszową. Siostrám iest/ ále żoną niesłusznie mię zową. OvOtwWPrzem 114
  • - [Bóg] ma Wszytko pod władzą swoią/ y w swey wielkiey trzyma Ręce Niebieskie Berło. OvOtwWPrzem 34
berło oczyste
patrz: BERŁO, BERŁA
  • - Kiedyś ná wyráżęnie rządow Bozkich, to iest łáskáwych, málowáno Berło, á ná niem oko, i tákie to tam snać Berło oczyste widział Ieremiasz. […] Tákiego berłá Koroná potrzebuie […] A ma bydź to ieszcze oko ná wierzchu Berłá, coby widziáło zdáleká, bo Mnieysze ie niebeśpieczeństwo, gdy zdáleká upátrzone. Niespodziewáne, wzrost nieszczęściu dáie. Berło oczyste, áby iáko ná oko proch by náymnieyszy padáć nie ma, ták nie trzebá niczym zápruszáć oká rządom. MłodzKaz I, 165
berło żelazne (sz. zm.)
patrz: BERŁO, BERŁA
  • - Berło nie złote/ nie srebrne/ ále żelázne; á to dla tego/ iż iáko żelázo mocne/ ták moc Apostolska wielce iest potężna/ gdy tárga y odcina powrozy grzechowe. BirkNiedz 365
  • - Moc rozgrzeszánia dána Apostołom, iest berłem żelaznym. BirkNiedz 365
  • - Wielka záiste moc się dáie mężom Apostolskim nád narodámi ktore posieść mieli/ y zhołdowáć ná imię Chrystusowe. Dziś się to żelázne berło dáło z Duchem ś. gdy roskazano narodom wszytkim áby przez pokorne poddáństwo oddáli się Chrystusowi/ czyniąc to co Apostołowie święci roskázuią. BirkNiedz 365
  • - Kazánie Pierwsze. O Sákrámencie Pokuty ś. y o przyrownániu iey do berłá żeláznego. BirkNiedz Spis treści
ptak berłowy
patrz: BERŁOWY
jadowita bestia (sz. zm.)
patrz: BESTIA
  • - Vsczknionym y vkąszonym od psá wściekłego. Tákże od Páiąká/ Zaby ziemney y párchowátey/ Nietoperzá/ od Pczoł/ Syrszeni/ od Os/ Mrowek Gąsienic/ y od inych bestiy iádowitych/ iest rátunkiem [miarz]. SyrZiel 116
  • - Ten [diament] ieżeliby był przywiązány do lewego boku, ma moc przeciw nieprzyjacielom, y szaleństwu, y okrutnym bestyiom y iádowitym y srogim ludziom. AlbSekr 247
  • - W Zelandyi w niższych Niemcach, żadnego niemasz drzewa, Węża ani iadowitey bestyi, według Ortelliusza. ChmielAteny1745 I 641
niema bestia
patrz: BESTIA
  • - Rzymiánie y niemym bestyom wdzięczność pokázowáli zá rozmáitemi okázyiámi. StarKaz II, 272
  • - Mają [zwierzęta] i z ćwiczenia wielkie podobieństwa rozumu i intellektu ludzkiego, i owszem naleźlibyśmy ludzi, których nieme bestye w nauce, nie mówię o szalonych, przeszły. PotWoj III v
  • - Bestyje nieme i zwierzęta nie mają rozumu, a przecię sława w historyjach ich nie zapomniała. LubSArtDąb 531
bestia ziemska (sz. zm.)
patrz: BESTIA
  • - BG Ps 79, 2.
  • - Jeździliśmy [...] mil 3, w górę jakoby od wioski, w której jest jeden Dom [...] Tam godna rzecz barzo jest do widzenia raritates barzo zacne, tak Bestyi różnych morskich i ziemskich, tak ptaków zwłaszcza Indiiskich rzeczy barzo pieknych. GawarDzien 158
  • - Pismo które […] mowom i myślom ludzkim ginąć i umierać nie da [...] nas też samo najosobliwiej od wszytkich bestyj ziemskich i ptastwa niebieskiego dzieli. PotWoj III
  • - On [Bóg] rozum, on nam umieiętności nádał, Żeby ziemskimi człek bestyimi władał. ChrośJob 135
drapieżna bestia (sz. zm.)
patrz: BESTIA
  • - Ten [Androd] był rodem Wołoszyn, między niewolniki Rzymskiego Proconsulá, dozorce Afriki Kędy wszytkie drapiezne, bestye się mnozą, W puszczách. PotPocz 150
bestia leśna (sz. zm.)
patrz: BESTIA
  • - Beśpieczniey widzę bestiy leśnych pieczy/ A niż obłudzie ufáć się człowieczy. TwarSDaf 102
  • - Wszytkie ptástwá powietrzne ták się zgromádzą do kupy/ iáko y ryby/ y bestyie leśne. StarKaz II, 604-605
  • - Onocentauras [...] nic więcey nie znaczy, tylko leśną bestyą. NiesKor II II, 367
morska bestia (sz. zm.)
patrz: BESTIA
  • - Obaczywszy Andromedę […] do skały przykowáną, y morskiey bestyey smokowi ku ziedzeniu nágotowáną; krasą y urodą uwiedziony, zákochał się w niey [Perseus]. OvOtwWPrzem 171
  • - Różne raritates pokazywano nam. Miedzy inszemi krokodyle, więdłe syreny, różne bestie morskie stupenda, lamparta żywego, który jest naturaliter ferocissima bestia. BillTDiar 6
bestia nierozumna (sz. zm.)
patrz: BESTIA
  • - Bestyie nierozumne, po ziemi złozone Wzdychaiące ryczenia wydaią, wzniesione Maiąc pyski do gory. DrobOpow 11
  • - Bestye nierozumne/ á wzdy ktore się zparzą/ zgadzáią się z sobą. GorzWol 86
bestia domowa
patrz: BESTIA
  • - CHIEN […] PIES bestya domowa. DanKolaDyk I, 303
bestia główna
patrz: BESTIA
  • - Jedna kobita tak jadowita w swej mierze, Ze jej nie zrówna bestyja główna w cholerze. MałpaCzłow 261
bestia ogłaskana
patrz: BESTIA
  • - BESTE Sauvage [...] BESTYA dzika zwierz, co nie iest domowe. *przeciwna iest Bestya ogłaskana, chowana przy domu. DanKolaDyk I, 192
bestia polna
patrz: BESTIA
bestia wodna
patrz: BESTIA
  • - Poetowie zmyślili bestyią wodną Hydrę. StarKaz II, 407-408
nierozumna bestyja
patrz: BESTIA
  • - Nierozumne bestie z mestwa tylko maią Swą pochwałe y z rzatkich swych doskonałości. OpalKSat 71
król nad bestiami
patrz: BESTIA
bagaż wojenny
patrz: BAGAŻ, BAGAŹ
  • - [...] Xiązętá Jcmść de Sangvine Krola Jmci Francuzkiego wszystek bagaz Swoy woienny osobliwie konie poprzedawać káżą [...]. GazPol 1736 80 8 nlb
bandyt włoski
patrz: BANDYT
  • - Bándyt włoski/ Wywołániéc polski v. Wywołániéc. Kn 13
  • - Bandyt włoski, wywołaniec. T III 21
bestyjalski grzych
patrz: BESTIALSKI
barwinek krzyżowy
patrz: BARWINEK
  • - Powóy miésiączkowy/ Bárwinék krzyżowy. Clematis altera. Kn 806
szpieg i badacz (sz. zm.)
patrz: BADACZ
  • - Spiegowiescie wy y badacze Kraiu [Józef do braci]. ChrośJóz1745 L2v
  • - Pierwszy Petrus Covillanius od Janá II. Krola Lusitańskiego umyślnie po to wysłany Badacz y szpieg, aby się o tym Popie, Janie náleżycie wywiedział. ChmielAteny1755 I II, 635

patrz: DZIKI
dzika farba
patrz: DZIKI
  • - Żélázna fárbá/ dźika iáko mármuru ćięmnoczerwonego. Ferreus color [...]. Ferrugineus color [...]. Kn 1418
  • - Dźika fárbá vide Zélázna fárbá. Kn 168
dziki mąż
patrz: DZIKI
  • - Dziki mąż/ léśny/ potworá léśna. Satyrus, [...] Semifer, [...] Semihomo, v. Mieszániéc 1. Kn 168
  • - Sătyrus, Gr. Dziki mąż. KnŁacPol 692
dzikie pole
patrz: DZIKI
  • - Dźikié polé/ v. Pustynia. Kn 168
dzika bania
patrz: DZIKI
  • - COLOGUINTE [...] Colocynthis [...] ZAMORSKIE iábłko dzika bania smaku bardzo gorzkiego. DanKolaDyk I, 321
dziki byk
patrz: DZIKI
  • - Po gorách, lásach iest mnostwo Słoniow, Nosorozcow, Tygrysow, [...] Dzikich Bykow, Koni [w królestwie Syjam]. ChmielAteny II 602
gęś dzika
patrz: DZIKI
  • - Gęsi Dzikie włoczyły się [...] ale iakies były odmięnne nie takie iako te co zawsze bywaią niby trochę srokate koło karków padały y [z] Swoyskiemi Gęsiami y niebardzo były płoche. PasPam 282-282v
  • - gęś domowa, dzika. T III 371
gołąb dziki siny
patrz: DZIKI
  • - Gołąb dziki siny/ Columba agrestis et saxatilis. Kn 200
  • - Gołąb dziki, siny. wilde Taube. pigeon sauvage. T III 397
cząbr dziki
patrz: DZIKI
  • - CAbr dwoy iest/ ogrodny ábo siany/ y wieyski ábo dziki. SyrZiel 505
betlejemski chlew
patrz: BETLEEMSKI, BETLEHEMSKI, BETLEEMSKI, BETLEJEMSKI
  • - O Panno. ktoraś [...] Stworce porodziwszy tuliła, w Bethleemskim chlewie, Zatrzymay w sprawiedliwym Iego gniewie. PotPocz 9
betlejemska stajenka
patrz: BETLEEMSKI, BETLEHEMSKI, BETLEEMSKI, BETLEJEMSKI
bakałarz szkolny
patrz: BAKAŁARZ, BAKAŁARZ, BAKALARZ
  • - Bakałarze szkolni rozumnego człowieka slabizować uczący poważeni bywają. DorHipTur 90
bakałarz szkolny kościelny
patrz: BAKAŁARZ, BAKAŁARZ, BAKALARZ
  • - Od bakałarzów zas szkolnych kościelnych siedleckich i od ludzi swej wolnych, którzy by ¯ydów niewinnie przenagabać mieli [...] wójt z burmistrzem i rajcami [...] bronić od wszelkiego gwałtu i ukrzywdzenia powinien. JewPriv II 1683 Siedlce 227
bakałarz szkoły
patrz: BAKAŁARZ, BAKAŁARZ, BAKALARZ
  • - Tegoz Roku Nie iaki Iozef J[a]worski Bakałarz na ten czasz Skoły Zywieckiey, w Swieta Wielkanocne skrwawił Koscioł Zywiecki. KomonDziej 224
obraz boski
patrz: OBRAZ
obraz boży
patrz: OBRAZ
ofiara bałwochwalna
patrz: OFIARA
bachowa ofiara
patrz: OFIARA
bandeler piechotny
patrz: BANDOLIER, BANDOLIER, BANDELER
  • - Bandelerów piechotnych [...] 44 InwPuck 73
bezlist morski
patrz: BEZLIST
  • - Bezlist morski, (ephedra marina) ein Kraut dieser Art, das Manns hoch wächst. raisin de mer une plante qui croit à la hauteur d'homme. T III 37
bandolet moskiewski
patrz: BANDOLET, BANDOLET, BANDELET
  • - Bandolet Moskiewski gwintowany, z krzosem z poduszeczką. ArchRadziw 1638 79/2, 5
na bezpieczno
patrz: BEZPIECZNIE, BEZPIECZNIE, BEZPIECZNO, BEZPIECZNO, BEŚPIECZNIE
  • - Pisałem do Arędarza Złotnika Swoią ręką aby się fundował w Łoiowie nabespieczno upewniaiąc go Swoią Protekcyą. SapADiar 97
bagienny [szparag]
patrz: BAGIENNY
  • - Wodny także ábo bagienny [szparag] y gorny/ tegoż są przyrodzenia. SyrZiel 1125
arcybiskupstwo gnieźnieńskie
patrz: ARCYBISKUPSTWO
  • - Zaymie plac Mikołaia Woysko Kurowskiego ktory Arcybiskupstwa miał rząd Gnieznienskiego. DrobOpow 96
arcybiskupstwo lwowskie
patrz: ARCYBISKUPSTWO
  • - Ian Długosz Kronikarz Polski/ y Kanonik Krak[owski] a potym Nominat na Arcybiskupstwo Lwowskie. PruszczKlejn 59
  • - Była zaraz tam ze konsekracyia na Arcybiskupstwo Lwowskie IoMSCi X. konstantego Lipskiego. PasPam 257v
  • - Poszedł [poseł Jan Gniński] na nabożeństwo do ojców ormiańskich unitów, gdzie jm. ks. Biskup ormiański koadiutor arcybiskupstwa lwowskiego [...] celebrował [...] procesyję cum Venerabili Sacramento publiczną. GninTurDyp 383
  • - Już był iednák otrzymał [Długosz] nominácyą ná Arcybiskupstwo Lwowskie; atoli do possessyi, tey Archikátedry śmierć przeszkodziłá w roku 1680. NiesKor II 41
arcybiskupstwo ormiańskie
patrz: ARCYBISKUPSTWO
  • - Oprócz Łacińskiey y Greckiey Religii iest w Polszcze Arcybiskupstwo Ormiańskie. BystrzInfGeogr 3
arcybiskup gnieźnieński
patrz: ARCYBISKUP
  • - Arcibiskup Gnieźnieński/ ma nawyższą authoritatem pod Interregnami. BotŁęczRel III 43
  • - Arcybiskup Gnieźnieński jest pierwszy po Krolu. DobrGram 413
  • - Roku Panskiego 1649 Dnia 17 Stycznia Kazimierz na Krolewstwo Polskie od Xiedza Macieia Łubienskiego Arczybiskupa Gnieznienskiego pomasczony y Koronowany iest. KomonDziej 147v
arcybiskup lwowski
patrz: ARCYBISKUP
  • - Wysłać [...] raczył J. K. M. ex consilio senatus sui najwielebniejszego ks. Arcybiskupa lwowskiego [...] do [...] wojska pod Zawichostem. AktaKrak III 47
  • - Arcybiskup Lwowski [...] Synod w Archidyecezyi złożył 1641. NiesKor II 308
  • - MIKOŁAJ IGNACY z Wyżyc WYZYCKI Arcybiskup Metropolitanus Lwowski [...] z Dziekana Krakowskiego, Lwowski Arcy-Pasterz. ChmielAteny II 380
arcybiskup paryski
patrz: ARCYBISKUP
  • - Solemnis actus [...] w kościele Naświetszej Panny odprawował się [...] Króla wprowadzał Arcybiskup paryski. WojszDiar 65
na bezpieczne
patrz: BEZPIECZEN, BEZPIECZNY, BEZPIECZEN, BEZPIECZNY, BEŚPIECZNY, BEŚPIECZEN, BIEZPIECZNY
  • - W tey porze nápadł DAWID na Amálecyty, Herszt ich śpi ná bespieczne, iako woł zabity. DrużZbiór 71
świnie bagno (sz. zm.)
patrz: BAGNO
  • - Rozmaryn plonny álbo dziki/ ktory drudzy zowią Rozmárynem Czeskim. Naszy go zowią Bágnem Swinim/ Czechowie Rozmárynkiem [...] Iest y drugie Bágno Swinie/ bárwy popielátey. SyrZiel 170
  • - Szmer náski/ Rozmáryn Czéski/ Swinie bágno. Rosmarinum syluestre [...] Serpillum syluestre [...]. Kn 1118
ezopowe baje
patrz: BAJA
  • - Nauki i przestrogi mają [mądrzy poeci] w obyczajach, Jakie czytamy w starych Ezopowych bajach. PotMorKuk III 126
wóz archiwowy
patrz: ARCHIWOWY
wóz bryczny
patrz: WÓZ
wóz chłopski
patrz: WÓZ
  • - Kárá do ciężarow gruba. Sarracum [...] Saracum [...] Serracum [...] Plaustrum [...] vide. Wóz chłopski. Kn 265
  • - Kolásá/ Vectabulum [...] v. Wóz chłopski. Kn 288
  • - Woz chłopski/ kolásá. Plaustrum. Katay. SzyrDict 485
  • - Znaliaszy wpoliu iako Dragun powiedział, dał do nas utrapionych rodzicow na wozie drabiastym chłopskim prziwiesć. VorLetSkarb 63
architektura militaris ,
architektura wojenna
patrz: ARCHITEKTURA
  • - Architectura Militaris to iest Budownictwo Woienne Albo Obwarowanie Zamkow Miast y mieysc roznych. NarArch 1
  • - Architektura [...] dzieli się na Architekturę Kościelną [...] Na Architekturę woienną. Do ktorey należy fortece zamki zakładać, y mieysca przeciw nieprzyiacielskim inkursyom fortyfikować. BystrzInfArch C4v
architektura civilis
patrz: ARCHITEKTURA
  • - Osobna Architectura Ciuilis ma bydź iako każdego Narodu, tak y Polskiey. NaukaBud 4
[Architektura] pospolita
patrz: ARCHITEKTURA
  • - Architektura [...] dzieli się na Architekturę Kościelną [...] pospolitą [...] woienną. BystrzInfElem C4v
architektura kościelna
patrz: ARCHITEKTURA
  • - Architektura [...] dzieli się na Architekturę Kościelną [...] Na Architekturę woienną. Do ktorey należy fortece zamki zakładać, y mieysca przeciw nieprzyiacielskim inkursyom fortyfikować. BystrzInfArch C4v
bajanie niewieście
patrz: BAJANIE
  • - Trzy lepiej albo cztery iż przestąpi karty, Ktokolwiek na czytanie tej pieśni uparty, Lub jej tak niechaj wierzy, jako zmyślonemu Bajaniu, co niem dziecka tuli, niewieściemu. ArKochOrlCz III 357
bajram Wielki
patrz: BAJERAN, BAJERAN, BAJARAN, BAJRAM, BAJURAN
  • - Bajram też mały przed wielkim bywa na dwa miesiące i na dziesięć dni. SaadiOtwSGul 64
mały Bajram (sz. zm.)
patrz: BAJERAN, BAJERAN, BAJARAN, BAJRAM, BAJURAN
  • - Tego człowieka widziałem ja na mały Bajram w Basorze. SaadiOtwSGul 64
bajok włoski
patrz: BAJOK
  • - Siédm pięniąszkow naszych waży monetá Rzymska stára As nazwána [...] pięniąszki drobne [...] dwa szélągi i dwa pięniąszki násze i troche coś/ to iest 2/3 trzéciego. niémal pięćkwarnik [...] niémal Baiok włoski teraźniéyszy. Kn 992-993
[Pan] bezprawny
patrz: BEZPRAWNY
słowo bezprawne
patrz: BEZPRAWNY
dawać bal
patrz: BAL
  • - [...] w dzień Anniwersaryiny Urodzenia [...] Imperatorowy Ieymci Rossyiskiey, J. K. Mć. [...] wspaniały dawał Bal [...]. GazPol 1735 30 6 nlb
  • - [...] Podkanclerzy Koronny [...] solenny dawał Bal, ná ktorym wszyscy prawie tu przytomni praesentes byli [...]. GazPol 1736 83 4 nlb
pan akademik
patrz: PAN
  • - Akádemikom Páryskim wádźiło to/ że Dominikani y inni Mendicantes intrat nie mieli; y zárzucáli im że się przez to commmittebant periculo furti, et periurii, wdáwali wniebespiecżeństwo kradźieży y krzywoprzyśięstwá; (S. Thom. c. 6.) á Pánu Akádemikowi Krákowskiemu wádźi/ że Iezuići intraty máią/ ktosz dogodźi tákim Máthemátyckim głowom? SzemGrat 135
  • - Máiąć w prawdźie moc Jezuići/ od wielu Papieżow ták iáko y pánowie Akádemicy ná promowowánie/ y ná dáwánie tytułow tákich/ iednák mocy tey nnie vżywáią używają/ tylko ile potrzebę bydź rożumięią; o to się pilnie stáráiąc/ áby ći ktorych do szkoł ná vczenie drugich obracáią/ rzecżą bárdżiey niżeli imieniem y vbiorem doktorámi byli; w drugich iednák te rzecży chwalą/ poważáią/ y szánuią iáko przystoi. SzemGrat 2
  • - Z tákowey Przyczyny tedy od Początku ufundowánia Pomienioney Akádemii Rycerskiey [w Legnicy] Pochwałę wszelkiey wygody máiąca y z dobrym Rozsądkiem uchwalona Akademii Konstytucya, ták co śię tycze Studia lub Náuk y Excercytunkow Mársowych, iáko y co náleży do Inspekcii y Dyrekcyi, tudźiesz y dostáteczney y Wygodney Pánow Akádemikow sustentácyi, bez wszelkiey odmiány záchowáłá śię, á co w przeszłą Porę woienną nieco śię było náruszyło, iuż dawno zaś odmieniono a sposobem dobrym y wygodnym nápráwiono iest: Więc zá Rzecz potrzebną poczytáno skryptem obecnym o teraźnieyszym prawdźiwym przeczeczoney Krolewskiey Akademii Rycerskiey postanowieniu obszerną podáć swiátu Informácyą y wiadomość. NotAk 4
Chrystus Pan (sz. zm.)
patrz: PAN
  • - A osobliwie o świętych Apostołách Pietrze y Páwle ták wyznawa Teraz nie przez podobieństwo/ áni przez źwieciádło Christá Páná widźićie: ále twarzą w twarz/ ktory wam Bostwá swego doskonáłą znáiomość odkrywa. SmotApol 30
  • - Gdzie przedtym było brzydkie bluźnierstwo Aryańskie Chrystusa Pana y Matki iego Przenaświętszej/ teraz się tu służba Pańska porządnie odprawuje. PruszczKlejn 34
  • - Kiedym z niemi dyszkurował na iaką pamiątkę głowy kryią y oczy zasłaniaią Poniewaz tak nieczynił Pan Chrystus ani Apostołowie zadęn nie umiał odpowiedziec ieden tylko tak powiedział ze to natę pamiątkę że zydzi zasłoniali Panu Chrystusowi. PasPam 56v
  • - Iezeli Chrystus Pan dnia dzisieyszego zburzył Regnum Nieprzyiacioł Dusznych toc y nam trzeba Starać się że bysmy burzyli Regna Nieprzyiacioł Cielesnych. PasPam 67v
  • - Jedli/ pili/ mowi o nich Pan Krystus. GdacKon 12
  • - W tey drodze y dość błędnym/ á w nieprzyiácielskiey stronie/ dlá wielu zdrad y zásádzek náder w niebespiecznym ciągnieniu nászym/ zá Wodzá mamy Chrystusa Paná. BujnDroga 276
łaskawy Panie
patrz: PAN
pan z chłopów
patrz: PAN
  • - Gdyby chłopstwa nie było, musielibyśmy się sami stáć rolnikámi, y ieżeli kogo wynosząc, mowiemy Pan z Panow, słusznieyby mowić, Pan z chłopow. LeszczStGłos 100
dać słowo
patrz: SŁOWO
wykład słów
patrz: SŁOWO
  • - Wykład słów/ dobywánie poczatku ábo własności słów. Etymologia. [...]. Kn 1315
słowo boskie
patrz: SŁOWO
słowo boże
patrz: SŁOWO
dziecinne bajki (sz. zm.)
patrz: BAJKA
  • - Mydło w oczy dla Boga y dziecinne bayki Więc na onę chorągiew na zszywa kitayki. PotWoj 57
  • - CONTE [...] Bayki dziecinne. DanKolaDyk I, 356
bajki gliniańskie
patrz: BAJKA
  • - Wzdyć to ustawicznie wspomináią owe bayki Gliniańskie, o ktorych żaden Historyk ani domowy, áni postronny nie wspomina. ZałAKazSwada 3.
poetycka (poetyczna) bajka (sz. zm.)
patrz: BAJKA
  • - Bayká to Poetycka, ale w sámey rzeczy, Prometheusz, ile mogł rozum poiąć człeczy, Od świtu ná Kaukázie siedząc áż do mroku, Vpátrował Płánetow, przymioty w obłoku. PotPrzyp 10
  • - Baią Poetowie Był tez krol z Krolową bo wszytkie baiki Poetickie maią w sobie prawdę zakrytą płaszczem rzeczy wymyslonych. PotPrzyp 5
  • - Ztąd Poétyczná urosła bayka, że Xerxes morze wziął w kaydány, y kiymi dał morzu. ChmielAteny II 581
bajki babskie (sz. zm.)
patrz: BAJKA
  • - Ládáiákich y bábskich báiek chroń się. KalCuda 138
  • - Do tego baykom babskim rzecz podobna co zá naturę konstellacyom [genetliakowie = astrologowie] przywłaszczaią. BystrzInfAstrol 14 nlb.
bajki szalbierskie
patrz: BAJKA
  • - Car zatrzymuje Kałmyków, żeby nie szli do nas [...] rozgniewani, że im starszego zabito pod Umaniem i na Wołyniu pochowano, chcąc iść dla odzyskania tego ciała i zemszczenia się śmierci jego; jakie to bajki szalbierskie. ChrapDiar II 188
szczera bajka (sz. zm.)
patrz: BAJKA
  • - Szczyry to wymysł, szczyra mowią bajka, Młodym chłopiętom rznąć dla głosu jajka; Owszem, że opak i przeciw naturze. Każdy to w koniu obaczy i kurze. PotFraszBrück II 367
wierutna bajka
patrz: BAJKA
  • - Zeby zaś iekieś Dyploma Krolowi przywiozł, choćby to honorowi iego nie szkodziło bynaymniey, ale to wierutna bayka. KonSRoz 15
babskie bajki (sz. zm.)
patrz: BAJKA
  • - Dla tego y ty Práwosł: Czytel: zákochay się w teyże/ ládáiákich y bábskich báiek chroń się; czwicz śiebie sámego w spráwiedliwośći/ y z tych białychgłow wzor dobry bierz sobie/ ktore pobożnośći swoiey świádká świętego widźieć godnemi się sstały/ [...] KalCuda 138
po bakalarsku chodzić
patrz: PO BAKALARSKU
  • - Drzewicki chlopski syn studował w Crac. y circa 1632 po bakaliarsku chodzieł. TrepNekLib 74
rzecz bezrozumna
patrz: BEZROZUMNY
zwierz bezrozumny
patrz: BEZROZUMNY
zwierzę bezrozumne (sz. zm.)
patrz: BEZROZUMNY
  • - A jest Cudzołostwo grzech ták srogi/ że go y Zwierzętá bezrozumne miedzy sobą ćierpieć nie chcą. GdacGrzech 14
bydło bezrozumne
patrz: BEZROZUMNY
gadzina bezrozumna
patrz: BEZROZUMNY
kreatura bezrozumna
patrz: BEZROZUMNY
[Twór] bezrozumny
patrz: BEZROZUMNY
żywioł bezrozumny
patrz: BEZROZUMNY
listek babczany
patrz: BABCZANY
babczany liść
patrz: BABCZANY
woda babczana
patrz: BABCZANY
babczane ziele
patrz: BABCZANY
sok babczany
patrz: BABCZANY
wódka babczana
patrz: BABCZANY
woda koleryczna
patrz: WODA
woda bzowa
patrz: WODA
woda chłodząca
patrz: WODA
  • - Ktorzy záś piią wody chłodzące/ iákowe są Acidulae/ to iest kwáśne wody [...] záżywáią ich w wielkiey mierze. PetrJWod 35
babie ziele
patrz: ZIELE
asyryjskie ziele
patrz: ZIELE
ziele ambrozja
patrz: ZIELE
  • - Zyć się iey [Zorzy] zeydzie wieczną treścią. To iest, zielem Ambrozyą, ktora wiecznymi czyniłá tych, co iey vżywáli. OvOtwWPrzem 289 marg.
bykowe ziele
patrz: ZIELE
ziele brytańskie
patrz: ZIELE
ziele chłodzące
patrz: ZIELE
  • - Woreczki z zioł chłodzących y odmiękczáiących dobre [na zapalenie uszu]. CompMed 51
bot.
ziele Matki Bożej włoskiej
patrz: ZIELE
balsamowy sok
patrz: SOK
attyckie soki
patrz: SOK
sok bluszczowy
patrz: SOK
sok ambrozyjowy
patrz: SOK
sok ambrozyjowy
patrz: SOK
amoniacki sok
patrz: SOK
  • - Ammoniacum, Gummi hammoniacum. Ammoniakensafft. Amoniacky sok. GuldOn 33
sok bzowy
patrz: SOK
bankierski handel
patrz: BANKIERSKI
bankierski stół
patrz: BANKIERSKI
  • - Bánkierski kram/ stoł. Argentaria taberna [...] Mensa [...] Argentaria [...] Mensa publica. Kn 14
  • - bankierski kram, stoł. T III 22
babczy czosnek
patrz: BABCZY
wieża babelska
patrz: BABELSKI
zamieszanie babelskie
patrz: BABELSKI
babeska [wieża]
patrz: BABESKI
  • - Poczekaj psie! [mówi wezyr do Wewelego] niedługo tego mu się sprawisz, A tymczasem w babeskiej na dnie się zabawisz. Wzięto i do smrodliwej wrzucono go wieże. TwarSLegK 211
dziwne rzeczy
patrz: RZECZ
mała rzecz
patrz: RZECZ
chłodząca rzecz (sz. zm.)
patrz: RZECZ
  • - Bo iż gorącego przyrodzenia jest [koń] chłodzących rzeczy bez pochyby potrzebuje. DorHipTur 11
  • - Tákże tym wszystkim/ ktorzyby żołądek záziębili sobie vżywániem rzeczy chłodzących/ iáko rybámi ná zimno vżywánymi/ ogurkámi/ Bániámi/ Małonámi [służy olejek z kminu]. SyrZiel 436
  • - Pragnienie ktore z suchości pochodzi nápoy gasi; á ktore pochodzi z gorąca ieszcze trwáiącego to prędzey ugásą rzeczy chłodzące ániżeli nápoy. TylkRoz 234
  • - Przytym bardzo chłodzących rzeczy tak w potrawach iak wnapoiu wystrzegay się, żebyś bardziey nie draźnił choroby. BeimJelMed 174
wiadomy rzeczy (sz. zm.)
patrz: RZECZ
  • - [Jezuici] znieźliczonych przykładow ná oko iáśnie (wespoł z inemi to vważaiącemi y rzeczy wiádomemi) widząc/ iáko często ćwiczęnie teyże młodzi/ dáne od nich/ wKrákowie się odmięnia/ [...] stáráią się o to/ áby młodz Akádemicka [...] wolności ktorą ma w Akádemiey/ ná dobre/ á nie ná złe/ vżywáła. SzemGrat 324
  • - Piszą o Mágnesowey Márynarze skále, Ieżeli blisko pod nię Okręt zniosą fale? Bo ią wiádomi rzeczy, mijáią z dáleká, Wyimie, ktorymi zbity, do iednego ćwieká. PotPocz 94
rzecz wolna (sz. zm.)
patrz: RZECZ
  • - Jesli rzeczy przyrodzonych záżywamy do spráwienia skutku iákiego do ktorego spráwienia rozumiemy/ iż máią moc przyrodzoną/ tedy to iest rzecz wolna. SpInZąbMłot 267
  • - Wolna rzécz/ v. Godziła. Kn 1279
rzecz idzie smarowno (sz. zm.)
patrz: RZECZ
  • - Bo gdyby iednym nie dał zmiękczyć swey osoby/ Zmiękczyłyby go wszystkie, ále też podowno[!] Y sługá winien/ że tá rzecz nie szła smárowno [...]. OvOtwWPrzem 377
  • - Poprostu smarowno rzeczy idą kiedy się to dway zmowią na iednego. PasPam 278
  • - My sam dotąd w niemałej po straconym wojsku melankolii, bo już nam rzeczy tak smarowno iść nie mogą, straciwszy tak dobrej ledwo nie połowę kawalerii. SobJListy 69
  • - Nie idą, jak o winie, rzeczy mu smarowno, Nigdy tego, co Tokaj, nie dokaże Kowno. PotFrasz1Kuk II 54
  • - Smarownie [...] wszystkie mu smarownie idą rzeczy. alles gelinget ihm. tout lui réüssit; les choses lui viennent à souhait; tout lui rit. T III 2084
baby dżdżownice
patrz: BABY
  • - Baby dżdżownice chłodzą czyli chłoszczą z szablą Oriona. MatłBabBad 189
babi cząber
patrz: BABI
babi gnój
patrz: BABI
babia jagoda
patrz: BABI
babi kołacz
patrz: BABI
babi mur
patrz: BABI
babia sól
patrz: BABI
babia upa
patrz: BABI
babie zęby
patrz: BABI
cząbr włoski (sz. zm.)
patrz: CZĄBR, CZĄBER, CZAMBR, CĄBR, CZĄBER, CZĄBR
  • - Wziąć Cąbru Włoskiego, ktory też Dzięcieliną zowiemy, Grekowie Thymum, łotow pięć dwádzieścia, Bożegodrzewká czterdzieści. SyrZiel 371
  • - Wziąć [...] Szmeru Włoskiego/ ktory też Dzięcieliną/ y Cąbrem Włoskim zowiemy/ nasienia Aminkowego/ ábo białego Kopru/ po dwu łotu. SyrZiel 411
  • - Ten [wyłup] po Dzięcielnicy/ ktorą też Włoskim Cąbrem zowiemy/ wiie się y oplata/ biorąc od niey nazwisko/ moc y siłę. SyrZiel 503
  • - Cząbr Włoski/ vide Dzięcielnicá. Kn 94
bot.
cząbr ogrodny
patrz: CZĄBR, CZĄBER, CZAMBR, CĄBR, CZĄBER, CZĄBR
  • - CAbr dwoy iest/ ogrodny ábo siany/ y wieyski ábo dziki. SyrZiel 505
  • - Cąbr ogrodny iest pospolitym korzeniem wieyskim do zápráwienia potraw/ á zwłasczá ryb. SyrZiel 505
padać na gębę
patrz: GĘBA
  • - Utykam głową/ gębą/ w-zięmię: Padam ná gębę. Sistere ore, capite: sistere capite in via, de femita. Kn 1209
wolna gęba
patrz: GĘBA
  • - Munsztuk otworzysty z gęsią szyją, ze dwiema tłuczkami z czanką krótką, esowatą, ussarską - daje wolność językowi wargi subtelne otwiera, pod się łamie, koniowi wolnej gęby zejdzie się. DorHipTur 157
  • - Trzebá by przy tym, Munsztuczki dáwne Kozáckie przywrocić, bo w nich koń, wolnieyszey gęby, y obrotnieyszy. FredKon 35
jagody bluszczowe (sz. zm.)
patrz: JAGODA
jagody bzowe (sz. zm.)
patrz: JAGODA
żydowskie jagody
patrz: JAGODA
  • - Żydowskie iágody/ v. Bálsamká. Kn 1460
bałwan soli ,
bałwan solny
patrz: SÓL
  • - Báłwan soli/ Gleba salis [...] Figmentum salis [...] Słup solny. Kn 13
  • - Iákim sposobem srogie kámięnie y báłwany soli, nie tylko z mieyscá ná mieysce bliskie przestáwiáią; ále y ná wozy po legárách przemyślni Furmáni sámowtor zwykli wprowadzáć. SolArch 18
  • - Są [w kopalni soli] okná albo szyby [...] dla ciągnienia do gory kołowrotem bałwanow solnych, ktore tam wycinaią gornicy. ChmielAteny II 331
  • - Xiąże Rádziwił Peregrynánt [...] Zony Lotowey w Bałwán soli zámienioney, y Jabłek Sodomskich popioł w sobie máiących nie oglądał. ChmielAteny II 522
sól bałwaniasta
patrz: SÓL
sól apteczna
patrz: SÓL
sól balsamowa
patrz: SÓL
chem.
sól alkali
patrz: SÓL
  • - Sol Alkali. Tá sol tym sposobem bywa robiona z liściem/ z klączem/ z korzeniem/ y z kwiátem tego Kminu. SyrZiel 437
sól amoniacka
patrz: SÓL
  • - [...] wsypáć do tegoż [...] Soli Amoniáckiey poł łotá tákże miáłko utártey. SyrZiel 837
sól amonijacka
patrz: SÓL
sól angielska
patrz: SÓL
zęby batorowskie
patrz: ZĄB
lwi ząb
patrz: ZĄB
  • - Pápawá/ żábi kwiát/ mlecz świni/ plesz/ mnich/ lwi ząb/ radyki/ gołębi groch. [...] Aphaca [...] Ambubeia Kn 668
basan lazarecki
patrz: BASON, BASAN, BASON
strona basowa
patrz: BASOWY
w basztkę
patrz: BASZTKA
  • - Z Stołowej Izby drzwi stolarskie, [...] do śrzedniego Pokoiku [...] w tym okien dwoje [...] ławek dwie [...] piec farfurowy w basztkę, okrągły. DwórMłynGęb (przyp.)
Babia Góra
patrz: BABI
babia góra
patrz: BABI

patrz: BABI

patrz: BABI
pułk arkabuzerski
patrz: ARKABUZERSKI
regiment arkabuzerski
patrz: ARKABUZERSKI
służba arkabuzerska
patrz: ARKABUZERSKI
rota arkabuzerska
patrz: ARKABUZERSKI
arkabuzerska chorągiew
patrz: ARKABUZERSKI
  • - I nie zbywało wprawdzie na ochocie wielu zacnych ludzi, którzy z własnej szkatuły za gotowiznę liczne i bogate tak usarskie, arkabuzerskie, rajtarskie, dragońskie, jako i pancerne, a i piechotne zaciągali chorągwie. JemPam 39
regiment ognisty
patrz: REGIMENT, REGIMENT, REIMENT, REGIMEN, REJMENT
regiment konny
patrz: REGIMENT, REGIMENT, REIMENT, REGIMEN, REJMENT
  • - Król Stanisław in assistentia pięciu regimentów konnych szwedzkich, pod komendą Krassawa generała będących, i z jp. wojewodą kijowskim awansuje przeciw kwarcianemu wojsku ku Jarosławiu, chcąc albo przymusić do batalii partem albo do traktatu. ZawiszaPam 265
w służbie zostawać
patrz: SŁUŻBA
służba borgowa
patrz: SŁUŻBA
  • - In tanto Reipublicae passu [w tak ciężkim Rzeczypospolitej położeniu] nic potrzebnieyszego bydz niewidzięmy nad ukontentowanie Woyska ktore in fidem Reipublicae [wierząc Rzeczypospolitej] w borgowey zostawaiąc słuzbie tak wiele u Rzpty Pretenduie Sobie zasług. PasPam 216
służba boska
patrz: SŁUŻBA
służba boża
patrz: SŁUŻBA
argusowe oko (sz. zm.)
patrz: ARGUSOWY
  • - Ztąd o stu oczach Tyniec Argusowych, Ztąd o dwu rogach czapka Kalchantowych, Gdy łuckie tryumfy święci Przy koronnej pospołu pieczęci. TwarSRytTur 83
  • - Swiát ćodáley to gorszy/ kto po wszytkim świećie/ y z świátem spráwę ma/ mogłby sobie Oczy Argusowe winszowáć/ y one ustawicznie otworzone mieć/ niech będźie wysoko/ ábo podlego stanu/ chceli bez szkody y podeyrzenia zostáć! FurUważ G3v
  • - Bachus, zapustne tańce wymyślając i gry, Na kufie wina siedzi, pstre go ciągną tygry; Skronie wkoło odziane z bluszczu kryje wiecha, Dmie dudy, gdzie obróci, pełno wszędy echa. Juno, wprawiwszy pawom argusowe oczy, Nimi się w nawiedziny swej Kartagi toczy, Wodze w ręku trzymając, bo on ogon cudny Zaraz spuszczą, dojźrawszy nogi sobie brudnej. PotFrasz1Kuk II 192
argowe oczy
patrz: ARGOWY
oczy wykłóć
patrz: OKO
na oczy leźć
patrz: OKO
oko boskie
patrz: OKO
przen.
mydlenie oczu
patrz: OKO
askalonicka cebula
patrz: ASKALONICKI
  • - Trzećia [cebula] którą Włoską zowiemy/ abo łupną/ Oszłochowi abo Askalonickiey cebuli podobna/ tylko że we wszytkich częśćiach y okolicznosciach wietsza. SyrZiel 1221
  • - Czwarta [cebula] Askalonicka/ którą Czechowie bracia naszy/ y my z nimi Oszłochem mianuiemy. SyrZiel 1222
cebula psia (sz. zm.)
patrz: CEBULA, CYBULA, CEBULA, CZYBULA
  • - Szpilanká/ v. Psia cébulá. Kn 1121
  • - Cébulá psia/ vide Psia cébulá. Kn 59
  • - Psiá cébulá/ Szpilanká/ Podéyrzon żołty. Bulbus vomitorius [...]. Kn 895
  • - Psi Hunds-, hündisch. de chien, qui tient de chien [...] psia cebula, szpilanka, podeyrzon żołty. (bulbus vomitorius) Art von Mertz-Blumen. espèce de Jacinte [...]. T III 1799
  • - Cebula. Zwiebel. ognon. cebula psia, vid. Psi - psia cebula [...]. T III 99
cebula zamorska
patrz: CEBULA, CYBULA, CEBULA, CZYBULA
  • - Liście wprzod wydáie długie [lilia] [...] głádkie/ lśniące/ tuczne/ y soku pełne/ na podobieństwo zamorskiey Cebule/ ktorą Scylam ábo Pancracium Lácinnicy zowią. SyrZiel 577
  • - Cébulá zamorska/ Scilla [...] Squilla [...]. Kn 59
  • - [korzeń] czybuly zamorskey. GuldOn 31
  • - (sok) sczybuli zamorskiey. GuldOn 33
  • - Cebula. Zwiebel. ognon [...] cebula zamorska. (scyla) Meer=Zwiebeln. ognon marin [...]. T III 99
cebula włoska
patrz: CEBULA, CYBULA, CEBULA, CZYBULA
  • - Trzecia [cebula] którą Włoską [cebulą] zowiemy/ abo łupną/ Oszłochowi abo Askalonickiey cebuli podobna/ tylko że we wszytkich częściach y okolicznosciach wietsza. SyrZiel 1221
  • - Nádewszytki winny ocet z Włoską cebulą przyprawny, dobry. PetrSInst D4
łupna cebula
patrz: CEBULA, CYBULA, CEBULA, CZYBULA
  • - Trzećia [cebula] którą Włoską zowiemy/ abo łupną [cebulą]/ Oszłochowi abo Askalonickiey cebuli podobna/ tylko że we wszytkich częśćiach y okolicznosciach wietsza. SyrZiel 1221
cebula kwiatowa
patrz: CEBULA, CYBULA, CEBULA, CZYBULA
  • - Cebula. Zwiebel. ognon. [...] cebula kwiatowa. Blumen=Zwiebel. ognon de fleur. T III 99
cebula morska
patrz: CEBULA, CYBULA, CEBULA, CZYBULA
  • - CEbulę morską Plinius dwoiáką bydź pisze. SyrZiel 864
  • - Toż czyni [...] Mycie Barszczem [...] Słonecznikiem/ Cebulą morską. PetrJWod 22
  • - Cebulá morska Scilla. DasHünDict
  • - W niedostatku Soku Bzowego weźmi Proszku Cebuli Morskiey Sqvilla nazwaney. BeimJelMed 414
  • - Syrop z Cebuli Morskiey [...] iest Arcysławnym lekarstwem. BeimJelMed 576-577
cebula domowa
patrz: CEBULA, CYBULA, CEBULA, CZYBULA
  • - Cebula domowa na rozwolnienie flegmy zgęsłey, na piersiach iak kamien leżącey, dobra. BeimJelMed 492
syrop z cebuli morskiej
patrz: CEBULA, CYBULA, CEBULA, CZYBULA
  • - Syrop z Cebuli Morskiey [...] iest Arcysławnym lekarstwem. BeimJelMed 576-577
asfaltycki karuk
patrz: ASFALTYCKI
miesiąc apryl
patrz: APRYL
  • - M[iesią]ca Apryla 10 Toiest na wielkanoc Miałem Vsiebie Miłe goscie folwarku Poławeniu Pana Podsędka toiest Rodzonego Brata. PoczOdlPam 83
miesiąc august
patrz: MIESIĄC, MIESIĄC, MIĘSIĄC
  • - Na schyłku Miesiąca Augusta wtym roku, zapowietrził się Paweł Kopec ziakiei okazyi wiedziec nie moge. VorLetSkarb 238
  • - Mca Augusta 13 Podstąpilismy pod Wilno. PoczOdlPam 19
balet francuski
patrz: BALET, BALET, BALETT, BALOT
  • - Alexander trzeci syn, opat andrzejowski [...] Teraz jest w cudzych krajach, studia traktuje, nie balety francuzkie. KoniecZRod 187
brzytwa balwierska
patrz: BALWIERSKI, BARWIERSKI, BALWIERSKI
  • - PO tym ty Synu człowieczy/ weźmi sobie noż ostry/ tojest brzytwę bárwierską/ [...]/ á ogol nią głowę swoję. BG Tt Ez 5, 1
  • - Te, co widzicie, rany po mej brodzie [...] ani z krwawej bitwy Odniosłem, ale od balwierskiej brzytwy. MorszAUtwKuk 15
dłubaczka balwierska
patrz: BALWIERSKI, BARWIERSKI, BALWIERSKI
  • - Dłubáczká bálwierska/ vide Szpátelká. Kn 121
kleszczki balwierskie
patrz: BALWIERSKI, BARWIERSKI, BALWIERSKI
kopystka balwierska
patrz: BALWIERSKI, BARWIERSKI, BALWIERSKI
maść balwierska
patrz: BALWIERSKI, BARWIERSKI, BALWIERSKI
[Balwierska] miednica
patrz: BALWIERSKI, BARWIERSKI, BALWIERSKI
balwierska nauka
patrz: BALWIERSKI, BARWIERSKI, BALWIERSKI
plastr balwierski
patrz: BALWIERSKI, BARWIERSKI, BALWIERSKI
balwierskie rzemiesło
patrz: BALWIERSKI, BARWIERSKI, BALWIERSKI
balwierska szkatuła
patrz: BALWIERSKI, BARWIERSKI, BALWIERSKI
warstat balwierski
patrz: BALWIERSKI, BARWIERSKI, BALWIERSKI
zalawt balwierski
patrz: BALWIERSKI, BARWIERSKI, BALWIERSKI
balwierska ręka
patrz: BALWIERSKI, BARWIERSKI, BALWIERSKI
herbowne balki
patrz: BALK, BALKA, BELKA, BALKA, BALK, BELK, BAŁK, BEŁKA, BEŁK
  • - Po bokach wielkiego Ołtarza Parki między innemi ziemskiemi ruinami, herbowne Balki Domu Platerowskiego rozwalały [...]. GazPol 1735 37 3 nlb
  • - Trzy herbowne Balki maiące na sobie Imiona trzech zmarłych braci przełamane [...]. GazPol 1735 37 4 nlb
stara baba
patrz: BABA
  • - Pieniądze lat dziesiątków sześci nie pozbawią, Ani uczynią młodej panny z starej baby. SzymSiel 36
  • - Kászleć jáko stára Bába. ErnHand 520
dziad z babą
patrz: BABA
  • - Dał Pan Bóg rodzicielce mojej z powtórnym małżonkiem syna Jana [...] Patrini byli: dziad z babą. WierzbKon 132
  • - Iako nieme głąbie Rowno Dziady z babami wkrzywe karki rąbie [Turek]. PotWoj 109
bałamut baba
patrz: BABA
  • - Delira mulier. BAYKA bayarka głupia bałamut baba. DanKolaDyk II, 447
publiczna baba
patrz: BABA
  • - Uczyńmy iedno Rozdział tego słowa Publicanus aż będzie publica anus Publiczna Bábá. MłodzKaz I, 255
delfickie Baby
patrz: BABA
  • - Ledwie rzekł Cyt: [...] Choć z świniami w ieziorze, toną iako żaby Rażem spadną Delfickie, z swych trypodow, Baby. PotPocz 6
baba zabobonna
patrz: BABA
  • - Bábá zabobonna/ co lekuié nié czárámi/ álé zmyślonemi nabożenstwy [...] Piatrix [...] Expiatrix [...]. Kn 10
baba ochmistrzyni
patrz: BABA
  • - Dawniejszy świat szczęśliwy [...] Iż wolno było białej płci jeździć, gdzie chciała, Bez baby ochmistrzyniej, co ją w mocy miała. ArKochOrlCz II 443
pogrzebna baba
patrz: BABA
  • - Posprowadzaj [...] pogrzebne baby, Które by po ruskoju za ciałem płakały. MorszAUtwKuk 137
złota baba
patrz: BABA
  • - Przy gębie rzeki Obio iest ieden báłwan stáry iako Bábá trzymáiąc dwoie dzieci ná ręku iedno á drugie v nog ktory obywátele zowią złotą bábą. BotŁęczRel IV 133
  • - W Obdorze tákże Sámoiedzkiey Prowincyi był Bałwan ZŁOTEY Baby, ktorey ná ofiarę bito Ielenie y futrá dawáno Sobole; ciepła to była Baba, bo złota y w sobolách drogich! ChmielAteny II 430
baba ciaścista
patrz: BABA
  • - Babe, mit Safran gelb gebackener Kuchen. [...] Baba ciaścista; dobrze się baba wypiekła. T III 15
brzytwa francuska
patrz: BRZYTWA, BRZYTEW
  • - Nie tábaki Hiszpańskiey iako teráz [...] nie Brzytew Francuskich, nie Zegarkow Londyńskich [...] náwozili do Oyczyzny dawni Peregrynanci. ChmielAteny II 2
kamienna brzytwa
patrz: BRZYTWA, BRZYTEW
  • - Chrustus IEZUS dopioro [!] przed kilką dni národzone Niewinniątko/ pod owę się kámienną brzytwę ná krwi swey przelánie poddáie. BujnDroga 289
dłubaczka ogrodnicza
patrz: DŁUBACZKA
  • - Dłubáczká ogrodnicza/ Scalprum, [...]. Kn 121
dłubaczka zębna
patrz: DŁUBACZKA
  • - Dłubáczká zębna/ vide Zębna Szpilká. Kn 121
maść alabastrowa (sz. zm.)
patrz: MAŚĆ
  • - Przystąpiłá do niego [Jezusa] niewiástá/ májąca słojek álábastrowy máści bárzo kosztowney. BG Mt 26, 7
  • - Przystąpiła do niego [Jezusa] niewiástá máiąca słojek Alábástrowey máści bárzo kosztowney/ y wylałá ią ná głowę iego gdy siedział u stołu. KalCuda 126
  • - Oleiek z ziarkow brzoskwiniowych z maścią alabastrową zmięszany [...] pomoc ci przyniesie. BeimJelMed 126
  • - Powierzchownie maść Alabastrowa na skorce miękkiey roztarta y na boleiące mieysce przyłożona wielce pomaga. BeimJelMed 203
maść chłodząca
patrz: MAŚĆ
  • - Ná spárzelinę y ná inne zápálenia Máść chłodząca pewna. CompMed 480
aptekarska nauka
patrz: NAUKA
architektońska nauka
patrz: NAUKA
nauka Balaamowa
patrz: NAUKA
alchimicka nauka
patrz: NAUKA
  • - Łákomi też/ áby byli bogátemi/ Alchimicką náuką chcą złoto czynić: záślepieni miłostką/ vdaią się do czarow/ do dyabłow/ aby przedsięwzięciu swemu/ to iest/ końcowi/ ktory przed się wzięli/ dosyć vczynili/ gdyż takie śrzodki prożne są/ y nie w naszey mocy. PetrSEt 208
gestów nauka
patrz: NAUKA
  • - Jéstow náuka/ Lex gestus, Cironomia, [...] Palaestra. Kn 246
kościelna nauka (sz. zm.)
patrz: NAUKA
  • - Są lekarstwa przystoyne/ y według náuki kościelney przeciw grádom/ y burzom powietrza. SpInZąbMłot 280
  • - Kościelny/ adiect. aliter ut Kościélne Sakrámentá/ náuká/ iedność [...]. Kn 306
plastr anielski
patrz: PLASTER, PLASTER, PLASTR
bednarskie rzemiesło
patrz: RZEMIESŁO
balwierstwo rabiać (sz. zm.)
patrz: BALWIERSTWO, BALWIERSTWO, BARWIERSTWO
  • - LENCZOWSKI [...] rabiał balwierstwo w Krak[owie]. TrepNekLibDworz 206
  • - Benedikt [Drewnowski] balwierzem bel w Krakouie na Kleparzu naimem baluierstwo rabial. TrepNekLib 73
piwo balwierzyskie
patrz: BALWIERZYSKI
piwo chmielne (sz. zm.)
patrz: PIWO
  • - Acz sie to może ściągáć do chmielu młodego; ále o stárym/ á ile kwieciu/ trudno to mowić/ bo się znácznie pokázuie z mocnego zapáchu iego/ ktorym głowę nápełnia/ rozdyma/ y zawrot czyni/ á tym więcey gdy sie chmielne piwo piie. SyrZiel 1460
  • - Do tego chmiel także piwo chmielne zátkáne żyły otwiera/ zámulone wyciera/ nyrki/ pęchyrz/ z flágmy wychędaża/ bez zbytniego rozgrzewánia. SyrZiel 945-946
  • - Też piwo káżde by nalepsze/ ták chmielne iáko niechmielne/ nád potrzebę y nád miárę/ iáko się wysszey námieniło/ vżywáne/ iáko káżda rzecz by nazdrowsza/ zdrowie obráża [...]. SyrZiel 950
  • - Nie twoja rzecz, chłopku! wina Pijać, wielka to nowina; Dobre tobie piwo z szmerem, Gęste, chmielne, pij z kuczmerem! JarzGośc 20
  • - Pewnie bym dewocyjej pomógł mu tajemnej, Zażywszy z gośćmi w domu takiej jutrzni ciemnej: Księdzu przy hanyżowej chmielne piwo wódce, Nam by głowę zaćmiło stare wino wkrótce. PotFrasz3Kuk II 532
altemburskie piwo
patrz: PIWO
  • - Mieszczanie prawo maią [...] wyszynkować przewoźnego Altemburskiego piwa beczek Szesdziesiąt. GollPam 15
piwo angielskie
patrz: PIWO
  • - Co wysypią Polacy splendidè y wygodnie żyiący na Kaffy Tureckie, Holenderskie, na cukry przednie, za Herbathę, wodkę Gdańską, Piwa Angielskie, za Ostrygi, Porcellany tłuczące się, á drogie: co zá korzenie, Sukna bogate, koronki, wymyślne materie. Choć zboża co poszlą lub potażu státkami do Gdánska, poszlą wołow do Wrocławia, y znaczne wezmą za te towary, summy, prawie wszystko to zostanie się u Niemcow, za srebro y rożne towary, galanterie. ChmielAteny IV 398
piwo brunszwickie
patrz: PIWO
kot bagdecki
patrz: BAGDECKI
  • - Kędy po szerokiem Cmyntarzu psow nie przeyźrzeć/ y moręgich okiem Kotow wielkich Bágdeckich. Tym z kamiennych stołow Pewną część zreżą ná dzień birek y báwołow. TwarSLeg 76
basza turecki
patrz: BASZA, BASSA, BASA, BASZA
  • - Sekretarz Bászy Tureckiego w Káneey rezyduiącego/ vciekł od niego do Nászych/ prosząc o Pászport do Insuły Chios. MerkPol 47
  • - Podkomendą tegoto Vseyma Baszy Tureckiego Kilk[a]nascię Tysięcy legło turkow wpomienionym zwysz Okopię. PoczOdlPam 116
  • - Pąn Krzysztof Komorowski [...] Abazy Basie Tureckiemu takze Tatarom z Multanami meznym się animuszem oparł. KomonDziej 129-129v
kapitan basza
patrz: BASZA, BASSA, BASA, BASZA
  • - Galery Tureckie/ ktore w tych dniach przeszłych przypłynęły do Káneiey/ nic innego tám nie przywiezli tylko co nowego Kápitana Bászę. MerkPol 301
  • - Wszczeła się w konstantynopolu rebellia, w ktorey Wezyra W. Reis Effendego y Kapitana Baszę Wydano y Ubito. IntrHist 178
dworski basza
patrz: BASZA, BASSA, BASA, BASZA
  • - Sam do inszych dworskich uda się Książę baszów. TwarSLegK TwarSLegK 117
generał basza
patrz: BASZA, BASSA, BASA, BASZA
  • - Przypłynęło do Káneiey 10. Galer Tureckich znowym Generałem Bászą/ ktory kázał zaraż szyię vciąć dawnemu Bászy/ y 2 Officyerom náyprzednieyszym támteg[o] Miástá. MerkPol 266
komendant bassa
patrz: BASZA, BASSA, BASA, BASZA
  • - Zbiegł do Káney [Durach bej] y z Kommendántem Bássą się zniosł. Rozumięmy że około sposobow prowiántowánia tám tego Miástá. MerkPol 211
dywański basza
patrz: BASZA, BASSA, BASA, BASZA
  • - Wziąwszy przy tym na głowę bezpieczeństwo nasze, [sekretarz] agę swego w tej sprawie i dywańskie basze przestrzec ofiaruje się. TwarSLegK 156
bałamuctwa żydowskie
patrz: BAŁAMUCTWO, BAŁAMUCTWO, BAŁAMUSTWO
  • - TALMUD Księga praw obyczaiow y bałamuctw żydowskich. DanKolaDyk II, 358
biret żydowski
patrz: ŻYDOWSKI
  • - Stawcie sobie przed oczy dusze wászey, osobe iáko Krolewską, stawciesz sobie że iey zdeymuią Koronę drogą z głowy, á kłádą iey bierlet iaki żydowski zápárszywiony. MłodzKaz II, 113
zaprowadzenie do Babilonu
patrz: BABILON, BABILON
  • - A ták wszystkiego pokolenia od Abráhámá áż do Dawidá jest pokolenia cżternaśćie: á od Dawidá áż do záprowádzenia do Bábilonu/ pokolenia cżternaśćie. BG Mt 1, 17
Nowy Babilon
patrz: BABILON, BABILON
  • - Turka oczekawać – to jest własna pokora nurców rakowskich, nowego Babilonu w Polszcze. ApenZawKontr 338
czynić aprehensją
patrz: APREHENSJA, APREHENSJA, APRENSJA, APREHENCJA
  • - Ruszenie się Woysk Cesarskich nad Rhenem [...] znaczną czynią Dworowi Naszemu apprehensyą, ile że Theatrum Belli może bydź w Naszych Państwach. GazPol 1735 62 7 nlb
zapis asekuracyjny
patrz: ZAPIS
  • - Czyniemy wiado[m]o o tym naszym Listem Assekuraceynym Zapisem Komu by o tym wiedzieć nalezało [...]. DekrŻmud 50a
  • - [...] item zapis asekuracyjny od JMP. Jana Giedeona Odorskiego temuż WJMPanu Matuszewicowi, cześnikowi mińskiemu, natenczas sędziemu trybunału głównego W. Ks. Lit., na akwietowanie w pretensji tegoż WJMP. cześnika mińskiego za dekretami do majętności Obolu mającej w roku tysiąc sześćset osimdziesiątym siódmym, oktobra siódmego dnia dany; [...]. MatDiar 775
zapis wieczysty (sz. zm.)
patrz: ZAPIS
  • - Tedy ja s powinnosci urzędu swego y według listu dobrowolnego zapisu wieczystego darownego, ktory zapis szyrzey w sobie we wszystkim opisuię za dobrowolnym postąpieniem y pozwoleniem przez pana Chodakowskiego dobra tę, częsc mianowaną, pomienionemu jego msci panu Klimczyckiemu w possesią spokoyną wieczystego uzywania podał y uwiązał jego msci w tę dobra. KsOw 20v
  • - M. M. Pana y kochanego Brata, in recompensam tey braterskiey miłości, dobra Dunaygrodzkie, klucz Kaluski, klucz Minski, klucz Horodnicki, klucz Szarawski, w Woiewódzwie Podolskim leżące, Jure naturalis successionis ex vi maternae lineae na mnie spadłe, te wszytkie cum omnibus attinentijs et pertinentijs temuż Jmści Panu Krayczemu Koronnemu, osobliwym zapisem wieczystym daruię y wiecznemi resignuię czasy, hac adiecta conditione, aby w nagrodę tego mego zeznanego wieczystego zapisu, naymilszey małżonce moiey, Jm. Pan Krayczy Koronny, evictis his bonis ab impetione jurium Jm. X. Tarła y innych interressantów, wyliczył złotych polskich siedmdziesiąt Tysięcy, [...]. KoniecJATestRak 407
  • - 26. A po przywiedzeniu y okazaniu, ták wielu Praw, Funduszow, Zapisow, wieczystych, roźnych legacyi, od roźnych Dobrodźieiow Ziemskim y Szlacheckim prawem temu Monastyrowi y Zakonowi S. nadanych, y nie Archimandrytom na Praelaturę, ale meré Zakonnikom na proste Przełożeństwo służących; y Przywileiami S. P. Krola I. M. Władysłwa Czwartego, y drugich Krolow IchMw: stwierdzonych, zmocnionych, y approbowanych, y od Przełożonych tego mieysca obserwowanych. KulczObrona E
zapis ojcowski
patrz: ZAPIS
  • - Zapisowi Oycowskiemu potomkowie dosyć vcżynic winni/ ponieważ ná dobrá nástępuią/ tedy też ćiężary odnośić máią. Alias iesli się wyrzeką dźiedźictwá/ y przyśęgą tego potwierdzą że nic nie wźięli/ áni chcą wźiąć/ niepowinni zapisow y długow oycowskich ponośić. Nie máią bydź iednák zapisem oycowskim onerowáni/ tylko iáko práwo pospolite dopuscza/ y ważnośc zapisow obmawia. Przeto żaden potomkow swoich do záwitego terminu zapisem swym obowiązáć może. Dekret ná Seymie Wárszawskim we cżwartek przed S. Lucyą 1556. zwyczay iednák iest/ że potomkowie do Zapisu oycowskiego spráwowáć się máią/ ná roku wtorym záwitym. ale w swym przećie powiećie. CzaradzProc M2
testamentowy zapis
patrz: ZAPIS
  • - Wychodzący dobrowolnie z kraiu Rzemieślnik, ieżeli po czasie sześciomiesięcznym, za odebranym przez Posła Angielskiego obwieszczeniem, do kraiu nie wraca, za obcego, czyli Cudzoziemca poczytany bywa, traci prawo korzystania z donacyinego i testamentowego zapisu, a dobra i maiątek iego wszystek podpada konfiszkacie. BlackOstrowPrawo 204
astrachański kałmuk
patrz: ASTRACHAŃSKI
  • - Było dosyc y bardzo dobrych owych Astrachanskich kałmukow, Bachmatow y roznych Ruskich koni. PasPam 113v
astrachańska orda
patrz: ASTRACHAŃSKI
astrachański smusz
patrz: ASTRACHAŃSKI
dekret asesorski
patrz: ASESORSKI
pióro asesorskie
patrz: ASESORSKI
regent asesorski
patrz: ASESORSKI
sąd asesorski
patrz: ASESORSKI
subselija asesorskie
patrz: ASESORSKI
dekret Artakserksesów
patrz: DEKRET
sąd burgrabski
patrz: SĄD
artykuły sądów marszalkowskich
patrz: SĄD
  • - [Tytuł] ARTYKUłY SĄDOW MARSZAłKOWSKICH, w Krakowie na [...] KORONACYEY KROLA IEGO MOŚCI IANA III. ArtSądMar k. tyt
sąd kaptorowy
patrz: SĄD
sądy chłopskie
patrz: SĄD
  • - DSumma proventus annui [...] fl. 2000. Z ktorey wytrąciwszy na dozorcę, ktory tam gwoli sądom chłopskim i dla dozoru tam i grobli być musi, fl. 200 [...] zostaje rzetelnej intraty wsi przerzeczonych fl. 1500. OpisKról 101
sąd boski
patrz: SĄD
sąd boży
patrz: SĄD
bałwan ryty (sz. zm.)
patrz: BAŁWAN
  • - Y wylewáli krew niewinną/ krew synow swojich/ y corek swojich ktore ofiárowáli báłwanom rytym Chánánejskim. BG Ps 106, 38
  • - Abyście się snadź nie popsowáli/ y nie cżynili sobie rytego Báłwaná/ albo obrázu wszelkiego podobieństwá/ kształtu mężczyzny álbo niewiásty. BG Pwt 4, 16
bałwan pogański (sz. zm.)
patrz: BAŁWAN
  • - Lud żydowski Samson jest, ktory stalne sztaby Kruszył a marne za nos wodziły go baby; Puściwszy zakon Boży dany przez Mojżesza Na pogańskie bałwany śmiele się rozgrzesza. PotFraszBrück II 396
  • - Przez signa divinorum rozumieią się Bożyszcza, to iest bałwany Pogańskie, ktore oznacżáły zmyślonych Bożkow. DuńKal O
  • - Poburzył [Chrystus] báłwány Pogáńskie. ŻabSymf C4-b
bałwan słoneczny (sz. zm.)
patrz: BAŁWAN
  • - Y wygubię po gorách Káplice wasze/ á porozwalam słonecżne báłwány wasze. BG Kpł 26, 30
  • - Abowiem przed oczymá jego pokáżono Ołtarze Báálow/ y báłwany słonecżne/ ktore były wzgorę ná nich/ podciął [Jozjasz]. BG 2Krn 34, 4
bałwan niemy
patrz: BAŁWAN
  • - Wiecie iż gdyście Pogány byli/ do báłwanow niemych/ jáko was wodzono/ dáliście się prowádzić. BG 1Kor 12, 2
bałwan czartowski
patrz: BAŁWAN
  • - Nauczył sam Pan Bog Zydow przez Moyzeszá/ iáko onego tylko samego powinni byli chwalić/ nie rożne báłwany Czártowskie. StarKaz II, 437
bałwan gajowy
patrz: BAŁWAN
  • - Báwił się wieszcżbą [Manasses]/ y ustáwił czárnoksiężniki [...] Postáwił tákże Báłwaná gájowego/ ktorego był uczynił/ w Domu. BG 2Krl 21, 7
bałwan lity
patrz: BAŁWAN
  • - Spráwili y cielcá na Horebie/ y kłaniáli sie báłwanowi litemu. BG Ps 106, 19
bałwan rżnięty
patrz: BAŁWAN
  • - Nie mowię, rzekę, żeby czcił [człowiek] bałwany rznięte; Takich kościoł wyklina i słusznie to czyni. PotFraszBrück II 13
bałwan wiślny (sz. zm.)
patrz: BAŁWAN
  • - Magnitudo et differentia bancorum […] Czwarty bałwan, także wiślny, dokoła miar 4½, waży cetnarów 43 plus minus. InsGór 1642 13
  • - Magnitudo et differentia bancorum [...] Trzeci bałwan wiślny, miar 1½ [prawdopodobnie powinno być: 4¼] in cinctum mający, waży cetnarów 36 plus minus. InsGór 1642 13
  • - A gdzie by potrzeba była pomocy dodać, tedy do wiślnego bałwana, którego by było w głowie dokoła łokci półpięta, pp. urzędnicy dolni powinni dodać chłopa jednego do pary. InsGór 1649 35
bałwan składowy
patrz: BAŁWAN
  • - Szlacheckiego bałwana, składowego na Kraków po swemu powinni walić [górnicy]. InsGór 1649 35
[Bałwan] góralski
patrz: BAŁWAN
  • - Szybikowe zaś bałwany: [...] Trzeci – góralski, w miar 4½ naokoło, waży cetnarów 37 plus minus. InsGór 1642 13-14
[Bałwan] kryskowy
patrz: BAŁWAN
  • - Szybikowe zaś bałwany: 1-mo – kryskowy, 3½ miar wkoło mający, ważyć może cetnarów 22 plus minus. InsGór 1642 13
[Bałwan] miechowski
patrz: BAŁWAN
  • - Szybikowe zaś bałwany: [...] 2-o – miechowski, miar 4 dokoła, waży cetnarów 28½ plus minus. InsGór 1642 13-14
[Bałwan] oświęcimski
patrz: BAŁWAN
  • - Szybikowe zaś bałwany: [...] 4-to – oświęcimski, w miar 4½, waży cetnarów 40 plus minus. InsGór 1642 13-14
bałwan partyczy
patrz: BAŁWAN
  • - Gdy kopacz obrąbie kłapcia [...] z tego kłapcia stygar każe bankować bałwanów 2 i partykę 1 [...] a teraz z takiego kłapcia bankują 3 partyki, to jest bałwany partycze. InsGór 1615 8
szybikowy bałwan
patrz: BAŁWAN
  • - Szybikowe zaś bałwany: 1-mo – kryskowy [...]. 2-go – miechowski [...]. Trzeci – góralski [...]. 4-to – oświęcimski [...]. 5-to – w miar 5. InsGór 1642 13-14
bałwany morskie
patrz: BAŁWAN
  • - Heretycy są ták burzliwi/ tácy buntownicy/ iáko báłwány morskie/ od wiátrow podniesione. BirkRus E3v
  • - Niech zdáleká vtai się [Achilles] w báłwánách morskich, niech go w łonie Nereusz swoim trzyma: ty [Ulissesie] go w káżdey stronie Łátwo naydziesz. ClaudUstHist 131
bałwan asyryjski
patrz: BAŁWAN
  • - Tę pierwsze Bałwány Asyryiskie, záráziły potym Egypt, y do ádorácyi zmárłych trupow, zá Deastrow, przyprowadźiły, z támtąd tenże pożar,zápalił Grecyą, cáłą Azyę, y Swiát práwie cáły, oraz wzniećił ognie, y do tych czás gdźie niegdźie zárzące się, áby stworzenia zá Stworcę, Kámienie, Drzewá nie żywe pro DEO vivo et vero ádorowáno. ChmielAteny1745 I 7
brona balkowa
patrz: BALKOWY, BALKOWY, BELKOWY
  • - Sprzęt domowy gospodarski. [...] radło 1, do którego radlic 2, bron belkowych 4, cynków do brony 10 kawałków. InwChełm 29
astrologia judycjarna (sz. zm.)
patrz: ASTROLOGIA
  • - Klaviusz Bambergensis [...] reprehenduie Astrologią Judiciarną, [...] Astrologia Iudiciaria res est supersitiosa. DuńKal P2
  • - Mowią [astrolodzy] iż tylko Judycyarna potępiona iest Astrologia a nie naturalna. BystrzInfZup (3)1
wieszczbiarska astrologia
patrz: ASTROLOGIA
  • - Wielu zaś tych ktorzy dwornych nauk (to iest wieszczbiarskiej Astrologii) autorami byli, znieśli swoie xiążki (to iest predykcye Kalendarzne) y publicznie popalili. DuńKal O2v
astrologia naturalna (sz. zm.)
patrz: ASTROLOGIA
  • - Dziwuią się Astrologij Naturalney nierozumieiący Cenzorowie. DuńKal G
  • - Naturalna Astrologia, naturalne tylko Gwiazd obserwuie influencye y impressye. DuńKal Hv
bóg pogański
patrz: POGAŃSKI
  • - Stárzy zmyślili byli báykę/ iż zgromádziwszy się na Capitolium Rzymskie wszyscy bogowie Pogáńscy/ zápomnieli zásiadáiąc mieyscá zostáwić Iowiszowi. StarKaz II, 394
błąd pogański (sz. zm.)
patrz: POGAŃSKI
  • - Iest ábowiem tákich niezliczona rzecz/ ktorzy temu fałszywemu mniemániu wiárę dáiąc/ od prawdziwey wiáry odpadáią/ w błędzie pogańskim wiąznąć. SpInZąbMłot 413
  • - Z tąd tu z odległych krain przybyłem dla tego, Abym cię wyprowádził z błędu pogáńskiego. DamKuligKról 72
  • - Dość miáłá nieprzyiacioł Polská, ná wsze strony, Wyrzuciwszy Pogáńskich błędow zabobony. PotPocz 76
oblubienica słoneczna
patrz: SŁONECZNY
  • - Brodawnik/ Brodawiec/ Náwrot/ Oblubienicá słoneczna: Rozdział 211 Heliotropium, Verrucaria, Herba Cancri, Scorpiurus, Sponsa solis. SyrZiel 1529
nieme bydło
patrz: NIEMY
  • - Ten [będzie] koniem/ ten psem/ temu przydam skrzydłá/ A tych záś w nieme poobracam bydłá [mówi czarodziejka Armida]. TasKochGoff 270
  • - Ziemiá co wydáie, wszelkie ciáło z siebie, Ze y ludzi, y nieme, bydło z Wierzem polnym, Iednym ciáłem, przezwiskiem zwáć może ogolnym. PotPocz 72
nieme bydło
patrz: NIEMY
  • - Odlat Tysiąca Powinna mu [Bogu] się chwała w Kosciołach poswiąca I natoszby przyisc miały! aby ie obrzydły Bissurmanin, niememi pozastawiał bydły. PotWoj 30
przypadki po ludziach chodzą
patrz: CHODZIĆ
halaspasem chodzić
patrz: CHODZIĆ
  • - DE`BANDADE [...] Les soldats vont à la debandade [...] Halaspasem chodzą zołnierze. DanKolaDyk I, 412
po bakalarsku chodzić
patrz: CHODZIĆ
  • - Drzewicki chlopski syn studował w Crac. y circa 1632 po bakaliarsku chodzieł. TrepNekLib 74
przypadki po ludziach chodzą
patrz: CHODZIĆ
  • - Przypadki po ludziach chodzą. PasPam 149a
na podsobku chodzić
patrz: CHODZIĆ
w cenie chodzić
patrz: CHODZIĆ
zapasy chodzić
patrz: CHODZIĆ
chodź sam
patrz: CHODZIĆ
  • - Chodź sám/ Ehodum, Adesdum [...] Staphyla te voco. Heus Curculio te volo [...]. Kn 67
  • - Chodź sám/ Adesdum, Komme her. DasHünDict Qv
piechty chodzić
patrz: CHODZIĆ
  • - Nie iest to wielki fawor, ná drodze pozdrowić, piechty táka uczynność chodzi. MłodzKaz IV, 171
pieszą chodzić
patrz: CHODZIĆ
  • - Komu gdzie potzreba iachać, iakie położenie szyrokie miasta, tedy woli niż pieszą chodzić. MasDiar 73
pieszo chodzić
patrz: CHODZIĆ
  • - Pámiętamy kiédyś piészo/ boso/ chodził. KnAd 570
  • - Oboz, pod zielonym zatoczywszy gaiem, Myśląc, tam y sam po niem pieszo chodzi kraiem [wódz sarmacki Lech]. PotPocz 2
chodzić sobie
patrz: CHODZIĆ
  • - Sobié co czynić/ vt Léżeć sobié/ chodzić sobié/ śpiewáć/ etc. Sibi canere [...] Abi tibi post vestigia [...] Imber sibi abijt [...] Per otium aliquid facere. Cùm commodum est cantat. Specto aliquid laxatis curis. Otiosè contemplari aliquid. Animi causa aliquid habere, facere, emere [...] Otiosè inambulare [...]. Kn 1036
tam i sam chodzić
patrz: CHODZIĆ
  • - Tam y sam bez wstrętu, chodzą [Kozacy zaporoscy] po Taborze Iako więc Lew w zawartey, grassuie Oborze. PotWoj 152
  • - Oboz, pod zielonym zatoczywszy gaiem, Myśląc, tam y sam po niem pieszo chodzi kraiem [wódz sarmacki Lech]. PotPocz 2
na kuli chodzić ,
o kulach chodzić ,
o kuli chodzić
patrz: CHODZIĆ
  • - Kulá/ co ná kulách chodzi podpasznych. Fult sub axilis. Kn 335
  • - Kulá ná ktorey chory ná nogi chodzi [...] Fulcrum subalare [...]. Kn 335
  • - Wrychle potym nałowach. Tyran nogę złąmał A kiedy Aristippus, iak zaprawdę chrąmał Spyta go coli za szwank odniosł y on, w nogę Poki cię twoia boli, zdrowem byc nie mogę Odpowiedział pochlebca: y dotąd okuli, Chodzieł: dokąd Doktorzy Pana nie obuli. PotWoj 150-151
na stolcach chodzić
patrz: CHODZIĆ
  • - Grallae, arum Stolcze naktorich chlopięta zwÿkli chodzicz. SłowPolŁac
kołem chodzić
patrz: CHODZIĆ
  • - Iest też ieszcze y sposob do tákiego uporu Poboczkę mocno uwiązáć zá wędzidło/ u Policzká/ Szyię/ do Siodłá/ gdzie trok zádni wiążą/ ná onę uporną stronę/ zákrzywić mu Szyię wiwiodszy go z Stáynie na gnoy/ y biczem go siec áż kołem chodząc padnie. PienHip 18
piechotą chodzić
patrz: CHODZIĆ
  • - Kto nie ma koniá/ niech piechotą chodzi. RysProv VI, 3
  • - Stárszy y Przełożeni Oycowie [...] żadnych wozow nigdy nie vżywáią by y nadáley/ wizytuiąc Klasztory piechotą chodzą. PruszczKlejn 78
po polsku chodzić
patrz: CHODZIĆ
  • - Nie kożdyć to, co po Polsku chodzi, Polskie ma serce. MłodzKaz I, 352
chodzić po włosku (sz. zm.)
patrz: CHODZIĆ
  • - Chodzę po włosku/ etc. vide Po włosku. Kn 68
po biskupsku chodzić
patrz: CHODZIĆ
  • - Carol Ferdinand [...] Vmarł A ten lub Biskupi Tituł trzymał iednak Kapłanem nie był, choc po Biskupsku chodził. KomonDziej 154
po hiszpańsku chodzić
patrz: CHODZIĆ
  • - Po Hiszpansku chodzi Hispanische manier/ Muster. ManTobPhr 120
chodzić po miejsku
patrz: CHODZIĆ
  • - Ten syn ie[go] po Klerycku chodziel Grassowal w Crac. dla czego od X. officiala Crac. bel degradowany circa 1628. chodzieł potym po mieysku y odszedl zCrac. sluzyc A. 1636. TrepNekLib 65
chodzić po persku
patrz: CHODZIĆ
  • - Po Włosku chodzę/ nosze się/ po Pérsku etc. [...] Induo vestitum Persicum [...] i. vestior Persico more [...]. Kn 721
po tatarsku chodzić
patrz: CHODZIĆ
  • - Proszę vniżenie tylko/ ábyś z námi łączyć się raczył/ y to zadánie swoie skutkiem swoim ziścił. O co ia y wszytko Woysko Cháná I. Mci pilnie prosi/ ábyś W. M. Pan bezodwłocznie dokąd ieszcze woienna porá służyć będzie/ do nas przybywáć raczył Wiem ia/ że W. M. Pan vmiesz po Tátársku chodzić/ y łátwo w to potráfisz/ że wprędce z námi spolnie robotę y vsługę Rzeczypospolitey tráktowáć będziesz. MerkPol 138
z dworska chodzić
patrz: CHODZIĆ
  • - Tento Cieliesta zdworska chodzi Sliachcicemsię zowie, konie dobre miewa. TrepNekLib 54v
chodzić z węgierska
patrz: CHODZIĆ
  • - Włoch Dolabela [...] starą modę Slachty y Miescząn wyraził iako przed tym tu chodzono po prostu nie co z Wegierska w Deliykach z krotkiemi rekawami. KomonDziej 139v
tam i sam chodzić
patrz: CHODZIĆ
  • - Nász ieden widząc włos iey [Kloryndy] rospleciony Ktory po wietrze y tám y sam chodził. Skradł się y przypadł w tył niepostrzeżony. TasKochGoff 63
  • - Byłá stárodawnych Medykow opinia [...] iákoby Matrix miáła tam y sám chodzić po żywocie; podstępować pod żołądek. CompMed 615
gwiazda osobno chodząca
patrz: CHODZIĆ
  • - Gwiazda/ ábo gwiazdy osobno chodzące. v Plánetá. Kn 219
kołem chodzić
patrz: CHODZIĆ
  • - In causa WMc I Pan W[ojewo]da Kaliski ktorzyscie nimal wszystkie piniądze wskrzyniach zawarli ze niemogły kołem chodzic. OpalKListy 63
  • - Są lekárztwá niektore purguiące, á iák przesadzą, to będzie głowá kołem chodziłá. MłodzKaz IV, 329
młyńcem chodzić
patrz: CHODZIĆ
  • - Potym w okropne iák náleią czáry [..] Aż Ionakowi głowá młyncem chodzi Niźli do zbroie lepszy on do czászy Przypiąć bez Mistrzá nieumie kárwászy. KochProżnLir 8
  • - Wiedział bowiem, że fortuna est rotunda: Sczęście jest okrągłe; wnet się z człowiekiem obrocić może; Bo młyńcem chodzi. Kto dźiśia ná woźie/ iutro może bydź pod wozem. GdacPan Liiiiv
czarno chodzić
patrz: CHODZIĆ
  • - Kápłáństwo reguły Piotrá S. czárno chodzi, Biskupi fiiáłkowo álbo wiśniowo, Kardynali purpurowo, sam Papież głowá Kościoła biało. MłodzKaz IV, 106
na ryby chodzić
patrz: CHODZIĆ
  • - Dzierzawca zas pomienioney chałupy powinien będzie [...] na ryby chodzic, gdy kazą ze Dworu. KsKasUl I, 377
do kogo w dziewosłąby chodzić
patrz: CHODZIĆ
  • - Któż to inszy sprawił [...] Kto w sercu osłodził, Oprócz mnie, którym do niej w dziewosłąby chodził. ZimSRoks 21
młynkiem chodzić
patrz: CHODZIĆ
  • - Młyniec [...] 1) piiany młynkiem chodzi. T III 849
armata morska (sz. zm.)
patrz: MORSKI
  • - Chciał koniecznie Maltę zburzyć [sułtan Osman] dwuch wielkich Hetmanów swoich, z wielką armatą morską nasławszy na wyspę onę. BirkOboz 7 nlb.
  • - WIelki Hetman dowiedziawszy się/ że Prouisor Extráordynáryiny Armaty Morskiey vdał się tu do Senatu/ przysłał Proces in Contumaciam ná nim przewiedziony. MerkPol 185
  • - Turczyn miesiąc złocić roskazuie, na swey morskiey armacie. AndPiekBoh 109
morski orzeł
patrz: MORSKI
  • - Tym się też brzydzić będzie z ptástwá, y jeść ich nie będziecie/ bo są obrzydliwością: jáko Orłá/ y Gryfá/ y morskiego Orłá/ Y sępá/ y Kánie według rodzáju ich. Káżdego Kruká według rodzáju jego: Tákże strusá/ y sowy/ y wodnej kánie y Jástrzębá/ według rodzáju ich. Y Puhaczá/ y Norká/ y Lelká/ Y Lábęciá/ y Bąká/ y Bocianá. Y Czáple/ y soiki, według rodzáju jch/ y Dudká y Nietopyrzá. BG Kpł 11, 13-19
morska armata
patrz: MORSKI
  • - [Tytuł] O woysku Rzymskim, ták ná ziemi iáko y morzkiey ármacie, y co zá znáku vżywáli ná chorągwiách. CezPiel 33v
morskie burzenia ,
morskie burzenie
patrz: MORSKI
  • - Wzbieránie i opadánie/ v. Morskie burzęnie. Kn 1346
  • - Przychodzęnie morskie/ v. Morskie burzęnie/ przychodzęnie. Kn 869
  • - Morskie burzenia/ Aestus maris. Wirimas mariu. SzyrDict 179
  • - MARE'E (Flus et reflus de la mer) AEstus [...] MORSKIE burzenie podnoszenie y opadanie przychodzenie y odchodzenie wody ná morzu. DanKolaDyk II, 236
  • - REFLUS (Retour des eaux de l'ocean. [...] MORSKIE burzenie przybywanie y opadanie wody. DanKolaDyk II, 423
morska burza
patrz: MORSKI
  • - Ypospolitey potrzeba go [Syloreta] rzeczy, Wdrogę: ale tesz y prywata pędzi, Zesię na Morskie burze, vbespieczy. PotSyl 26
koń morski
patrz: MORSKI
  • - Koń Morski [...] Z Zebow zaś formuią Krzyżyki y Paciorki, aliás Koronki, Rożance. ChmielAteny1755 I 477
ryba morska
patrz: MORSKI
  • - Niebowid, wnieboyrzał ryba morska. (uranoscopus) ein See-Fish der immer gen himmel siehet. tapecon, un poisson de mer qui regard toujours au ciel. T III 970
gębka morska
patrz: MORSKI
  • - Chromotę y vłomność członkow leczy: Wziąwszy Ruty y Szałwiey zá rowno/ w winie á w wodzie nápoły wárzyć do połowice/ y tym członki chrome náparzáć/ gębkę morzką w tym maczáiąc przez puł godziny káżdego dnia ráno y wieczor[.] SyrZiel 538
  • - Wziąć Wroblego Prosá nasienia łot/ Kámykow z gębki morzkiey/ Kámieniá Zydowskiego/ skłá co nawybornieyszego Weneckiego palonego/ po pułtory kwinty. SyrZiel 789
  • - WEś gębki morskiey, gębek ktore na Roży polney wyrastáią, oboygá co chcesz [...]. CompMed 454
ostryga morska
patrz: MORSKI
  • - [...] nic więcey zazywac nie trzeba, tylko co cztery godziny proszku z ostryg morskich z sześcią gran preparowaney sal nitry z mięszanego [...]. BeimJelMed 16-17
  • - [...] dobrym żołądkom nie zászkodzą y surowe Ostrygi morskie. BanHist 40
  • - Na wyniszczenie kwasności znayduiących się w żołądku, bierz rano y wieczor na koniec noża rakowe oczy z Salitrą zmięszawszy proporcyonalnie; albo Skorupy z Ostrzyg Morskich biało upalone w cegielnym piecu. BeimJelMed 428
  • - Weźmi Ostrzyg Morskich preparowanych bez ognia [...] ćwierć łota. BeimJelMed 617
balsamiczne pigułki
patrz: BALSAMICZNY, BALZAMICZNY, BALSAMICZNY
brona żelazna (sz. zm.)
patrz: BRONA
  • - Do roley záś lemieszá y z kroiem potrzebá/ Ktorym więc rolą orzą chłopkowie dla chlebá/ Trzebá też y rádlice ktora pod orána/ Bywa náprzyk záś oná rola vrádlona. Trzebá ieszcze do tego mieć żelázną bronę: Ktorąm włoczą oráną rolą zásię onę. RoźOff L3
  • - [Dawid] łupow z miástá wyniosł bárzo wiele. Lud też ktory był w mieście wywiodszy/ podał pod piły/ y pod brony żelázne/ y pod siekiery żelázne/ y wegnał je w piec cegielny. BG 2Sm 12, 31
  • - Do tej rolej prętów półośmiu odbiera Błażej Tatuszyk koni parę, wołów parę, wóż bosy, pług, radło, brony żelazne. ActScabVet 117
brona balczasta (sz. zm.)
patrz: BRONA
  • - Sprzęt domowy. - [...] balczastych bron 4, noszelników żelaznych 2. InwChełm 61
  • - Bron balczastych 6. InwChełm 88
sól bałwanista
patrz: BAŁWANISTY
alembik ślepy
patrz: ALEMBIK, ALEMBIK, ALAMBIK, HALEMBIK
  • - Potym ocet przez płát gęsty sukienny przecedźić raz kielká/ [...] á potjm [!] w Kukurbitę Alembikiem slepym nákrytą/ wlać [...]. SyrZiel 232
perspektywa astronomicka
patrz: ASTRONOMICKI
  • - INSTRUKTARZ Od ktorych Towarow do Korony prowadzonych; płacić maią Podatek Rzepltey należący [...]. Towary záś rozmaite, iako: OD Pasomonow Złotych, Srebrnych, Jedwabnych Galonow, Koronek rożnych, rzeczy hawtowanych Złotem, Srebrem, Perłami, Konterfektow, Szkatuł, Pultynkow, Perspektyw Astronomickich, Matematyckich instromentow, Pendentow, Fordymentow, Ostrog, Wstąg, Faworow, Woskowych kunsztow, Zwierciadł, Peruk, Proszkow, Perfumow, Rękawic, Pończoch, Grzebieniarzow, Kapeluszow Bobrowych, prostych, Obicia, Szpalerow, y Towarow wszelkich iakimkolwiek nazwiskiem nazwanych. VolLeg IV 80
kwadrans astronomiczny
patrz: ASTRONOMICZNY
minuta astronomiczna
patrz: ASTRONOMICZNY
rok astronomiczny
patrz: ASTRONOMICZNY
sfera astronomiczna
patrz: ASTRONOMICZNY
zegar astronomiczny
patrz: ASTRONOMICZNY
dzień astronomiczny
patrz: ASTRONOMICZNY
instrument astronomiczny
patrz: ASTRONOMICZNY
sstronomiczna księga
patrz: ASTRONOMICZNY
poganie bałwochwalcy
patrz: BAŁWOCHWALCA
  • - Przez Pháryzeuszow mogą się teraz rozumieć Pogánie báłwochwalcy/ Máchometanie obrzezáńcy [...] Heretycy bluŹniercy/ vporni Schizmátycy. StarKaz II, 149
  • - Wiedzcież tedy Pogánie báłwochwálcy/ Zydowie niewierni/ sprośni Máchometani […] iż Fides catholica haec est, ut unum Deum in Trinitate, et Trinitatem in unitate veneremur. StarKaz II, 21
cześć bałwochwalska
patrz: CZĘŚĆ, CZEŚĆ, CZEŚĆ
cześć bałwochwalska
patrz: CZĘŚĆ, CZEŚĆ, CZEŚĆ
cześć boska
patrz: CZĘŚĆ, CZEŚĆ, CZEŚĆ
cześć boża
patrz: CZĘŚĆ, CZEŚĆ, CZEŚĆ
bałwochwalski jad
patrz: JAD
jad bazyliszkowy
patrz: JAD
  • - Tylko to was okrutnych w tym vpośledziło: A snadź u piersi ieszcze srogim nápoiło Bázyliszkowym iádem: lub okrutney Lwice: Lubo nieugászonym mlekiem złey Wilczyce. Przekładasz mężobójcę, który zamordował RożAPam 50
  • - Kto ie [dobrodziejstwa] świátu [...] nie praesentuie/ tylko ten/ ktorego niewiarstwá y bluźnierstwá ustá są pełne/ á iád Bázyliszkowy pod ięzykiem iego. KalCuda d2
gaj bałwochwalski
patrz: GAJ
gaj ciemny, zabobonny, pogański
patrz: GAJ
  • - Gay ciémny/ zabobonny pogáński/ Lucus, ci. Kn 187
bałwochwalstwo pogańskie
patrz: BAŁWOCHWALSTWO
  • - Zydzi wychowawszy się w dostátkách w ziemi obiecáney poczęli się wracáć do báłwochwálstwá pogáńskiego; poczęli Zakon Moyzeszow ná rożne sekty rozrywáć. StarKaz II, 437
  • - Nie tylkom połknął sto Lwow, stto [!] Orłow, ále oraz y wszystko ono Báłwochwálstwo Pogáńskie. AndPiekBoh 120
polityczne bałwochwalstwo
patrz: BAŁWOCHWALSTWO
  • - Nienáwidział ábowiem nikczemnego ná Dworze swym pochlebstwá; á wolności Poddánych swoich nie miał sobie podeyrzáney: wiedząc, że to Polityczne báłwochwálstwo, ktore Krolá od Rzeczypospolitey rozdziela, niecnotá iest. LubJMan 7
balsamowe drzeweczko
patrz: BALSAMOWY
balsamowe drzewko
patrz: BALSAMOWY
balsamowe drzewo
patrz: BALSAMOWY
balsamowy olejek
patrz: BALSAMOWY
areszt polityczny
patrz: POLITYCKI, POLITYCZNY
  • - Był ten kapitan [Turski] kilka czasów w areszcie politycznym, a potem podczas konfederacyi uwolniony pod Grodnem. OtwFDziejeCzech 227
posadzka astrychowa
patrz: ASTRYCHOWY
wziąć asumpt (sz. zm.)
patrz: ASUMPT
  • - Na te imieniny [księżny Czartoryskiej] książę chorąży [...] był do Wołczyna zaproszony [...] Ia tedy wziąwszy stąd asumpt [...] spytałem go znienacka, jeżeli na węzeł księżnie kanclerzynej jakiego jej węzła nie będzie ofiarować. MatDiar I,471-472
wziąć asumpt
patrz: ASUMPT
  • - Drugą mowę [...] miał W. Jmć Pan Hrabia Krasicki do ktorey wżiąwszy assumpt, iak nie tylko Zkolligowanym familiom ale y całey Oyczyżnie wycisnęły łzy z oczu, śmiertelne J. W. Woiewody prochy, dedukował [!] żale Przeświętney Prozapij [...]. GazPol 1736 86 3 nlb
asumpt brać
patrz: ASUMPT
  • - Kontent Mars że ma Syna Godnego wtey mierze ktory Mestwa Dzielności znaczny assumpt bierze od swych Herbownych Zwierzow. PasPam 217v
banderę złożyć
patrz: BANDERA
  • - Drapeau qu’on arbore sur le vaisseaux. [...] Banderę złożyć nákłonić schylić przez gwałt lub też dla czci świadczenia álbo powitania ukłonić się bánderą. DanKolaDyk II, 308
banderę nakłonić
patrz: BANDERA
  • - Drapeau qu’on arbore sur le vaisseaux. [...] Banderę złożyć nákłonić schylić przez gwałt lub też dla czci świadczenia álbo powitania ukłonić się bánderą. DanKolaDyk II, 308
banderę schylić
patrz: BANDERA
  • - Mettre Pavillon bas (Le baisser par force on pour faire honneur.) [...] Banderę złożyć nákłonić schylić przez gwałt lub też dla czci świadczenia álbo powitania ukłonić się bánderą. DanKolaDyk II, 338
asygnacje skarbowe
patrz: ASYGNACJA, ASSYGNACJA, ASYGNACJA
  • - A o dawne retenta kto się da in poena peculatus wzdać, tedy poborca z tym co asygnacyją skarbową będzie miał, do dóbr retentora jechać i te dobra zajechane jemu w posesyją oddać ma. AktaKrak II/2 612
asygnacje oschłe (sz. zm.)
patrz: ASYGNACJA, ASSYGNACJA, ASYGNACJA
  • - Co się tknie oschłych assygnacyi woyska zaciągu cudzoziemskiego, y niektorym chorągwiom Polskim, w ktorych to assygnacyach oschłych, nie iest im satisfactum, postanawiamy, iż Woiewodztwa y Ziemie, ktore tych assygnacyi nie wypłaciły po Seymikach Relationem […] wypłacą. VolLeg V 62
  • - [Uchwalamy:] Asygnacye oschłe aby były wypłacone z retent podatków wszelkich sub militari executione. LaudaWisz22 1710 477
asygnacje żołnierskie
patrz: ASYGNACJA, ASSYGNACJA, ASYGNACJA
  • - Ponieważ miasto J. Kr. Mci Halicz, Trembowla i Śniatyń, miasta pograniczne, bardzo są przez nieprzyaciela koronnego i assygnacye żołnierskie [...] spustoszone, aby libertacyą na lata pewne od podatków Rzptey i stanów ich i assygnacyey żołnierskich mieć mogli [...] posłowie upraszać będą. LaudaHal24 1667 250
asygnacje hybernowe
patrz: ASYGNACJA, ASSYGNACJA, ASYGNACJA
  • - Owemu wojsku w Ukrainie stojącemu wydał ordynanse hetman, żeby pod Lwów do niego przychodzili dla odbierania asygnacyi hybernowych. OtwFDziejeCzech 240
asygnacje marszałka
patrz: ASYGNACJA, ASSYGNACJA, ASYGNACJA
  • - Wypłacanie zaś z podatku [...] pieniędzy za assygnacyami IMci p. marszałka koła naszego IMciom pp. assygnataryuszom ducta proportione importancyi uspakajać mają IMcie pp. exaktorowie. LaudaWisz22 1714 593
asygnacje sejmikowe
patrz: ASYGNACJA, ASSYGNACJA, ASYGNACJA
  • - [...] sumę 3.530 zł. wybrał i na potrzeby powiatu tego [halickiego] za asygnacyami sejmikowymi wydał [...]. LaudaHal24 1650 84
z cholery złożyć
patrz: ZŁOŻYĆ
  • - Innych Wodzow rozruch taki ztrwozył Caezar nąń nawet z cholery nie złozył. LucChrośPhar 147
  • - Tym czásem, co się wprzod fortuná sroży Z cholery swoiey obaczona złoży. OvChrośRoz 227
anyżek moskiewski
patrz: MOSKIEWSKI
  • - Weźmi [...] Anyżku Moskiewskiego czyli Badyanu Połłota. BeimJelMed 496-497
  • - Weźmi [...] Badyanu lub Anyżku Moskiewskiego (wniedostatku i swoistego) ćwierć łota. BeimJelMed 538
charakter moskiewski
patrz: MOSKIEWSKI
  • - Charáktery albo sposoby pisania są dwoiakie: ieden Ruski y [charakter] Moskiewski, Drugi Dalmacki, albo Hieronimow. ChmielAteny II 746
car moskiewski
patrz: MOSKIEWSKI
  • - [Dymitr Samozwaniec] podsycony Ludźmi nadwornemi [Jerzego Mniszcha] pojechał na Stolicę po śmierci Borysa i łatwo był przyznany na Cara Moskiewskiego [...]. ŁubHist 74
aloes prawdziwy
patrz: PRAWDZIWY
  • - Aloes succotrina. Des besten Aloes pulver. Aloeszu prawdziwego [proszek]. GuldOn 51
polski [bankiet]
patrz: POLSKI
  • - Weźmy Cudzoziemski bánkiet, weźmy Polski [bankiet], prawda że Cudzoziemcy więcey cukrow i konfitor poiedzą, niż my, ále gdyby ráchowáć przyszło, coby u niech kosztowáły mięsa, zwierzyny, i gdyby ták opłácáli zapráwy i wina, iako my ich płaciemy, pewnie by na to więcey wyszło, niż tám ná cukry. MłodzKaz II, 348
autorament polski (sz. zm.)
patrz: POLSKI
  • - Nieuchodzą skrupułu Officyerowie Cudzoziemskiego Autoramentu co y Polskiego. JabłSkrup 95
  • - [...] Posłowie ná Seym Pacificationis od Woyska Koronnego ná Kole Generalnym we Lwowie [...] obrani Z Authoramentu Polskiego. GazPol 1735 61 2 nlb
architekt polski
patrz: POLSKI
  • - DOwiodłem w Náuce 22. Zábáwy I Części I. Architektá Polskiego, że Bieg nieustánny iest niepodobny bez likworu tákiego, ktoryby nie większey siły nád dwá rázy potrzebował [...] nád siłę [...]. SolArchB 341
  • - [Spis książek] Geometria i Architekt Polski. 56
Biblia polska (sz. zm.)
patrz: POLSKI
  • - A czemuż to D. Lutherus w Niemieckiey Biblijey śmiał te położyć słowá: [...] Máją kosztowne trzewiki ná nogách swoich. A w stárey Biblijey Polskiey te się słowá naydują: Trzewiczkámi skrzypájąc. GdacPrzyd 17
  • - Co się tknie nowey Biblijey Polskiey we Gdańsku y Amsterdámie wydrukowáney/ w tej się zgołacz nie wspomináją trzewiki; jákoć y in Bibliis Tremellii o tym głucho. GdacPrzyd 18
  • - A gdy jeszcze dáley Prorok S. onym Dármopyszkom Syońskim grozi [...] Dnia onego (są słowá w starey Biblijey Polskiey) y w Biblijey Wuykowey/ Odeymie Pan ochędostwa trzewikow: Tedy zásię Tremmellius, Piscator, y nowa Biblija Polska żadney wzmianki nie czynią. GdacPrzyd 20
  • - Opráwiam (wiążę) polską Biblią. ErnHand 193
anioł polski
patrz: POLSKI
  • - Błogosławiony Stanisław Kostka Kasztelana Zakroczymskiego Syn, życiem y śmiercią, ba y po śmierci strażą nad nami Anioł Polski. DanOstSwada II, 82
boty polskie ,
buty polskie
patrz: POLSKI
  • - Buty dwa Polskie na wýsokim napiętku. ArchRadziw 1638 79, 1
  • - Suknie choc naypięknieysze Kazano robic krotko, y boty choc Polskie to zdługiemi Cholewami. PasPam 79-79v
  • - Tam [w muzeum w Amsterdamie] boty czarne Polskie, kłubok, aliàs kaptur Bazyliański y kobza Kozácka wystawione ad spectaculum. ChmielAteny II 249
charcica królikowata polska
patrz: POLSKI
  • - Kośka Charcica Królikowata Polska odziana. ArchRadziw 1638 380, 2
królestwo Polskie
patrz: POLSKI
  • - To królestwo polskie jest równe i sposobne do agrykultury. AquaPrax 430
  • - Za Panowania naszego mimo wolną Elekcyią na królestwo Polskie nikogo quoquo modo wsadzac nie dopusciemy. y owszem przeciwko temu ktory by tego attentowac wazył się Contra Hostem Patriae procedemus. PasPam 213v-214
  • - Pierwsza albowiem była i najpotężniejsza wszystkich panów Kondeusza Francuza na Królestwo Polskie promocyja, którą najbardziej Prażmowski, arcybiskup gnieźnieński, z inszymi swymi asseklami trzymał. JemPam 380-381
polski język
patrz: POLSKI
  • - Te księgi, na Moskwie za kapelana służące, na Polski język przełożyłem. BotŁęczRel 3. Niepoprawne zródło
korona polska
patrz: POLSKI
  • - Rok 1668. Niczym zaprawdę ten rok nie stał się dziwniejszy tylko […] Jan Kazimierza króla polskiego, korony polskiej abdykowaniem, dla czegoż też go i ludzie pospolici „Abdykaczem” zwali. JemPam 376
łan polski
patrz: POLSKI
  • - Czwarty łan Polski ma w zdłuż Pol: 3. á stay 36. á łokci 3024. w szerz – łokci 120. Pole według statutu w łánie Polskim liczyc powinno w zdłuż stay 12. z ktorych każde staie w zdłuż liczy łokci 84. Záczym iedno że trzech pol łanu liczy w zdłuż łokci 1008. w szerz łokci 120. BystrzInfRóżn Z2
łan polski
patrz: POLSKI
  • - Piąty łan Polski z ktorego kmiecie powinni odrabiać Panom swoim dzień ieden w tydzień, według statutu. Táki łan ma bydź podzielony ná trzy pola. W każdym polu w zdłuż na bydź stai 4. A każde staie w zdłuż ma mieć stop 150. W szerz zaś każde pole ma mieć zagonow 24. A każdy zagon stop 6. BystrzInfRóżn Z2
borówki czarne
patrz: CZARNY, CARNY, CZARNY
  • - Borowki czarne/ czernicé/ v. Márcowy kwiát. Kn 50
  • - Czernice/ vide Borowki czarne. Kn 99
bluszcz czarny
patrz: CZARNY, CARNY, CZARNY
  • - Sok z ziarn Blusczá czarnego/ włosy czarno fárbuie. SyrZiel 888
biskokt biały
patrz: BIAŁY, BIAŁY, BIEŁY, BIAŁŁY
  • - Confekty [...] Biskokt biały. CzerComp 6
arszenik biały
patrz: BIAŁY, BIAŁY, BIEŁY, BIAŁŁY
  • - Arsenicum album. WeissHüttenrauch. Arszenik biały. GuldOn 40
agaryk biały
patrz: BIAŁY, BIAŁY, BIEŁY, BIAŁŁY
  • - Weźmi Senesu z szypułek obránego łotow pięć. Rhabarbarum przedniego, Agáryku białego, oboygá potrzy łoty. PromMed 36
  • - Weźmi korzenia [...] Agaryku białego. VadeMed 274
bot.
bluszcz biały
patrz: BIAŁY, BIAŁY, BIEŁY, BIAŁŁY
  • - Bluscz biały lepszy y pożytecznieyszy iest śledzienie chorey/ żelázem goracym rospárzoney. SyrZiel 889
bursztyn biały (sz. zm.)
patrz: BIAŁY, BIAŁY, BIEŁY, BIAŁŁY
  • - Halli Bászy [...] Miednicę z Białego Bursztynu [pośle Daud]. TwarSLeg 71
  • - Dla dzieci, gdy się uryná zátrzyma. Weźmi Bursztynu białego, oczek Rákowych, oboygá zárowno, utrzyi subtelno, daway [...] w wodce Poziomkowey przycukrowawszy. PromMed 64
błonka biała
patrz: BIAŁY, BIAŁY, BIEŁY, BIAŁŁY
  • - W śrzodku tey błonki biáłey iest dziurá okrągłá dlá błonki rogowey [...] y dla tęczy oczney [budowa oka]. KirchFac 82
gmin biały
patrz: BIAŁY, BIAŁY, BIEŁY, BIAŁŁY
  • - gmin biały. das weibliche Geschlecht. le beau fèxe. T III 389
biała głowa
patrz: BIAŁY, BIAŁY, BIEŁY, BIAŁŁY
biała główka
patrz: BIAŁY, BIAŁY, BIEŁY, BIAŁŁY
bot.
rumienek biały
patrz: BIAŁY, BIAŁY, BIEŁY, BIAŁŁY
  • - Te drugie Rumienki/ [rumienek] biały y żołty za[ś] potężniey wywodzą [kamień z pęcherza i z nerek]. SyrZiel 793
biała czeladź
patrz: BIAŁY, BIAŁY, BIEŁY, BIAŁŁY
biały gmin
patrz: BIAŁY, BIAŁY, BIEŁY, BIAŁŁY
biały lud
patrz: BIAŁY, BIAŁY, BIEŁY, BIAŁŁY
biała płeć
patrz: BIAŁY, BIAŁY, BIEŁY, BIAŁŁY
asyryjska wszetecznica
patrz: ASYRYJSKI
język asyryjski (sz. zm.)
patrz: ASYRYJSKI
  • - SYRYISKI Język iedenże wielu Autorom zdaie się bydź, z Językiem ASSYRYISKIM, BABYLONSKIM, iednákże rożniący się od SAMARYTANSKIEGO. ChmielAteny II 749
  • - Persya będąc pod pánowaniem Assyryiczykow, y Chaldeow [!], Assyryiskiego miała usum Języka. ChmielAteny II 749-750
ojciec asyski
patrz: ASYSKI
aptekę trzymać
patrz: APTEKA, APTEKA, APTYKA, APOTEKA, JAPTYKA, HAPTEKA
  • - Aptekárzem być/ áptekę trzymáć. Kn 8
apteka domowa (sz. zm.)
patrz: APTEKA, APTEKA, APTYKA, APOTEKA, JAPTYKA, HAPTEKA
  • - Iakim sposobem te sole robią się, wiedzą Aptekarze, lecz y tu w Aptece domowey naydziesz iako się robić maią. PromMed 7
  • - Preparacyą ich [esencji] znaydziesz w Domowey Aptece naszey. BeimJelMed 113
  • - APTEKA DOMOWA To iest sposoby robienia osobliwszych lekarstw, ktore każdy w domu łatwo sobie zrobić może zwłaszcza gdy Apteki po blisku niemasz. VadeMed 257
dać, dawać komu asystencją (sz. zm.)
patrz: ASYSTENCJA
  • - Księciu Karolusowi matka do Nikopingu wrócić się kazała [...] na wiosnę, nie tuszę, aby bratu miał dawać asystencyą. RadziwKSprawy 145
  • - Ludziom/ ktorymi chcieli im [gubernatorom] dáć ássystencyą/ kazano ná stánowiska do Insuły de Paris. MerkPol 53
  • - [Przyjaciele] rozradzali [...] ieżeli koniecznie ma iachać aby z assystencyą znaczną iachał [błogosławiony Jozafat Kuńczewicz], ktora mu szlachta Połocka dać chciała. NiesKor II II, 758
amoniakowe drzewko
patrz: DRZEWKO
  • - Amoniakowé drzewko/ Agasyllis [...] Metopion [...]. Species eius duo Trauston, Phyrama [...]. Kn 6
  • - Amoniakowe drzewko, (agasyllis) Ammoniac-Strauch. petit arbre de qui sort la gomme ammoniaque. T III 6
bot.
boże drzewko
patrz: DRZEWKO
drzewo bluszczowe
patrz: DRZEWO
bluszczowe drzewo
patrz: DRZEWO
drzewo almugimowe
patrz: DRZEWO
  • - Nád to okręty Hirámá/ ktore przynosiły złoto z Ofir/ przyniosły z Ofir drzewá Almugimowego bárdzo wiele/ y kámienia drogiego. Y poczynił Krol z drzewá Almugimowego wschody do domu Páńskiego/ y do domu Krolewskiego y harfy/ y lutnie śpiewakom: A nigdy nie przywożono tákiego drzewá Almugimowego/ áni widziano/ áż do dniá tego. BG 1Krl 10, 11-12
  • - Pośli mi też drzewá Cedrowego/ jodłowego/ i Almugimowego z Libánu: Bo ja wiem, iż słudzy twoji umieją wyrąbowáć drzewo ná Libánie: á oto słudzy moji będą z sługámi twojimi. Aby mi wygotowáli drzewá co nawięcey. BG 2Krn 2, 8-9
  • - Nádto y słudzy Hirámowi/ y słudzy Sálomonowi, ktorzy byli przywieźli złotá z Ofir/ przywieźli y drzewá Almugimowego/ y kámienia drogiego. Y poczynił Krol z onego drzewá Almugimowego wschody do domu Páńskiego/ i do domu krolewskiego/ y hárfy/ y lutnie śpiewakom. A nie widano przedtym nigdy tákich rzeczy w ziemi Judskiey. BG 2Krn 9, 10-11
drzewo aloe
patrz: DRZEWO
drzewo aloesowe (sz. zm.)
patrz: DRZEWO
  • - Do tego kadzić z skorek ich, z kadzidłá, z Ladanu, drzewa Aloesowego, Storaku, z Sandalow, z Gwoździkow. PetrSInst A4v-B1
  • - Do przepaloney wodki przyday [...] Cytwaru, Rad doronici, drzewa Aloesowego [...]. CompMed 637
  • - Weźmi [...] Drzewá Aloesowego, Bolum Oryentálnego, każdego po iednym skrupule. VadeMed 255
  • - Weźmi: Melissy, Miętki ogrodney kędzierzawey. Szałwii ogrodney z kwiatem, Korzenia Benedyktowego, Biedrzęcu białego, Lilii Konwalii, Lewandy, Kwiatu Rozmarynowego Kluczykowego, Kwiatu Szpikanardowego, Kwiatu Lipowego, Zołtych Fiałkow, Hizopu, Maieranu, każdego trzy garści, Korzenia Mistrzykowego, Kubebow, Kardomomow, Goździkow, Cynamonu, każdego połtora Łota. Muszkatowey Gałki, Muszkatowego Kwiatu, Jmbieru, każdego łot ieden. Drzewa Aloesowego, Pieprzu długiego, Gorczycy, Karulku, każdego Połłota. Jałowcu - 6 Łotow. Szafranu Połłota. BeimJelMed 366-367
drzewo bzowe (sz. zm.)
patrz: DRZEWO
drzewo cedrowe
patrz: DRZEWO
  • - Pośli mi też drzewá Cedrowego/ jodłowego/ i Almugimowego z Libánu: Bo ja wiem, iż słudzy twoji umieją wyrąbowáć drzewo ná Libánie: á oto słudzy moji będą z sługámi twojimi. Aby mi wygotowáli drzewá co nawięcey. BG 2Krn 2, 8-9
olejek amoniakowy, olejek amonijaków (sz. zm.)
patrz: OLEJEK
  • - Oleiek Ammoniakow. [tytuł] SyrZiel 222
  • - Twárdość wątroby zmiękcza/ dáiąc iey [soli] kwintę z oleykiem Ammoniakowym/ przez trzeci dzień. SyrZiel 740
  • - Metopium [...] gáłbanowy/ ábo ámoniákowy/ ábo migdałowy oléiék. Kn 183
olejek anyżkowy
patrz: OLEJEK
Nowa Babilonia
patrz: BABILONIA, BABYLONIA, BABILONIA
  • - Od tego mieysca itinere unius diei, to iest dźień drogi uszedłszy, iest Nowá Babylonia ex ruderibus stárey wybudowana, nie większa w cyrkumferencyi nád Bononią Włoskie Miásto. ChmielAteny1745 I 103
  • - Petrus de Valle nowy Peregrynant, y wielkiego rozeznánia świadczy, że od teraźnieyszey Nowey Babylonij, Stará Babylonia niżey Eufratesa, y Tygrá Rzek leżąca, dáie się widzieć in ruinis, wielkie mogiły obálin reprezentuiąca. ChmielAteny1745 I 103
stara Babilonia
patrz: BABILONIA, BABYLONIA, BABILONIA
  • - Y przez inne potym calamitates y Woyny będąc meta ad Sagittam, gdyż miałá wiele Konkurrentów do siebie, iák piękna y bogata Dámá; Affectantes mieć tę caput Monarchow Babylońskich y Assyryiskich: przez co iák Trojá w popiołách y ruinach swoich pogrzebiona iest stará Babylonia. ChmielAteny1745 I 102
  • - Petrus de Valle nowy Peregrynant, y wielkiego rozeznánia świadczy, że od teraźnieyszey Nowey Babylonij, Stará Babylonia niżey Eufratesa, y Tygrá Rzek leżąca, dáie się widzieć in ruinis, wielkie mogiły obálin reprezentuiąca. ChmielAteny1745 I 103
starożytna Babilonia
patrz: BABILONIA, BABYLONIA, BABILONIA
  • - Z Miastá tandem Starozytney Babylonij, proszę Cię Zacny Czytelniku do samey przeyść Wieży Babylońskiey [...]. ChmielAteny1745 I 103
cerot aptekarski
patrz: APTEKARSKI, APTEKARSKI, APTYKARSKI, HAPTEKARSKI
kompozycyja aptekarska
patrz: APTEKARSKI, APTEKARSKI, APTYKARSKI, HAPTEKARSKI
kwaterka aptekarska
patrz: APTEKARSKI, APTEKARSKI, APTYKARSKI, HAPTEKARSKI
libra aptekarska
patrz: APTEKARSKI, APTEKARSKI, APTYKARSKI, HAPTEKARSKI
miarka aptekarska
patrz: APTEKARSKI, APTEKARSKI, APTYKARSKI, HAPTEKARSKI
aptekarski orzech
patrz: APTEKARSKI, APTEKARSKI, APTYKARSKI, HAPTEKARSKI
robota aptekarska
patrz: APTEKARSKI, APTEKARSKI, APTYKARSKI, HAPTEKARSKI
smark aptekarski
patrz: APTEKARSKI, APTEKARSKI, APTYKARSKI, HAPTEKARSKI
waga aptekarska
patrz: APTEKARSKI, APTEKARSKI, APTYKARSKI, HAPTEKARSKI
rurka aptekarska
patrz: APTEKARSKI, APTEKARSKI, APTYKARSKI, HAPTEKARSKI
gmin aptekarski
patrz: APTEKARSKI, APTEKARSKI, APTYKARSKI, HAPTEKARSKI
  • - Gmin Aptekarski Lanceolatam zowie [babkę wąskolistną]. SyrZiel 1130
termin aptekarski
patrz: APTEKARSKI, APTEKARSKI, APTYKARSKI, HAPTEKARSKI
  • - CONCASSER [...] UTRZEC, uwiercić termin Aptekarski, utłuc młotkiem, albo tłuczkiem korzenie iakie. DanKolaDyk I, 337
towarzysz aptekarski
patrz: APTEKARSKI, APTEKARSKI, APTYKARSKI, HAPTEKARSKI
funt kupiecki
patrz: FUNT
  • - To wszystko ma być świeżoźielono y co nadrobniey pośiekáć/ do tego dwá funty kupieckie másłá świeżeo/ bez Soli przydáć/ á co nalepiey w Możdżerzu v- tłuc: y w naczyniu sklánym/ ná Słońcu iárkim/ przez ośm dni smáżyć. SyrZiel 247
  • - Funt kupiécki [...]. Kn 181
funt mincarski
patrz: FUNT
  • - Funt mincárski/ ośm uncyy [...]. Kn 181
funt złotniczy
patrz: FUNT
  • - Funt złotniczy/ [...]. Kn 181
libra paryska
patrz: LIBRA
  • - Librá Parizka iáko Grzywná Pruska nászych czyni groszy 10. ZwierPrzykład 75
libra angielska
patrz: LIBRA
  • - Pierwszy był/ iż ktokolwiekby iedno: od 16. lat/ zbrániał się chodźić ná kazánie/ y ná modliwtwy haeretyckie/ żeby wienien był płáćić 20. libr Angielskich/ co vczyniło 70 szkutow ná Mieśiąc. BotŁęczRel IV 58
auszpurska robota
patrz: ROBOTA
rurka błonista
patrz: RURKA
pójść w lekką wagę
patrz: WAGA
  • - Iak przyszła wiadomość że nie tak rzeczy idą iako sobie Francyia obiecowała zaraz tez stary krol poszedł w lekką wagę. PasPam 227v
asystent trybunału
patrz: ASYSTENT
  • - Odiechał ImPan Boryczewski assystent Trybunału WXLtto do Folwarku Swego Kamionki. SapADiar 121
ksiądz aptekarz
patrz: APTEKARZ, APTEKARZ, APTYKARZ, APOTEKARZ
  • - Tegosz cięszko na bok puł nocy zapadłem posyłałem karete po Xdza Aptekarza ktory przybywszy pomogł mi barzo ze w godzinie ulzyło. SapADiar 145
aptekarz z profesji
patrz: APTEKARZ, APTEKARZ, APTYKARZ, APOTEKARZ
  • - Niejaki Kurczynin [...] będąc Franciszkanem w Wilnie, uciekł z klasztora do Moskwy; a że był aptekarz z professyji, założył na Moskwie stolicy bardzo kosztowną aptekę carowi. OtwFDziejeCzech 159
formalny atak
patrz: ATAK
  • - W formalnym attaku daleko skutecznieyszy odpor iest od flint wielu, niżeli od działa iednego. BystrzInfArch F4
czynić asentacje
patrz: ASENTACJA
  • - Odpowiedziałem mu w krótkich słowach, iż w innym czasie, nie w takim gdzie przy krótkiej królewskiej bytności momentis res constant, czynił długie asentacje i ceremonie, ale kiedy czasu nie masz, wolałem mu powiedzieć, że barzo mała jest nadzieja, aby mu dano województwo nowogródzkie [...]. MatDiar 533-534
język arabski (sz. zm.)
patrz: ARABSKI, ARABSKI, HARABSKI
  • - Sądziłem zá rzec [!] nie słuszną, áby ięzyk Polski nie miał tey náuki, ktorą się insze ięzyki, Arábski, Grecki, Łácinski, Hiszpánski, Włoski, Fráncuski, Niemiecki, Angielski zdobią. SolArch 3 nlb
  • - Otrzymał był ten fawor Koniecpolski, że do niego wolno było iednemu z Turkow wchodzić, ktory go ięzyka Tureckiego y Arabskiego uczył, atoli gdy się o tym insi dowiedzieli, tego mu zabronieli; maiąc to za nieprzystoyną rzecz, żeby się niewolnik ieden, Swiętego (tak mowili) ięzyka ich uczył: przecięż z Dykcyonarza Tureckiego y z zwyczaiu, dosyć dobrze tym ięzykiem mowił; tym uczeniem się, czytaniem Xiąg iakich mogł między pogaństwem dostać, osobliwie Historykow, nabożeństwem, przykre więzienie sobie słodził. NiesKor II 583-584
  • - Tu była Biblioteka ksiąg Arabskich, Sáraceńskich, w wielkiey bardzo liczbie, ktore Kardynał Ximenes nimiô zelô ductus spalił, cum magno dámno Literatorum, gdyż tam wielkie miały bydź curiositates w Arabskim ięzyku, pewnie o Religii nietraktowały, bo Machometanow niegodzi się kommentować, ani o swey Religii pisać; to pewnie były Historyczne, Poetyczne, Astronomiczne, Medyczne Arcana. ChmielAteny IV 175
  • - Maltańczykowie mieyscowi, mowią ięzykiem Arabskim, z racyi: iż tu niegdy panowali Saraceni. ChmielAteny IV 233
  • - [Miasto Fez] Ma Akademię uczącą ięzyka Arabskiego. ChmielAteny IV 546
  • - CHABAR álbo CABAR od Saracenow, Ismaelitow, Arabow, niżeli Machometa przyieli błędy, wenerowane Delubrum; znaczy z Arabskiego ięzyka Venerem, albo Luciferum. ChmielAteny1755 I 39
  • - MEMPHIS vulgo Kayr, albo Alkair, Arabskim ięzykiem nazwane Miasto, Krolow Egypskich Stolica, zabobonow gniazdo; gdzie Apisa albo Sorapisa Bożka w Wołowy postaci naywiększy był Cultus: tam Cuda Swiata Pyramidy, Krolow Groby. Nazwali też byli te Miasto Egypską Babylonią. ChmielAteny1755 I 420
arabski dzianet
patrz: ARABSKI, ARABSKI, HARABSKI
  • - Támże y Car w Kássánie siedzi złotonity/ Ná Arabskim dziánecie/ ktoremu dwie kity Po kosztownych skofiách zawoy otoczyły/ A w okrąg Iczogłanow kupy go okryły. TwarSLeg 19
guma arabska
patrz: ARABSKI, ARABSKI, HARABSKI
  • - Niekiedy do tákich álbo podobnych Enem ná Biegunki krwáwe, dodáią Gumi Arábskiey [...]. CompMed 498
  • - Kto chce bezować, álbo napuszczać drzewa, ku rożnemu sadzeniu, niech wezmie rano gnoiu końskiego swieżego co potrzeba, nagniecie soku z niego, przecedzi po kilka razy przez gęstą chustę; włoży w każdą kwartę soku onego tak wiele hałunu y gumy Arabskiey, ile ziarno bobowe. ChmielAteny III 508
gumi arabskie
patrz: ARABSKI, ARABSKI, HARABSKI
  • - Kászel suchy z gorącey przyczyny ták vleczyć może: w ięczmienney wodzie wárzyć Trágágánt y Gumi Arábskie/ Lákrycya figi suche/ á fiiołkowego syropu przylawszy trzecią część/ to pić po ránu y ná noc. SyrZiel 678
  • - Gŭmi Arabici. Arabisch Gummipulver. Gummi Arabskey.[!] GuldOn 52
  • - Weś ná nię [fistułę] Gumi Arábskiego ćwierć łotá. CompMed 65
  • - [...] weś grochu [...] przyday Gumi Arábskiego, formuy tábliczki [...]. CompMed 674
koń arabski (sz. zm.)
patrz: ARABSKI, ARABSKI, HARABSKI
  • - Brzuch trwałość w drodzé znaczy/ a sierć miękka/ y ktora wolna iako są Arabskie konie/ Rączość y bieg pokázuie A ile sierć tak miękka/ że iakby się dartego iedwabiu dotknął. PienHip 6
  • - Koń arabski choć chudy, ale rączy bywa. SaadiOtwSGul 18
  • - Klacz skaro Gniada zrzebna pokoniu Siwym arabskim dyszlowa Biało Nuzka. ArchRadziw 1638 191,2
  • - Klacz Gniada Forytarska naręczna zrzebna po Koniu Arabskim Siwym. [1742] ArchRadziw 1638 316/2
  • - Arabskie konie tak są rącze, że przez dzień, y przez noc, sto ubiegą mil. ChmielAteny III 272
liczba arabska
patrz: ARABSKI, ARABSKI, HARABSKI
  • - Le Chiffre Arabe, on vulgaire est ai[n] (i figuré, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 0) [...] Liczba Arabska posolita [!] tak się wyraża: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 0. DanKolaDyk I, 304
munsztuczek arabski
patrz: ARABSKI, ARABSKI, HARABSKI
  • - Munsztuczek Arabski ArchRadziw 1638 1656 78/65
arabska palestryta
patrz: ARABSKI, ARABSKI, HARABSKI
  • - Przeto ich [Turków] wszystek dyskurs w ostrzu szable gołej, koń osieść, strzelić dzidą, to ich wszystkie szkoły, Krom arabskich palestryt, a Seraglii owej, Kędy stylu i gładszej uczą się wymowy [...]. TwarSLeg 125
arabski skoczek
patrz: ARABSKI, ARABSKI, HARABSKI
żywica arabska
patrz: ARABSKI, ARABSKI, HARABSKI
  • - Arabicum gummi. Arabisch Gummi. żiwicza Arábska gumi. GuldOn 33
arabska inskrypcja
patrz: ARABSKI, ARABSKI, HARABSKI
arabskie skryptury
patrz: ARABSKI, ARABSKI, HARABSKI
pismo arabskie
patrz: ARABSKI, ARABSKI, HARABSKI
  • - Roku 1474 Katarynus Zeno Poseł Husakazana Krola Perskiego, przyiachał do Polski z kisty Arabskim pisme[m] do Krola pisanymi. DrobOpow 161 marg
  • - Krzysztof pierwszy [syn], prosto ze szkoł, od Krola Augusta wysłany do Turek, aby się był języka Tureckiego y pisma Arabskiego nauczył. NiesKor II 128
arabski charakter
patrz: ARABSKI, ARABSKI, HARABSKI
  • - Pierwszy wiersz Arabskim chárákterem pisány de verbo ad verbum ták się tłumáczy. RubJan T2
munsztuk arabski (sz. zm.)
patrz: ARABSKI, ARABSKI, HARABSKI
  • - Twardo ustemu koniowi czasęm y Arabski niepomorze Munsztuk. PasPam 121v
  • - Nieuchronna śmiertelność munsztukiem iest Arábskim pychy y ánimuszu wyniosłego AndPiekBoh 48
łaciński charakter
patrz: CHARAKTER, CHARAKTER, HARAKTER, KARAKTER
  • - Sens Samey prawdziwey Historiey, stoiącym z Łacinskiego Charakteru drukięm notuię. OblJasGór 2
  • - Napis takowy łacińskim charakterem czyta [jedna z osób stojących przy królu]: Erit Victor Joannes. DyakDiar 54
charakter farbowany
patrz: CHARAKTER, CHARAKTER, HARAKTER, KARAKTER
  • - Tak się nazywa [muzyka kromatyczna], gdyż Grecy noty w tey części muzyki, pisali charakterami farbowanemi, ktorą oni nazywaią Kroma to iest farba. DanKolaDyk I, 307
charakter nieznaczny
patrz: CHARAKTER, CHARAKTER, HARAKTER, KARAKTER
charakter ruski
patrz: CHARAKTER, CHARAKTER, HARAKTER, KARAKTER
  • - Charáktery albo sposoby pisania są dwoiakie: ieden [charakter] Ruski y Moskiewski, Drugi Dalmacki, albo Hieronimow. ChmielAteny II 746
charakter krzyżowy
patrz: CHARAKTER, CHARAKTER, HARAKTER, KARAKTER
  • - Záwisły [zabobony] y w akcyách niby Swiętych, iáko to żegnaniách, charákterow krzyżowych czynieniu, klękániu. BystrzInfAstrol II/II
chrześcijański charakter
patrz: CHARAKTER, CHARAKTER, HARAKTER, KARAKTER
  • - Widzim Poturnaki Ktorzy drogą Krwie Panskiey opłaceni ceną Sprosnego Machometa uspieni Syreną Onę Mysl Chrzescianską, iako Paralizem Masłokiem zaraziwszy Swiętem gardzą Krzyzem ztarszy z czoł, Chrzescianskich charakterow Cechy Krwią własną, przez obrzeskę wpisani do Mechy. PotWoj 10
język aramejski (sz. zm.)
patrz: JĘZYK
język afrykański
patrz: JĘZYK
  • - Mámmoná z Zydowskiego ięzyká/ mowi Augustyn święty znáczą się bogáctwá/to iest dostátek wsi/ zamkow/ miast/ Prowincyey/ srebrá/ złotá/ kleynotow/ y pieniędzy gotowych/ ábo dobytkow rozmáitych. A z ięzyká Afrykáńskiego powiáda/ rozumie się lucru[m] ábo zysk. StarKaz 355
język łaciński (sz. zm.)
patrz: JĘZYK
  • - Seraglije arabskie – szkoły tureckie, w których nie inaczej się uczą arabszczyzny, jako uczy łacińskiego języka. TwarSLeg 168 marg
  • - Wysyłaią tam tedy mnie na Deputacyią a nay bardziey respektęm Ięzyka Łacinskiego bo tam lada chłop połacinie mowi a po Niemiecku rzadko kto. PasPam 62v-63
hebrajski język
patrz: JĘZYK
  • - Postanowił Clemens V. Papież, aby [...] Hebrayskiego, Chaldeyskiego, Arabskiego ięzykow uczono, a to dla aukcjonowania Muz Rzymskich. ChmielAteny II 1149
język niemiecki
patrz: JĘZYK
  • - On [Jaś] tak się zawstydził swego afektu oziębłego do języka niemieckiego, że też od tego czasu koło niczego czasu więcej nie trawi jako koło niemczyzny. ŁugowPodr 109
albański język
patrz: JĘZYK
  • - Taki iest ięzyk Epirotow, ALBAŃSKIM názwany: Drugi KOZAKOW PEREKOPSKICH y Tatarow. ChmielAteny II 746
języka dostać
patrz: JĘZYK
  • - Powieda, na ostatku zes my się dusznie starali o ięzyka ale dostać zadną miarą nie mogli bo iuz były zaciekłe Czambuły do kosza poschodziły. PasPam 240
abisyński język
patrz: JĘZYK
  • - W AFRYCE, dominium maią Abyssynski, y Arábski Języki, z ktorych mow ſię porodźiły Lingva Congana, Angolana etc. ChmielAteny II 758
języka wziąć
patrz: JĘZYK
  • - Tęn drugi młody za kark mię, znac że mię to chciał zywcem prowadzić, bo ieszcze zadnego Ięzyka nie wzięli byli. PasPam 104v
języka brać
patrz: JĘZYK
  • - Stoimy tedy kilka dni nie idzie on [Dołgoruki] do nas Czemu? Niewiedzą. Ięzykow biorą pytaią y ci niewiedzą. PasPam 102v
angielski język (sz. zm.)
patrz: JĘZYK
  • - W pospolitośći mowiąc/ bárźiey się pomázáłá haeresią Anglia/ á niż Wália: (ábowiem też haeresiae naprzod były wydáne ięzykiem Angielskim/ á potym nierychło Wáleskim) y więcey miástá/ á niż powiáty: bárźiey mieyscá co przy morzu/ á niż te co we śrzodku źiemie/ dla obcowánia z cudzoźiemcámi: więcey nákoniec te bliskie dworu miástá ludźie/ á niż od nie[g]o odlegli. BotŁęczRel IV 60
  • - DOstáło mi się czytáć pewną Xiąszkę z Angielskiego Ięzyká ná Fráncuski przetłumaczoną, nápisáną od RICOTA Sekretárzá Gráffá Winszelsey Posłá Wielkiego Krolá Angielskiego CÁROLA II. do SOŁTAN Máhometá IV. Cesárzá Tureckiego. RicWielJMon 9 nlb
koń armatny
patrz: KOŃ
  • - Puszkarzow, koni armatnych; nie maią Officyerowie w akcydencyey na nie należącey krzywdzić. ArtWoj 57
koń anadolski, anodolski
patrz: KOŃ
koń angielski
patrz: KOŃ
  • - Za konia angielskiego pięknego i dobrego dałem czerwonych złotych sto, tegoż momentu liczyć kazałem; ale p. koniuszy koronny z odebraniem ich zatrzymał się, to mi powiedziawszy, że się dowiedział od Siekierzyńskiego, że jmp. comte ma pieniądze, które pożyczył u jmci ks. nuncjusza, jmć ks. nuncjusz zaś ma ich odebrać na asygnację w województwie krakowskim, którą jmp. comte'owi na regiment jmp. kanclerz posłał. SobJListy 503
  • - Przyjechał do nas prawie pocztą; stroi się lepiej niż drudzy, konie ma piękne, angielskie, których mu przysłał król francuski dwanaście z siedzeniami. SobJListy 516
  • - Temuż darowałem konia angielskiego kasztanowatego, przednio pięknego, i tegoż kraju fuzją. RadziwHDiar 44
  • - Nazad do Białego Stoku odjechał pan Klem, któren konia angielskiego ode mnie dostał. RadziwHDiar 45
siodłać konia
patrz: KOŃ
dereszowaty koń
patrz: KOŃ
  • - Dereszowaty koń [...]. T III 218
mat.
łamana liczba
patrz: LICZBA, LICZBA, LIDZBA
  • - I. Cóz to iest łamana liczba? A. Innego nic nie iest, tylko iakoby iakie kawałki od całej sztuki. GorAryt 44
  • - O Abbreuiácyey ábo Zkraczániu [...] gdy ia nápiszę w łamaney liczbie tak wielą numerow złamánie/ ná przykład 144/288 á rozumiem ią potym po Skroczeniu przez te numery to iest 1/2. GorAryt 58
  • - Łamana liczba; frakcya. Rechent. ein Bruch. Aritmet. fraction; nombre rompu. T III 711
lidzba skarbowa
patrz: LICZBA, LICZBA, LIDZBA
  • - Powrócił kursor mój z Warszawy z listami od różnych, nie od wszytkich jednak do kogom pisał, inter alia oznajmują mi, że pan [Adam] Sakowicz wojewoda smoliński umarł die 23 martii na puchlinę w Warszawie nie skończywszy lidzby skarbowej jako administrator [skarbu]. ChrapDiar I 339
australne morze
patrz: MORZE
  • - W Afryce Kráina ZANGWEBARYA po nád Austryálne leżąca morze, lubo gorzystá, iednák pożyteczna ná 8. podzieloná Krolestw. ChmielAteny II 660
administrator na morzu
patrz: MORZE
  • - Najwyższym na morzu administratorem Karol Karolson Gildenstirn, po nim rząd nad okrętami trzyma Nicolaus Nicolai Zugle. RadziwKSprawy 42
adryjatyckie morze
patrz: MORZE
na morzu burza
patrz: MORZE
  • - Iáko grády/ ták y pioruny z błyskáwicámi spráwić iest im [Agnieszce łaziebniczce i Annie z Mindelhein] rzecz łátwa/ tákże ná morzu burzą wzbudzić. SpInZąbMłot 164
wilczy mlecz
patrz: WILCZY
  • - Wilczy mlecz/ wilczé mleko/ psie mleko/ ziéle. [...] Tithymalus: Herba lactaria. [...] Lactuca marina. [...] Characias. Kn 1260
wilczy dół
patrz: WILCZY
  • - Dojeżdżając zająca, i z koniem pospołu Do wilczego myśliwy wpadł sąsiad mój dołu. PotFrasz4Kuk I 284
wilcze igły
patrz: WILCZY
  • - Żorawie noski/ ziéle: złote ziéle/ Pycháwiéc: Wilcze igły/ wróble proso/ żábie kosmy. Geranium. Kn 1449
wilcza skóra
patrz: WILCZY
  • - drudzy záś chowáią wiárę w táiemnicy sercá swego: á z inszey miáry áccommoduią się ku wyrokom tyráńskim: będąc báránkámi/ przybieráią się z boiáźni w wilczą skorę. BotŁęczRel IV 59
bot.
oset Matki Bożej
patrz: OSET
oset Panny Maryi
patrz: OSET
  • - Carduus marsa, Leucantha, Carduus lactarius [...] Ostropest. Osset Panny Mary. GuldOn 4
arabski znak
patrz: ZNAK
alcydowe znaki
patrz: ZNAK
  • - Lecz jeśli z Zybeltery wyszli w inne czasy Od Alcydowych znaków, jako piszą waszy, I odnieśli zdobyczy i łupy z Angliej, Co będą czynić, jeśli dostaną Francyjej?. ArKochOrlCz III 366
znak byka
patrz: ZNAK
żywica bluszczowa
patrz: ŻYWICA
żywica amoniacka
patrz: ŻYWICA
  • - Każe wziąć [Galenus] [...] żywice Amoniackiey cztery łoty [...]. SyrZiel 109-110
stany aragońskie
patrz: ARAGOŃSKI
aragońskie królestwo
patrz: ARAGOŃSKI
  • - ARRAGONSKIE Krolestwo, olim Hiszpania Tarrákoneńska zwáne. ChmielAteny II 20-21
stan senatorski
patrz: STAN, STON
  • - Cięszki to zaprawdę Stanowi Senatorskiemu uwazam Paroxysm kiedy go iuz Oyczymami Iusz Łuszczy bochęnkami y proznemi chlebami na ostatku zdraycami Oyczyzny nazywaią. PasPam 140
stan duchowny
patrz: STAN, STON
  • - Duchowny człowiék/ stánu duchownego. [...]. Kn 153
  • - W rok [...] po urodzeniu moim byłem śmiertelnie chory i już cale zdesperpwany, lecz gdy wyżej wyrażony ksiądz Giżycki i ksiądz Gass, praeses komunistów, przyjechali do Jelnej i modlitwę nade mną uczynili, a do tego matka moja dobrodzika ofiarowała mię, jeżeli przyjdę do zdrowia, na służbę boską i stan duchowny, tedy za łaską Pana Boga ozdrowiałem. MatDiar 35
  • - [...] 2) stanu duchownego ludzie; duchowne sądy [...]. T III 285
stan rycerski
patrz: STAN, STON
[Stan] chłopski
patrz: STAN, STON
  • - Ktorá [rzeczpospolita szwedzka] się teraz zkłáda z piąciu stanow, z Senatorskiego, Duchownego, Szlacheckiego, kupieckiego, y [stanu] Chłopskiego. BystrzInfGeogr G2v
pismo aramejskie
patrz: ARAMEJSKI
baltazarowa ściana
patrz: BALTAZAROWY
smailski bachmat
patrz: BACHMAT
  • - Hospodár sam w poczesney szacie/ Przystárszy/ na Smáilskim krzepi się bachmácie. TwarSLeg 39
bachmistrz wielicki (sz. zm.)
patrz: BACHMISTRZ
  • - Znaczne zawaliska i ruiny nastąpiły w górach wielickich, a coraz to świeże rysy na wierzchu pokazują się i o większych górom niebezpieczeństwach pan bachmistrz wielicki [...] opowiedał. AktaKrak II/1 124
  • - Nie wielickim bachmistrzem, lecz przezwiskiem nowym, Bezpiecznie zwać się mogę mistrzem Bachusowym. PotFraszBrück II 298
bachmistrz żup wielickich
patrz: BACHMISTRZ
  • - Do I. M. P. Włádysława Morstyná, Stárosty Kowálskiego, Báchmistrza Zupp Wielickich. PotPocz 63
bachmistrz żup wielickich
patrz: WIELICKI
  • - DO JEGOMOŚCI PANA WŁADYSŁAWA MorsztynA, STAROSTY KOWALSKIEGO, BACHMISTRZA ŻUP WIELICKICH PotPoczKuk III 400
administrator żup
patrz: ŻUPA
  • - Wielką opresyją nobilitatis od ichm. panów administratorów żup wielickich ponosi. AktaKrak II/1 277
  • - Podatki z tą deklaracyją pozwalamy, aby sól z ziemi tej [wieluńskiej] […] wydawana była, o którą z administratorami żup wielickich forum sobie w trybunale koronnym lub piotrkowskim [...] zostawują. AktaKrak III 341
bachur żydowski
patrz: BACHOR, BACHOR, BACHUR
  • - bachur żydowski. Juden-Jung. baboüin juif, garçon juif. T III 17
atenieński polityk
patrz: ATENIEŃSKI
bachowa hedera
patrz: BACHOWY, BACHOWY, BAKCHOWY
bachowy kmotr
patrz: BACHOWY, BACHOWY, BAKCHOWY
napój Bakchowy
patrz: BACHOWY, BACHOWY, BAKCHOWY
absolutne panowanie (sz. zm.)
patrz: ABSOLUTNY
nowe Ateny
patrz: ATENY
  • - NOWE ATENY ALBO AKADEMIA WSZELKIEY SCYENCYI PEŁNA NA ROZNE TYTUŁY, iák ná CLASSES PODZIELONA, MĄDRYM dla Memoryału, IDIOTOM dla Náuki, POLITYKOM dla práktyki, MELANCHOLIKOM dla rozrywki ERIGOWANA. ChmielAteny1745 I s. tyt
dym Bachusowy
patrz: DYM
dymy chłopskie
patrz: DYM
  • - Dymów w tej wsi chłopskich numero 49. PiotBrań 417
anatomiczne księgi
patrz: KSIĘGA
księga choralna
patrz: KSIĘGA
księgi grodzkie
patrz: KSIĘGA
  • - To nasze stanowienie zlecieliśmy jm. p. marszałkowi naszemu imieniem naszym do ksiąg grodzkich poznańskich do aktykowania podać. AktaPozn I/1 240
ateński prawodawca
patrz: ATEŃSKI
rzeczpospolita Ateńska
patrz: ATEŃSKI
  • - Zginęły Rzeczpospolite Rzymska, Karthagineńska, Atheńska, Lacedemońska przy swoich bałwochwalstwach, zginęłaby pewnie y nasza, ieżeli wszystka polityka w rządach krolestwa, nie będzie złożona in morali am scientia Ewangelyie Swiętey, nad ktorą ni etylko nic zbawiennieyszego, ale oraz nic rozumniejszego y potrzebnieyszego. LeszczStGłos 14
  • - Areopag czyli naywyższy Sąd Rzeczypospolitey Ateńskiey ustawą Solona został do dawney powagi wrócony. OpisGrec 88
ateński senat
patrz: ATEŃSKI
trybunal ateński
patrz: ATEŃSKI
  • - W Atenách też Archon/ iákoby książę/ nád Haeleą/ to jest Trybunałem Atheńskim/ w którym wiele sędziów spráwy sądzili/ przeło[żo]ny będąc do żywotá trwał/ potym vczyniono áby do dziesiąci lat trwał ten vrząd/ potymm áby do roku... PetrSPolit II 74
wojsko Ateńskie
patrz: ATEŃSKI
  • - Po tych nád ludzi góruiących akcyach, blisko gor Greckich Thermopylae nazwanych od 4. tysięcy Woyska Ateńskiego [...] odniosł klęskę [Kserkses]. ChmielAteny II 581
biblioteka Ateńska
patrz: ATEŃSKI
  • - Upadły, Alexandryiska, Ateńska, y Carogrodzkie sławne Biblioteki. ChmielAteny II 114
rzeczpospolita Babińska
patrz: RZECZPOSPOLITA
achejska Rzeczpospolita
patrz: RZECZPOSPOLITA
rzeczpospolita arystokracka
patrz: RZECZPOSPOLITA
budowniczy Rzeczypospolitej
patrz: RZECZPOSPOLITA
  • - Budowniczy subst. Rzéczypospolitey/ kroléwski/ miéyski/ Lunár. Aedilis [...] Fabricarum Tribunus [...] Publicus [...] Aedilis plebis [...]. Kn 51
wolna Rzeczpospolita (sz. zm.)
patrz: RZECZPOSPOLITA
  • - [...] w Wolney záprawdę zrodziłem się Rzeczyposp[olitej]: w ktorey zmusu nikt nic czynić niepowinien [...]. LubJMan 77
  • - Na tę zaś spuszczać się każdego dyskrecyją arcyniebezpieczna rzecz jest Rzpltej wolnej. KonSSpos 240
brzuch bakchusów
patrz: BACHUSOWY, BACHUSÓW, BACHUSOWY, BACHUSÓW, BAKCHUSÓW
  • - Przysięgam, Wałku, przez Minerwy sowę, Przez ucho Midy, przez szwajcę Marsowę, Przez brzuch Bakchusów, przez Tetydy nogi, Przez dyszel Febów, przez Sylena rogi, Przez kozik Faunów, Atropy nożyce, Przez młot Wulkanów, warkocz Berenice, Żem tego nie rzekł [...]. MorszAUtwKuk 40
bachusowa koszulka
patrz: BACHUSOWY, BACHUSÓW, BACHUSOWY, BACHUSÓW, BAKCHUSÓW
mistrz Bachusowy
patrz: BACHUSOWY, BACHUSÓW, BACHUSOWY, BACHUSÓW, BAKCHUSÓW
  • - Nie wielickim bachmistrzem, lecz przezwiskiem nowym, bezpiecznie zwać cię mogę mistrzem Bachusowym. Zawsze siła dobra, ile człek pamięta, najwięcej wina dajesz w Bachusowe święta, Skąd nie wyszumawszy się Helikońska dama Oddajeć to, starosto zacny, anagramma. PotFraszBrück II 298
bachusowa szkoła
patrz: BACHUSOWY, BACHUSÓW, BACHUSOWY, BACHUSÓW, BAKCHUSÓW
  • - Ale poczet Bachusów mija, gdzie się sieką, woląc skoczyć ku górze kapreolę leką i galardę okrągłym wieść z panienką kołem, a drudzy wywracają węgierskie za stołem, bo wszyscy Bachusowej szkoły zwolennicy: ten gładkiej, ów kurowej dzierży się śklenicy, aż ten usnął, owego do domu prowadzą, a ledwie mu stawiajac nogi wszyscy radzą. Temu kozieł za uchem z długim bąkiem wrzeszczy, a on mu przedrzeźniając, depresem swym trzeszczy; ten też kędyś wrócił część, dobrze że na stronie, a piesek go chędoży, siedząc na ogonie. MiasKZbiór 341-342
bóg jest brzuch ,
brzuch jest bogiem
patrz: BRZUCH
  • - Których koniec jest zatracenie, których Bóg jest brzuch, a chwała w hańbie ich, którzy się o rzeczy ziemskie starają. BG Flp 3, 19
  • - Jam swych wymysłów bałwanom ofiary Oddawał, niosąc namiętności w dary. Brzuch był mój bogiem i tak bogów wiele Miałem, jako mam zmysłów w własnym ciele. MorszAUtwKuk 222
robić chałupne dni
patrz: DZIEŃ
dzień artyficjalny
patrz: DZIEŃ
  • - Dzień artyficialny náżywa się ten, ktory záczyna od wschodu słońca, kończy się ná zachodzie. Noc zaś, ktora się zaczyna od záchodu słońca, kończy ná wschodzie. Zydzi przedtym, á teraz Turcy dzień artyficialny każdy dzielą ná godzin 12 iednakowych, y ná inne godzin 12. każdą noc. BystrzInfChron 4
bydlne pół dnia
patrz: DZIEŃ
do dnia dzisiejszego
patrz: DZIEŃ
chłopski dzień
patrz: DZIEŃ
  • - Item Grzegorz kowal, półrolnik [...] Ten rabia po dwojgu 4 dni bydłem, piąty dzień ręczną robotą po jednemu, czwartek zaś w każdy tydzień chłopski dzień. InwKal I 427
babskie święto
patrz: ŚWIĘTO
  • - Roku tego, w sam dzień święta świętéj Anny, w Krakowie wyszedł ogień straszny od OO. Jezuitów u świętego Piotra z browaru ich. Udawano, że ci ojcowie nazwawszy babskiém świętem ów dzień, mieli przymuszać piwowara ich do warzenia miodu i ztąd tak wielka klęska padła przez ogień. OtwFDziejeCzech 336
święto Bożego Narodzenia
patrz: ŚWIĘTO
  • - Fleming [...] armistitium złamał [...], bo w sam dzień święta Narodzenia Bożego (rozumiejąc, że związkowi i trocha z województw, co się jeszcze byli nie rozjechali do domów, jedni nabożeństwem i obserwą wielkiego święta a do tego armistycyją ubezpieczeni, [...]) nastąpił z wojskami z szykiem idąc prosto na obóz polski. OtwFDziejeCzech 251
na święta
patrz: ŚWIĘTO
  • - Iaki taki odobrego Pana prosi tęn obiecuie w kontentacyiey Gęs ten kapłona, inszy Baranka na Swięta. PasPam 81v-82
atestacyje wójtowskie wiejskie
patrz: ATESTACJA
  • - Zadał im [Grabkoskim] beł p. Zagórski z Czechowa ignobilitatem i ekscepty autentyczne powymował [...] i atest[acy]je wójtowskie wiejskie. TrepNekLibDworz 109
atestacyja sejmikowa
patrz: ATESTACJA
  • - Zjednał im [Szonbokom] [...] p. Lubomierski, że sobie napisali attestacyją dedukcyjej sejmikową. TrepNekLibDworz 305
dawać baczenie na co
patrz: BACZENIE
  • - Czuwamy z pilnością, iako się strzedz krolow, á nie daiemy żadnego baczenia na niebespieczenstwo w ktore się sami wdaiemy. LeszczStGłos 5
  • - Powinien także będzie [szulc=wójt] na wszystko, jako czujny i przezorny przełożony, pilne dawać baczenie. ŁugosZegKutrz 308
mieć baczenie /na kogoś, na coś/ (sz. zm.) ,
mieć baczenie /nad kimś/
patrz: BACZENIE
  • - Prosi Jey Msc aby pod miełością Małżenską Je[go] m[o]sc Pan Podkomorzy Małzonek iey bacenia Łaskawe miał na Hieronyma Młodnickiego, y Jadwigę Małzonkę iego, dla tego osobliwie isz przerzecona Jadwiga Młodnicka obiecała dziatkom Jey Msci zMałzonkiem swym słuzyc, na co ią zawiązała błogosławienstwem Bozym. OssJŻyw 6v
  • - Ná to mieć baczenie, áby Iárzyny co máią być do chowánia; w doły, dobrze obeschłe w piasczysty grunt w kopano. HaurEk 9
  • - Miey politowánie, baczenie, i cierpliwość nademną. PisMów II 34
  • - Báczyć, (mieć ná co Báczenie,) mam Baczenie. ErnHand 72
mieć kogo, co na baczeniu
patrz: BACZENIE
  • - Według tego tedy gdzie kto stada chowa, niech i niebo i pastwiska ma na baczeniu, a zwyczajem się, który za naukę stoi, rządzi. DorHipTur
  • - To iednák mieć ná baczeniu, że ich nie zaráz z wiosny ruszáć trzebá tym przesadzániem, álę áż odużeie w onym máłym vliku, co w nim przeżimowałá [pszczoła]. OstrorNauka A4v
  • - Mam to ná báczeniu/ ná piéczy/ mam oko ná to. Habeo rem antiquissimam. Kn 385
  • - Nie w smák poszło Dworowi/ że Commercia y hándle między Anglią y Portugálią wolne ná potym będą; á przypisuie to Párlámentowi/ rozumieiąc o támtym Krolu/ że on sam z osoby swoiey/ ná bárdzo przyiáźliwym baczeniu ma to wszytko/ co do wygody nászego Krolá należeć może. MerkPol 113
  • - Chłopá niedbáłego miec ná baczeniu, á ktoryby przez niedbálstwo, y przez iáką niesposobność nie zásiał włodárzowi raz dáć chłostę że go nie doyźrzał, á chłopu dwá rázy. HaurEk 117
  • - IAKO rzecz kázdą w gospodárstwie trzebá mieć záwsze ná baczeniu, ták y koło Przędziwá, áby według czásu czáiu mieli Gospodarze y Gospodynie stáránie y pilny dozor. HaurEk 13
(mieć) baczenie na kogo, na co
patrz: BACZENIE
  • - Bo jeśliś nie chciał mieć baczenia na powinność szlachecką, która wyciska przyjaźń bez dania przyjaźni dotrzymywać, tedyś miał mieć baczenie na urząd senatorski, któryć się niegodnie dostał. JazStadListyCz II 185
  • - Hojność biskupa Wircburskiego, baczenie jego na żołnierstwo. DembPrzew 82
  • - Którzy [słudzy] żadnego baczenia ná páńskie niedostatki/ y niewczásy nie máią/ záwsze do upadku y do utrat pánom pomagáią. StarPopr 96
  • - Aby J. K. M. także miłościwy wzgląd i baczenie pańskie mieć raczył na nie. AktaKrak II/2 419
/Kogoś/ w baczeniu mieć ,
mieć na baczeniu /coś/
patrz: BACZENIE
  • - Y tego w baczęniu miec mácie, Co zawiáduie o wszytkiey armácie. OblJasGór 49
  • - Ewangelicznego nasladowac powinna [Rzeczpospolita] Gospodarza który de Thesauris suis profert nova et vetera aby maiąc na baczeniu nowe zasługi nie przepominac y starych. RzewKor 16
rozum (i) baczenie (sz. zm.)
patrz: BACZENIE
  • - Ktorzy strácili wszystko baczenie y rozum, żądza gniewliwa rządzi ich, biiąc kto się nátrafi ná raz, nie dáiąc się nikomu náwieść ná dobre. PetrSEk 49
  • - Iesli nie mogą tráfunkiem stánąć páłace/ kościoły/ miástá/ száty/ księgi/ listy/ y inne rzeczy w których nie ták dálece potrzebá misterstwá y sztuk rozumnych; ieszczesz świát ten z niebá y z ziemie złożony bez rozumu/ bez baczenia miał stánąć? BirkNiedz 90
  • - Męszczyzni iako y Białegłowy tak bardzo się upiiali ze rozum y baczenie człowiecze przez wino utracali. PotPrzyp 9
  • - Aenigmata [...] zgadniy [...] Mam rozum y baczenie/ á niewiem o sobie/ Używegom iest w mocy y wożę się w grobie. KellGram 245
mieć dozór i baczenie /na coś/
patrz: BACZENIE
  • - Prądu, hakow, zawad iákich, áby Rotman y Sternik, pilnie przestrzegał dla szwánkowánia [...] státkow, pilnowáć sztemborku, bakortu, srzotká, á mieć dozor y baczenie ná wszystkie mieyscá. HaurEk 63
plemię Abrahamowe
patrz: ABRAHAMOWY, ABRAHAMÓW
  • - Postaremu nąm Pan Bog dał Piasta [...] ze by Bog iego Plemię rozkrzewił iako niegdy Abrachamowe. PasPam 246v-247
bibl.
bóg Abrahamowy ,
bóg Abrahamów
patrz: ABRAHAMOWY, ABRAHAMÓW
  • - A iż umárli zmartwychwstáną/ y Mojżesz pokazał przy onym krzu/ gdy zowie PAná Bogá/ Bogiem Abráhámowym y Bogiem Jzáákowym/ y Bogiem Jákobowym. BG Łk 20, 37
  • - PRzetoż posłowie szli z listy od Krolá y od książąt jego po wszystkim Jzráelu/ y Judzie/ z rozkazániem Krolewskim/ mowiąc: Synowie Jzráelscy/ náwroćcie się do PANA Bogá Abráhámowego/ Jzáákowego/ y Jzráelowego/ á on się náwroci do ostatkow/ ktore z was uszły z rąk Krolow Assyryjskich. BG 2Krn 30, 6
  • - Książętá narodow przyłączyły się do ludu Bogá Abráhámowego: álbowiem Boże są tarcze ziemskie: z kąd on zacnie jest wywyższony. BG Ps 47, 10
bibl.
naród Abrahamowy
patrz: ABRAHAMOWY, ABRAHAMÓW
  • - MEżowie brácia/ synowie narodu Abráhámowego/ y ktorzy się miedzy wámi Bogá boją/ wamci słowo zbáwienia tego posłáne jest. BG Dz 13, 26
bibl.
pokolenie Abrahamowe
patrz: ABRAHAMOWY, ABRAHAMÓW
  • - A przeto dzisia do obłudnych Pharyzeuszow mówi [Chrystus]/ ktorzy się zakonem Moyzeszowym szczycąc/ y z pokolenia Abrahamowego Analogią pokazuiąc/ zwali się szlachtą Jzraelską. StarKaz II, 174
baczmagi tureckie
patrz: BACZMAGA, BACZMAG
  • - Baczmagi Tureckie Żołte z Kapciami. ArchRadziw 1638 79/1, 73
  • - Baczmag Tureckich zołtych par siedm. ArchRadziw 1638 ArchRadziw 46, 16
baczmagi węgierskie
patrz: BACZMAGA, BACZMAG
  • - Trzy pary Baczmag Węgierskich srebre[m] Haftowane. ArchRadziw 1638 78, 68
baczmagi wołoskie
patrz: BACZMAGA, BACZMAG
  • - Dwie parze Baczmag Wołoskich. ArchRadziw 1638 78, 68
Alkoran Turecki
patrz: TURECKI
  • - Weźmiesz Pogańskie szpárgały, Alkorány Tureckie, o iák wiele w-niech błędow, baiek, kontrádykciy znaydziesz! MłodzKaz II, 366
  • - KOLUMNY y FILARY Tych ATEN albo KATALOG AUTOROW Ktorych powagi w komponowaniu Tey Księgi zażyłem. [...] Alkoran Turecki. [...] ChmielAteny1755 I 7 nlb
boty tureckie
patrz: TURECKI
  • - Botow Czerwonych Tureckich par Siedm, u iednych ostrogi Srebrne mieiscami złociste. ArchRadziw 1638 46, 16
  • - Botow Żołtych Tureckich par dwie, A trzecia proste[g]o Safianu. ArchRadziw 1638 46, 16
cesarz turecki
patrz: TURECKI
  • - Półsagro albo sokół A nosi od 5 aż do 7 funtów kule, passavolante albo zebratana B nosi od 5 aż do 6 funtów kule, z których widziałem strzelając od seraju cesarza tureckiego ku wieżyczce Skutari w Konstantynololu. AquaPrax 82
  • - Cesarz Turecki: przed ruszeniem swego woyska [...] każdemu [janczarowi] zwykł darować po 1000 asper, to iest groszy! SolGeom III 95
  • - Piszą/ że kiedy Cesarz Turecki záczną ktorą z száráiu krewną/ lub kocháną przedtym swoię/ daie Baszy ktoremu zá żonę [...] żeby on wdzięcznie tę łáskę przyiąwszy/ ták w podárunkách ciągnąć się musi/ że wszystko práwie co ma wyda. GorzWol 76-77
kilof turecki
patrz: TURECKI
  • - Kilofow dwa Tureckich nabiianych oprawnych z blechmalem na hebanowych toporzyskach. ArchRadziw 1638 1651/ 69, 3
baryła węgierska
patrz: WĘGIERSKI
  • - Báryłá Węgierska - 24 gárncy Krák. GorAryt 72
  • - Báryłá Węgierska: Gárncy 74. SolGeom III 135
  • - Baryła ma 24 garcy baryła węgierska ma 74 garcy temi czasy zaś 65 garcy. T III 26
charcica wołoska
patrz: WOŁOSKI
  • - Bitka Charcica Płowa Wołoska. ArchRadziw 380, 6
wołoska czupryna
patrz: WOŁOSKI
  • - A oto pyszny generalstwa, pułkownictwa, rotmistrzostwa predykament, jedna bez kary licencyja i szarpanina, szacowny towarzystwa przywilej, sama wołoska czupryna [...], stempel za pasem, cybuch za kołnierzem albo ruchawe morzysko i gryzienie, szarawary pohane, haust bezmierny, brawura i grube znaczą obyczaje. MałpaCzłow 283
szeląg wołoski (sz. zm.)
patrz: WOŁOSKI
  • - Przez Inwencyią niektorych Subiektow Polskich Szelągi Wołoskie wprowadzono do Polski [...] za ktorą niecnotę niegodni się ci Inwentowie Tytułować Imięniem Narodu Polskiego y znaczny Bogu muszą oddawać Rachunek. PasPam 187
  • - Te wołoskie Szelągi Siła Bardzo narobiły depauperacyiey desperacyiey y Srogiego Zaboystwa między Ludzmi. PasPam 187
z armaty ognia dawać
patrz: DAWAĆ
  • - Z miasta na salve jako przeciwko komisarzowi z armaty ognia dają. BorzNaw 149 marg
dawać pieniądze na bank
patrz: DAWAĆ
  • - Dáię ná lichwę pieniądzé/ ábo ná bánk/ Colloco pecuniam. Pecuniam in quaestu relinquo: pecunia in quaestum et fenerationem translata: [...] Dáć ná máiętność/ ná folwárk/ [...] Vwięzić pieniądzé/ robić pieniądzmi [!]. [...] vide Lichwę biorę. Kn 112
dziesięcinę dawać
patrz: DAWAĆ
  • - Dziésięcinę komu dáię/ Decimas do. Kn 166
  • - dziesięcinę dawać den Zehenden geben. païer la dîme. T III 315
mieć baczność na kogo, na co
patrz: MIEĆ
  • - Na podlejszych wielką baczność mając i szanując, ludzkość wszelką rad im ukazował. SaadiOtwSGul 65-66
  • - Jedno też Wy Páńskiego y Szlácheckiego stanu Osoby mieycie báczność ná to, żebyście w szátách y w strojách zbytkow nie płodzili, jákoście to więc czynić zwykli. GdacPan 60
  • - Maiąc bacznosc O. Przeor na teraznieisze nieurodzaie, obiecał im to [ulgę w podróżach]. KsKasUl 375
  • - Na Symptomata, albo przymioty w takiey chorobie nie barzo uwazac trzeba; lecz na fundament y przyczynę choroby mieć baczność. BeimJelMed 28
mieć kogo, co na baczności
patrz: MIEĆ
  • - My dziatki małe Y Bogu na chwałę Palmy niesiemy przytym prosziemy Bys nas z młodosci miał na bacznosci Poki ze swiata powiedziem lata. KodKon 48
mieć się na baczności
patrz: MIEĆ
  • - Ja dziś daję audiencję posłannikowi moskiewskiemu, Z dział tu u nas dziś strzelano, ale tylko dlatego, aby chłopi, co robią w polach [...] mieli się na baczności. SobJListy 449
mieć łaskę u kogoś
patrz: MIEĆ
  • - Ukrolowey miał łaskę y u Dworskich bo często obłowili się za nim. PasPam 283v
mieć dzięgi
patrz: MIEĆ
  • - ma dźięgi. er hat Phennige. il a de la mazille. T III 307
żywcem mieć
patrz: MIEĆ
przyjść na pałac
patrz: PRZYJŚĆ, PRZYŚĆ
  • - Przyszedszy na Pałac do Pokoiow Krolewskich rzatko obaczyc było czuprynę tylko łby iako Pudła naywiększe. PasPam 190v
dać || dawać baczność
patrz: BACZNOŚĆ
  • - Dadzą pilną baczność, aby sąmsiedzi we wsi mieli między sobą równy pomiar w rolach, niwach i łąkach. InwPuck 136
  • - Baczność, aby nikt w tym prowencie nie zamknął i nie ubliżył, dawać będę. InwPuck 94
dać baczność
patrz: BACZNOŚĆ
daj Boże
patrz: DAĆ
dać ognia
patrz: DAĆ
  • - Obaczywszy Kozacy, którzy się już byli Wedle swego zwyczaju na czatę zmówili, Dali ognia po trzykroć na ono wesele. PotWoj1924 327
dać pole
patrz: DAĆ
dać znać
patrz: DAĆ
dać okazyją
patrz: DAĆ
dać wiadomość
patrz: DAĆ
dać ordynans
patrz: DAĆ
  • - Posłał gospodarz Swego Kozaka Przez ktorego dałęm im Ordynans ze by przeszedszy na tamtę stronę Białogrodu wlekli się powoley poko ia ich nie nagonię. PasPam 153
  • - [...] Monarchini Rossyiska dała Ordynans Admiralicyi swoiey, áżeby zawsze trzymała pogotowiu 12000 Maytkow [...]. GazPol 1736 87 8 nlb
  • - Ordynans. [...] § dać, otrzymać Ordynans. T III 1257
chłostę dać
patrz: DAĆ
dać informacyją
patrz: DAĆ
dać pomoc
patrz: DAĆ
dać radę
patrz: DAĆ
dać rękę
patrz: DAĆ
dać parol
patrz: DAĆ
  • - Wrociłęm się Samo trzec na zad do Pana Tyskiewicza. Bom mu był dał Parol. PasPam 153
  • - Daię wam parol, ize was nie zdradzę. OblJasGór 117
dać deklaracyją
patrz: DAĆ
dać w coś, po czymś (sz. zm.)
patrz: DAĆ
  • - Iak na owych zdraycow napadniemy to iak w gębę dał. PasPam 106v
  • - Uchoc WSC bo to kryminał wielki w pokoiu krolewskim iego dworzaninowi dac wgębę. PasPam 175
  • - Czasem y połbu gałąz dała y Suknią rozdarła PasPam 177
  • - Dawszy on wyrostkowi pięscią w gębę wydarł mu się. PasPam 88
  • - Dałęm mu z pięndziesiąt razy płazą. PasPam 89
dać /coś/ na rękę
patrz: DAĆ
dać batalią /(komuś)/
patrz: DAĆ
  • - 21 Maii jp. hetman podjazdem z wyborem ludu 3000 chodził na samego generała Golcza, któremu dał batalią pod Nakwaszą w 5000 jazdy będącemu. ZawiszaPam 145
  • - Tegoż czasu pod Warszawą na początku téj rady generał Niroth dał batalią sasom i polakom, [...], była ta batalia między Wolą a Warszawą. ZawiszaPam 234
  • - Zastąpił mu [Conradinusowi] Woyskiem Karol y dawszy sobie batalią [...] niemieckie Woysko zbił. HistŚwież 123
  • - Gdy Piotr Aragonski Karola wyzwał na poiedynek y on do Burdigali Na Mieysce od Piotra naznaczone iechał Syn Karola tym czasem takze Karol Xiąze Saternitańskie nad Wolą Oycowską dał Batalyią na Wodzie okrętami. HistŚwież 33
  • - Król August [...] ociągał się jeszcze niechcąc dać batalii. OtwFDziejeCzech 105
dać informacyją
patrz: DAĆ
  • - Dał mi był doskonałą wewszystkim informacyią [...] połozywszy w listach poslednieyszą nizeli była ad praesens [w danej chwili] datą z pewnych respektow. PasPam 165v
dać imiona
patrz: DAĆ
  • - [...] Krolewnie dano Imiona Marya, Krystyna, Anna, Teresa, Salomea, Eulalia, y Franciszka Xawerya, ktorey na dowod publicznego applauzu prywatne pioro to przydaie Votum. GazPol 1735 31 2 nlb
chłostę dać /komu, czemu/ (sz. zm.)
patrz: DAĆ
  • - Chłostę dáć komu/ dáć rozgą/ biczem/ komu [...] flagris cedere [...] Plagas infligere natibus alicuius virga [...] vide Siékę kogo rozgą/ biczem [...]. Kn 67
  • - Chłopá niedbáłego mieć ná baczeniu, á ktoryby przez niedbálstwo, y przez iáką niesposobność nie zásiał włodárzowi raz dáć chłostę że go nie doyźrzał, á chłopu dwá rázy. HaurEk 117
  • - Po twárdey ziemi, noc y dzień się walam, A coraz ciáłu dawszy dobrą chłostę, Mężnym umysłem ná nic niepozwalam. DrużZbiór 182
  • - Chłosta. Schmiss/ Hieb mit einer Peitsche. coup de foüet. [...] chłostę dać komu. einen peitschen. foüeter, donner des coups de foüet à qu. T III 114
cuda dać w /czyjeś/ ręce
patrz: DAĆ
  • - Cudá ták częste y wielkie Bog zá żywotá y po śmierci iey [Heleny] dał w ręce iey y przyczynie świętey/ iż przenieść w lat siedemnaście ciáło iey błogosłáwione náznáczono. OkolNiebo 23
niech /komuś/ Bóg da wieczne odpocznienie
patrz: DAĆ
  • - Pochowałęm go [ojca] w krakowie u karmelitow na Piasku Niech mu Bog da wieczne odpocznienie w krolestwie swoim. PasPam 249
niech Bóg da /komuś/ wiekuistą światłość
patrz: DAĆ
  • - Czeladnik Moy [...] Vmar kturymi był barzo wygodny ypotrzebny zacomu niech Bog da Wiekuistą Swiatłosc [...]. PoczOdlPam 28
dać dzięki /komuś/
patrz: DAĆ
  • - Iák Cię mam błogosłáwić, iákieć mam dáć dzięki, A naprzod Bogu memu, ktoregom iest ręki Mocą przez Cię rátowan [...]. DamKuligKról 265
  • - Usłyszawszy to Maurycyusz, dał chwáłę, y dzięki Bogu Pánu nászemu. TylkStrom 121
na umyśle baczny
patrz: BACZNY
głos archanjelski
patrz: ARCHANIELSKI, ARCHANIELSKI, ARCHANJELSKI, ARCHANGELSKI
archanjelskie pozdrowienie
patrz: ARCHANIELSKI, ARCHANIELSKI, ARCHANJELSKI, ARCHANGELSKI
trąba archangelska
patrz: ARCHANIELSKI, ARCHANIELSKI, ARCHANJELSKI, ARCHANGELSKI
starszyzna archanielska
patrz: ARCHANIELSKI, ARCHANIELSKI, ARCHANJELSKI, ARCHANGELSKI
obrzydły archanioł
patrz: ARCHANIOŁ, ARCHANIOŁ, ARCHANJOŁ, ARCHANGIOŁ
  • - Obrzydły Archanioł iako zawsze rebellizować tobie [Boże] będzie. KalCuda 298
zły archanioł
patrz: ARCHANIOŁ, ARCHANIOŁ, ARCHANJOŁ, ARCHANGIOŁ
  • - Pan moc daie Apostoło[m] [...] diabelstwo to wypędzać z ciał tych/ ktore opanowane są od te[go] złego Archanioła złymi y nieczystymi Duchami. KalCuda 293
wolny głos (sz. zm.)
patrz: GŁOS
  • - Tegoż Stanu [szlacheckiego] naywiększa w wolnym głosie Praerogátywá, że iáko wolnym głosem Páná sobie obiera, wolnym głosem ná wszystko zezwala, ták mimo głos iego wolny nic stánowiono bydź nie może. LubJMan 2-3
  • - Turkow to osobliwie, korciło bez miary Gdy naszy porazali na nogę Tatary Narod udzielny, bitny ktory dotąd głosem Wolnem Pana obierał, a im ci pod nosem Bez wszelkiey pomsty kurzą co Dniepru Porochy Osiedli wzgardzonego Pospolstwa Motłochy. PotWoj 11
  • - Informacyja na sejmiki antekomicyjalne [...] Ażeby starali się wolny głos utrzymać, to jest liberum veto, za którego naruszeniem nie tylko sejmowe, ale i sejmikowe każdego szlachcica nie „pozwalam” upadać by musiało [...]. InfSejmRzecz 119
głos wolny
patrz: GŁOS
  • - Głos przéstworny/ wolny. Vox plena [...] Kn 1281
głosem wielkim
patrz: GŁOS
  • - Y widziałem/ y słyszałem jednego Anjołá lecącego przez pośrzodek niebá/ mowiącego głosem wielkim; Biádá, biádá, biádá mieszkájącym ná ziemi! dla innych głosow trąby trzech Anjołow, ktorzy zátrąbić máją! BG Ap 8, 13
co z głosu wołać
patrz: GŁOS
  • - co z głosu wołać. aus vollem Halse schrenen. crier à pleine tête. T III 382
na dwa, trzy głosy
patrz: GŁOS
  • - na dwa, trzy głosy. von zwen, dren Stimmen. à deux, à trois parties. § na trzy głosy śpiewać; na cztery głosy pieśń, muteta T III 382
zgodnemi głosami
patrz: GŁOS
  • - zgodnemi głosami. einstimmig. tout d'une voix. T III 382
wolnym, rzędnym mowić głosem
patrz: GŁOS
  • - wolnym, rzędnym mowić głosem. fren, befehlerich reden. parler d'un ton libre, résolut, d'un ton de maîre. T III 382
w głos
patrz: GŁOS
  • - w głos. 2) laut, deutlich, hell, offenbar von Citationes eines Buches. [...] 2) hautement, clairement, en parlant des citations d'un livre. [...] § 2) w głos opowiada prawo. T III 382
  • - w ten głos mowi Pismo Swięte. so redet die H. Schrift. ainsi, de cette voix parle l'Ecriture. T III 382
anielskie głosy
patrz: GŁOS
w swoję drogę
patrz: SWÓJ
  • - Iuz bym był iechał prosto w Swoię drogę ale mi Gosiewski Hetman y Podskarbi Litewski kazał usiebie bydz. PasPam 182v
  • - Kozdy w Swoię drogę co żywo. PasPam 238
abrysowy instrument
patrz: ABRYSOWY
absolucyja papieska
patrz: ABSOLUCJA
  • - Bez absolucyjej papieskiej z mniszki spłodzony beł [Witkoski Seweryn], ergo illegitime natus. TrepNekLibDworz 428
bosman starszy
patrz: STARY
  • - Fryderyk [...] Prosił gorąco bosmana starszego, By mógł obronić jako zdrowie jego. BorzNaw 135
starszy kolegium
patrz: STARY
  • - rozkazuiemy, aby [...] ten nasz Mandat Starsi Kollegiow y Konwentow na kongressach Zakonnych, Kapitułach aby czytalć, y obserwować starali się. GazPol 1735 41 4 nlb
burmistrz stary
patrz: STARY
  • - Burmistrz stáry/ Exconsul [...]. Kn 54

patrz: STARY
publiczny burdel
patrz: PUBLICZNY
  • - Mijam przez wzgardę publiczne burdele i lunapary, w których wszytko do kroju, do mody, do aparencyi i garnituru znajdziesz bez nagany, jakby to w zacnych i górnych fraucymerach. MałpaCzłow 291
bankiet publiczny
patrz: PUBLICZNY
  • - Wybijali tę melankoliczną apprehensię Królowi J. M. Panowie Senatorowie różni, z powinnemi aktu weselnego gratulacyami przychodzący, [...] dobrą myśl przy tak wesołym akcie perswadując, której jednak wmówić w niego niemogli, bo i nabożeństwo kościelne i bankiet publiczny niewesoło odprawił. DiarPogKoniec 295
budowniczy publiczny
patrz: PUBLICZNY
  • - Budowniczego publicznego vrząd/ Lunárstwo/ Aedilitas: aedilitium munus, Cicer. Cura aedium sacrarum & priuatarum [...]. Kn 51
publiczna audyjencyja (sz. zm.)
patrz: PUBLICZNY
  • - Nazaiutrz miał Ociec S. Consystor/ przy ktorym Akcie Kardynałowie mieć Audyencyą publiczną/ y Rada taiemna bywać/ zwykła. MerkPol 92
  • - Posłowie […] publiczną u JKMCi mieli Audiencyą. GazPol 1735 60 2 nlb
czerwony złoty
patrz: ZŁOTY
złote jabłko (sz. zm.)
patrz: ZŁOTY
  • - Bo Mars zawsze był dzielniejszy do każdej sprawy, Jowisz z drugimi bogi miał insze zabawy. A wżdy Jowisz co zbroił, stał się jabłkiem złotym, Spuścił się do Danae, jako jest wieść o tym. WychWieś 19
  • - Od slepey iednák społecznicy rosprzężona/ złotym iabłkiem od Hypomenesa wprędkim biegu vwiedźiona/ nieostrożnie iákoś kresu chybiłá. WojszOr 141
  • - Bogactwa Juno trzyma na onym popisie, Sławę Pallas, a złote jabłko przy Parysie: Rozmyśla, której go dać; przyszła Wenus nago: Upośledziwszy owe z wielką wzgardą, ma go. PotFrasz2Kuk II 247
  • - P. Kto to był Parys, y iaki iego był sąd? O. Był Synem Pryama Krola Trojańskiego. Na weselu Tety y Pelei gdy się znaydowała Juno, Wenus, y Minerwa, Bogini niezgody, rzuciła w pośrzod nich iabłko złote, z tym napisem: Dla naypięknieyszey. FormZeb 145
  • - Hypomenes, Atálanty nie zwiodłby iabłkiem złotym, Bu wiedźiáłá, że y iábłko, yonę miał mieć potym. NikAtal A2
złote jabłko (sz. zm.)
patrz: ZŁOTY
  • - Po Kápelli Krolewskiey, trzech II. MM. Pánow Senatorow w Kopiniakách álbo Kápách kierowych, Insignia Regia nieszli ná poduszkách Złotogłowowych, Koronę I. M. Pan Grzybowski Kásztellan Inowrocłáwski w pośrodku, ná práwey stronie Sceptrum niosł I. M. P. Sienicki Kásztellan Cerski, á ná lewey stronie Iábłko złote niosł I. M. P. Stánisław Szczuká Referendarz Koronny. RelDep 2 nlb
  • - I M. P. Generał Wielkopolski niosł iábłko złote, berło I. M. P. Hetman Litewski Polny, Koronę I M. Pan Woiewodá Krákowski. [...] [August II] Wdźiawszy perukę, y ná nię Koronę włożywszy Berło, y Iábłko złote máiąc, szedł z Ratusza ná Tron przed ktorym szli parámi Ich MM. PP. Ráycy, [...]. PamDiar 4 nlb
  • - INSIGNIA albo CLENODIA CESARZOW są sequentia. [...] 3tio. SCEPTRUM albo Berło Monarszyńskiey Godności znak, w Norymberdze aserwowane. 4to. ZŁOTE IABŁKO, Swiata Panowánie denotuiące. ChmielAteny1755 I 499
dżdżownice gwiazdy
patrz: DŻDŻOWNICA
  • - Dżdżownicé gwiázdy/Hyades, [...] Suculae, [...] Palilitium vel paralitium sidus, [...]. Kn 159-160
w batalii stać
patrz: STAĆ
  • - Działo Pułkartonie wzieli [żołnierze moskiewscy] zaniesprawą Naszych wbataliy Iazdy stoiącey. PoczOdlPam 23
obozami stać ,
obozem stać
patrz: STAĆ
  • - Poszedłęm tedy ku Leplowi gdzie Obozem stał Woiewoda. PasPam 158
  • - My tez stoiąc blisko siebie Obozami Cum Cesareis przez niedziel 8 czy więcey uprzykszylismy się sobie znacznie. PasPam 73
  • - Woysko całe obozęm stało przed klasztorem. PasPam 78
gospodą stać /(u kogoś)/ (sz. zm.)
patrz: STAĆ
  • - Stoię gospodą v kogo/ Diversor apud aliquem [...]. Haec illum regia cepit. Tu stał gospodą. Hospitor. [...] Diuerto ad hospitem: diuerto ad aliquem in hospitium. Kn 1067
  • - Gospodą v kogo stoię/ vide Stoię gospodą. Kn 205
  • - gospodą stać; mieć gospodę u kogo. herbergen. loger chez qu. T III 408
jako baczę
patrz: BACZYĆ
  • - Zdaniu Boiar Dumnych nie podlegamy poiedziemy tak iako się nam będzie podobało, ale iako baczę szukacie przyczyny nie miły wam pokoy z ktorymesmy są posłani. PiasRel 54v
  • - Ty iáko báczę Osobą się brzydzisz. TwarSDaf 60
atlantowa góra
patrz: ATLANTOWY
atlantowy wierzch
patrz: ATLANTOWY
atlantowskie barki
patrz: ATLANTOWSKI
Ocean Atlantski
patrz: ATLANTSKI
  • - ROzszerzjłá się też wiárá Chrześciáńska y szerzy się vstáwicznie ná Oceanie Atlantskim/ przez Coloniae/ ktore tám wprowádźili/ częśćia Cásztiliani/ częścią Portogálczycy. BotŁęczRel IV 236
  • - WYSPY Oceanu Atlantskiego CANARIAE. BotŁęczRel II 59
brody atlantyjskie
patrz: ATLANTYJSKI
ach, ach ,
achach
patrz: ACH, ACH, AH
  • - Ach, ach ! niechciał tego Bog, byście z sobą trwali, A z miłości braterskiey owoce zbierali. GrochWiersze 159
  • - Ach/ ach/ żal się Boże y wspomnieć groza na one dni. BirkRus 17
  • - Gdy się zal w serce Człowiecze wkorzeni. Ach, ach, iakosz mnie nie ma z Fundamentu, Mieszac? PotPer 19v
  • - Ach ách. Ach/ ách/ á cháchá/ są to rzeczy rozne: Ach/ ách/ przymusne/ cháchá bywa prozne. A możeć iedno z drugiego śię złożyć/ Przetożby śmieszkom potrzebá powrożyć. Czy nie wywroći ách/ ách/ z chá chá chuda/ Bowiem tá chuda mawia iák śię vda. Nie chychocże cháchá/ gdy áchách drugi wzdycha/ Gdźie vstąpi chichotá/ tám lichotá lichá. JagDworz Aii
ach niestetyż (niestetyż) ,
ach niestocie ,
ach niestoty ,
ah niestotyż
patrz: ACH, ACH, AH
  • - Ach niestetysz niestetysz tysiąc mizernemu Iuz mi przyndzie na wieki człowiekowi złemu zginąc. KodKon 95
  • - Tak mowi Panujący PAN; kwilicie mowiąc; Ach niestetysz na ten dzień: Bo bliski jest dzień [...] Pański. BG Jk Ez 30, 2
  • - Uwi: ah niestotysz. JaśDict 94
  • - Ach niestoty Vae. SłowPolŁac 1
  • - Ieszczec się ieszcze, y iemu okroi, Dziesięcioletney, ach nie-stocie Woyny. PotPer 21
  • - Ach niestetysz? prawie z tey usługi Trafił z pogrzebu znowu na grob drugi. OblJasGór 58v
ach dla Boga
patrz: ACH, ACH, AH
  • - Jeszcze do tego - prze Bóg! ach! dla Boga! druga straszniejsza uderzyła trwoga. BorzNaw 134
ach pożal się Boże
patrz: ACH, ACH, AH
  • - Niech się prozno nie chełpią z swemi Bohatyry Iakich garść nieopatrznie, ach pozel się Boze Hetman tu na nierowne narazieł poroze. PotWoj 18
ach [...] ach
patrz: ACH, ACH, AH
  • - Ach ktorzy Cie miłowali Iezu ach cie katowali. KodKon 159
  • - Ach moy frasunku, ach nieszczęście moie. OblJasGór 38v
ach niestetyż mnie (sz. zm.)
patrz: ACH, ACH, AH
  • - Panna Marya. Ach niestetys mnie ubogiey sierocie Izem oto została w takowym kłopocie. KodKon 32
  • - Ludgierd zabity? dla Boga a ciało Ach mnie niestetysz kędy sie podziało? OblJasGór 56v
ach mnie
patrz: ACH, ACH, AH
  • - Ach mnie nędzney czemum się ia urodziła/ abo urodziwszy się zaraz nie umarła? SpInZąbMłot 25
  • - Ach mnie y powtore rzeknę ach mnie/ ktory zostawił świat Zakonnik/ a nad ludzi świeckich gorzey się unośi. KalCuda 234
  • - Miły Małzonku, ktos cie tam ratuie? [...] Ach mnie niesczęsney Kiedy bym tam była Zebym mu głowę sama obłozyła. OblJasGór 113
  • - HELAS [...] Ach mnie mizernemu. DanKolaDyk II, 119
ach, ach mnie
patrz: ACH, ACH, AH
  • - Dusza Ach? ach mnie o Boze zywy Coz to za cud tak strasliwy. KodKon 153
ach biada mnie
patrz: ACH, ACH, AH
  • - Ach biada mnie nędznemu, Człowieku strapionemu. ŻabSymf C2
własny chłop (sz. zm.)
patrz: WŁASNY
  • - Anno 1657 [...] niezmierne rabunki, najazdy cierpieliśmy od chłopow własnych naszych. CedrPam 12
  • - Nikomu nie zwykłem bronić wydania własnych chłopow parendo Legi et Iustitiae. RzewKor 39
jak(o) pies
patrz: PIES
  • - Ledwie mi dáli suchy chleb/ y muśiałem (muśiáłám) wodę żłopáć/ jáko pies. VolcDial 21
  • - Wielkie jego dostatki, mowy i postępki Z pokornym podziwieniem od rana do zmierzchu, Tylko nie dokładając, w oczy chwalą, wierzchu, A jako psi do jatki idąc za baranem, Powtarzają: niedługo będziesz wielkim panem! PotWoj1924 22
  • - Ieden Szlachćic gadał publicznie na Pana, lubo nie ukrzywdzony, ni urażony odniego niebył; Przyiaciele owego Pana zbili go, on się Panu skarzy mowiąc: ze mię zbito iako psa. Odpowiedział Pan: Panie Bracie, kto gada iak pies, biją go iak psa. JabłSkrup 17
pies łowczy
patrz: PIES
  • - Piés łowczy węchem śledzący zwierzá ábo ptaká/ iáko ogar/ wyżéł [...]. Kn 693
  • - Canis venaticus [...] Piés łowczy. KnŁacPol 107
pies brytański
patrz: PIES
  • - Do páłásza to było, nie do zębow Pánie Bohátyrze iák pies Brytáński. AndPiekBoh 41
pies angielski
patrz: PIES
  • - Chcąc mieć polowanie do pola par fors podobne, ordynowałem tak po psy angielskie gończe, jako też po pikierów doskonałych w cudze nacje. RadziwHDiar 73
pies wściekły
patrz: PIES
  • - Słowá dobrego Kácerzom nie dáią Oycowie święci/ przyrownywáią ich psom wściekłym/ wężom/ bazyliszkom/ smokom łuskowátym/ sowom/ krowkom/ ktore w gnoiu gmerzą/; żabom/ muchom/ pluskwom/ ktore poki żyią kąsáią/ gdy zdechną śmierdzą/ trędowátym/ piecom nápalonym/ w ktorych chleby Antychrystowi pieką/ koczkodanom/ máłpom/ páiąkom/ prochnowi/ członkom zgniłym/ iászczurkom/ ktore żywot Kościołá Páńskiego gryzą/ centaurom/ to iest chłopobykom/ puchaczom/ onokrotalom/ ábo bábom z klekotkámi/ cyklopom onym/ ktorzy się w iáskiniách Etneyskich y porodzili y pochowáli. BirkRus 33
lecieć jako wściekły
patrz: WŚCIEKŁY
  • - Skoczy Arsina z łoszka bez odziezy. W iedney koszuli, leci iako wsciekła [...]. PotSyl 41
ogień artyficjalny
patrz: OGIEŃ
  • - Inwencya prochu do strzelániá u Chinow naypierwszá od 1700. lát, y nayskuteczniey ognie artyficyálne reprezentowáć mogą ná Powietrzu. ŁubŚwiat 601
  • - Teráźnieyszych Włochow Geniusz pięknie opisał nowy nátur ludzkich speculator Fredro Woiewoda Podolski, w Księdze swoiey Łacińskiey mądrze nápisaney: Vir Consilii: Iż na Woyne, do rożnych konsztow ználezienia, y zrobienia Machin, y ogniow artyficyalnych ostry dźiwnie máią dowcip. ChmielAteny II 702
przez ognie i miecze
patrz: OGIEŃ
wydać ogień
patrz: OGIEŃ
wolny ogień
patrz: OGIEŃ
  • - [...] wtrzeciey pátelli rospuść w occie Gálbán/ y Ammoniák/ nád bárzo wolnym ogniem/ żeby namnieyszego przypalenia czuć nie było [...]. SyrZiel 259
  • - [Perillus] vrobił wołu miedzianego z kárkiem záłamánym/ iż kogobykolwiek w tego wołu włożywszy ná wolnym ogniu męczono/ tedy wołánie iego y nárzekánie miáło reprezentowáć ryczenie wołowe. StarKaz 524
  • - Nie kocham tedy? Ach, do samych kości Wolnym się ogniem spuszczam i topnieję. MorszAUtwKuk 185
bzowe kwiatki
patrz: KWIATEK

patrz: BABIŃSKI
koniuszy babiński
patrz: BABIŃSKI
podsędek babiński
patrz: BABIŃSKI
rzeczpospolita Babińska
patrz: BABIŃSKI
  • - Pan Simon Kopjtinskj powiedział ze był v JP Daniłowica Woiewodj Ruskiego na wigilią j iadł sczukę tak wielką co się w xieniec wlało szteri garce wina [...] przeto Rzeczypospolita babinska dała mu vrząd Bankietnyk Babjnsky. AktaBab 28
sufragan babiński
patrz: BABIŃSKI
urząd babiński
patrz: BABIŃSKI
bednarkę robić
patrz: ROBIĆ
robić bednarstwo
patrz: ROBIĆ
kim jako bydlątkiem robić
patrz: ROBIĆ
dziwy (/z kimś/) robić (sz. zm.)
patrz: ROBIĆ
  • - Co wybuchnęło potym in Publicum co z dobrym Panem robili zadziwy, otym sięnizey napisze. PasPam 233
  • - Ten Francuz, który się był przed dwiema tygodniami obiesił, i po śmierci dziwów robić nie przestaje, z początku bowiem, zaraz pierwszej nocy po obieszeniu, przyszedł był do warty kunickiej około właśnie północka i spytawszy ich o suknie swoje, potem skoczył ku kaplicy i zniknął. SarPam 31
  • - Aże nigdy Koronacyi publiczney nie widzieli Sasi, dziwowali się Ceremoniom, i szpecili Luterania Polaków, mowiąc ze dziwa nie zwyczayne z ich Panem robią - Zona Królewska niechciała z Królem do Polski iechać, niechcąc wiary Luterskiey porzucić [...]. OtwFDzieje 7
hak bednarski
patrz: HAK, HAK, AK
hak katowski
patrz: HAK, HAK, AK
  • - Hak kátowski Harpax ferreus. Kn 221
hak wojenny
patrz: HAK, HAK, AK
  • - Hak woięnny/ Vncus naualis, [...] Manus ferrea. [...] Lupus ferreus [...]. Kn 221
hak dwojzęby
patrz: HAK, HAK, AK
  • - Hak dwoyzęby/ Bidens [...] motyká dwoyzębá. Kn 221
kloc bednarski
patrz: KLOC
koszula befelska
patrz: KOSZULA
koszula chłopska
patrz: KOSZULA
  • - Szołtyszowi snietnickiemu/ wziąłem [...] koszule chłopską, gunię przechodzoną. AktaMusz 1719
oborny bekas
patrz: OBORNY
  • - Iak wiele z Polski stad Wołow idzie w Szląsk [...] ledwo nie 10. albo 12. tysięcy co rok, tych obornych idzie Bekasow. ChmielAteny II 332
bydło oborne (sz. zm.)
patrz: OBORNY
  • - Owiec w doieniu przypilnowáć, ktorych trzy rázy ná dzień według zwyczáiu doić: báránki młode odsadzáć: toż się ma rozumieć y o innym obornym bydle, ktorym pokrzyw dla buynego mleká dodawáć. HaurEk 104
  • - Bydłu w szelkiemu ták Obornemu, Owczárnemu, Chlewnemu, iáko y Stáiennemu dodawáć potrzebá, bo w tym Miesiącu chudnąc zwykło. HaurEk 116
  • - Bydłá obornego przestrzegáć áby nie záchudzáć. HaurEk 88
architekt militarii ,
architekt militaris ,
architekt wojenny
patrz: WOJENNY
  • - Ingenier (albo) architect militarij ktory Mistrzem iest zakładania fortece, a ten ma bydz y Mathematyk. NarArch 39
  • - Architekt Militaris Ingenierem Nazwany. NarArch 79
  • - Atoli bez pracy iuż zkomputowany od Architektow Woiennych wymiar tychże linii następuiaca okazuie tablica. BystrzInfArch G1v
artykuły wojenne
patrz: WOJENNY
  • - Artykuły Woienne y pismo nizey napisane otrąbiono dla wiadomosci wszytkim. PiasRel 22
  • - Wszystkich Artykułow woiennych, tak przerzeczonego, iako inszego porządku przestrzeganie, nie tylko do Rotmistrza albo Porucznika, ale do Chorążego. FredKon 31
  • - Artykuły woienne dla woyska Polskiego opisane przez konstytucyą roku 1609. BystrzInfStat N 2v
  • - Artykuły albo Konstytucye wojenne Hetmańskie, jako od Radziwiłłow Hetmanow, osobliwą maią powagę, tak szczegulnie od Godnosci Twoiey biorą swoię wieczność. ArtWoj 1 nlb.
wojenna akademia
patrz: WOJENNY
  • - Philip Macedończyk syna swego z młodu zaraz w woienney Akademiey do Spraw Ricerskich instruował. KalCuda 20 nlb.
ekonomia wojenna
patrz: WOJENNY
  • - Ekonomia woienna [...]. T III 334
amunicja wojenna
patrz: WOJENNY
  • - 800 palisadow zwieść kazał, tudzież wszelkim dostatkiem zywności, y ammunicyi woienney Garnizon tuteyszy opatrzył [pan Reymić]. GazPol 1735 29 6 nlb
  • - [...] Woyska wielkie Rossyiskie z Amunicyami wielkiemi woiennemi y wiktuałami [...] ustawicznie na Ukrainę masieruią [...]. GazPol 1736 96 5 nlb
wojenny aparament
patrz: WOJENNY
  • - Okręty zapaliwszy ie zbili y zatopili [żołnierze Cezara], a drugie dwa gwałtownym następem ze wszytkim Ludem y woiennym apparamentem wzięli. SzołHist 15
aparat wojenny (sz. zm.)
patrz: WOJENNY
  • - Na wojnę [...] z działmi i aparatem woiennyn, jeżdżą [Polacy]. NiemPam 104
  • - Kazał [Eneasz] [...] zabite[go] trupem bez wszystkie[go] rinstunku y Woienne[go] apparatu armatury Same[go] tylko wiesc. HerbOr 406
  • - Rozumieią iednák niektorzy/ że apparáty Woienne Kufirsztowskie zmierzáią do odebránia Rymberge z rąk Holenderskich. MerkPol 279
  • - Brzmią bębny po miasteczkach; szeleszczą Warstaty Co zywe się w Woienne sobi Apparaty. PotWoj 34
baszta wojenna
patrz: WOJENNY
  • - Máchyná/ vide Ogromna rzécz/ Básztá woienna/ Táran/ Szopá woienna. Kn 378
okręt wojenny
patrz: WOJENNY
  • - Lubo tam iest port Spokoyny y Cichy ale przecię nieprzystępny bo do Samych Bulwarkow okręt wielki woięnny nieprzystąpi Chyba te małe okręty kupieckie Szmagi trzeba tedy do Okrętu wozić się. PasPam 68
plac chałupniczy
patrz: PLAC
plac kościelny
patrz: PLAC
  • - [...] plác kościélny [...]. Kn 306
bankiet nocny (sz. zm.)
patrz: NOCNY
  • - Nowochrzczeńcy y Adámitowie/ [...] záprowádziwszy się ná bánkiet nocny/ świece zgásiwszy/ kázirodztwá płodzicie. BirkEgz 15
  • - Kurwy, Precz z domu! [...] Dano wam wszytko, bodaj was zabito, I popłacono aż po wczoraj myto, I na rozprawie przy nocnym bankiecie Położono was. MorszAUtwKuk 335
  • - Sprawuje Kupido Ten bankiet nocny z twą wolą, Filido. MorszAUtwKuk 338
nocne chmary
patrz: NOCNY
  • - Jasność skrywszy rzewliwie zapłakał [Febus] Tak, iż płacz jego poszedszy w niebiosy Z wierzchu łzom polskiem większej sporzył rosy. Wszędzie się nocne rozchodzieły chmary, Kiedy już króla [Władysława IV] złożono na mary. BorzNaw 79
nocna chmura (sz. zm.)
patrz: NOCNY
  • - Phebus iásny vstępował/ Y chmury nocne/ świátło wyganiáły. TasKochGoff 252
  • - On [Ormus] przyodziany płaszczem nocney chmury Nie zwykłą drogą lud lekki przebrány/ Zdrowo wprowádził miedzy mieysckie mury. TasKochGoff 266-267
  • - Wiárá ś. Kátholicka Rzymska/ prawdziwe słońce iest [...] Mądrość tá księżycem iest; nocne chmury głupstwá/ ktore się przy młodzi wieszáią/ rozbiia. BirkOboz 41
marsowe pole
patrz: MARSÓW, MARSOWY
gromadna audyjencyja
patrz: GROMADNY
  • - Annibal [...] wyprawił jednego poufałego [...] do Kartageny [...] prosto na ratusz [aby] kiedy się rada odprawowała przyszedł i w poszrodku gromadnej senatu i pospólstwa audyjencyjej rzekł: "Posłał mię pilno Annibal". LubSArtDąb IX, 632
altana narożna
patrz: NAROŻNI, NAROŻNY
  • - Gdy [pisarz] go [dekret] zwyczajnym napisze konceptem Tamtej kancelaryjej, z altany narożnej Całym gardłem na miasto obwoła go woźny. PotZacKuk I 582
baszta narożna (sz. zm.) ,
baszta narożnia
patrz: NAROŻNI, NAROŻNY
  • - Juz było duszno Bobowskiemu y w baszcie tey kitaigrodowei narozniey y blisko tego było od niei ustępować naszem. MarchŚcibHist 34v
  • - Obrociła sie Moskwa z oną swoią potęgą wszytką na kwaterę Bobowskiego, ktory trzymał basztę narozńą w kitaigrodzie nad rzeką Moskwą. MarchŚcibHist 34v
  • - Z szańców P. Winterowych u baszty narożnéj od Wisły w zamku, [...], wierzch zbito. DiarKwarKoniec 28
  • - Od tejże bramy do narożnej baszty nad morzem sztakiet albo ostróg wałem osypany. InwPuck 5
armata polna
patrz: POLNY
  • - Czwartego dnia ruszył się marszałek związkowy z Malborga wziąwszy 10 armat polnych z sobą i okupem wielkim skarawszy Malborczanów. OtwFDziejeCzech 79
armatka polna
patrz: POLNY
  • - Dragonia moskiewska [...] razem z piechotą ruszyła się do Kowna. Idąc gościńcem trafiła na uszykowane szwadrony nasze i [...] z armatek polnych [...] dawać poczęła. MatDiar 99
anyż polny (sz. zm.)
patrz: POLNY
  • - Hanyż polny/ Rozdział 12. Carum, Carui, & Caros Feldtkimmel. Wisenkimmich. SyrZiel 413
  • - Nasienie Sniedkowe bywa do chleba pieczenia przydane/ iako Czarnucha/ albo polny Anyż. Kn 1233
  • - Anyż polny/ vide Káruy. Kn 8
bazylija polna (sz. zm.)
patrz: POLNY
  • - BArzo się mylą/ ktorzy Firletki/ álbo polną Bazylią mienią być Trędownikiem. SyrZiel 1411
  • - Bázylia polna/ Rozdział 45. Acinus. Aconos. Ocimastrum. Epimetron. SyrZiel 519
  • - Drudzy ine ziele polne pachniące/ y kosmáte/ á kształt nieiákokolwiek do Bázyleyki [podobne] máiące bydź chcą/ ále y to źle/ ábowiem y to kwiatki miewa: A Bázylia polna (iesli ma bydź wiara Pliniusowi miana) kwiátu nie niesie. SyrZiel 520
  • - Ocymastri. Ocymardus. Rauch Basilien/ Widerstosz. Baziley[!] polney [korzeń]. GuldOn 29
bot.
bazylika polna
patrz: POLNY
  • - Bázyliká polna/ Acinus [...] et Epipetron [...]. Ocimum syluestre, [...] Firlétká płonna/ krowia. Kn 18
  • - Bázyliká polna/ Acinos, herba. Ocymosimilis, lat. Ocymastrum. Wild Basilien. DasHünDict Ooiijv
  • - bazylika polna, (ocimum silvestre) Feld-Basilien. basilic sauvage. T III 29
bot.
bazylijka polna
patrz: POLNY
  • - Tá [zębrzyca] Korzeń ma wielki y soku pełny: Odnożek rzadkich/ ále mocnych y cienkich/ á w środku maiąc sparę [...] iako w Kozłku/ álbo w korzeniu Mydelnice: ktorą też Bázyliyką polną nazywamy. SyrZiel 146
polny bazylik
patrz: POLNY
firletka polna (sz. zm.)
patrz: POLNY
  • - Firletki polne iáko Orybasius pisze [...] stolcámi wilgotności z ciáłá wywodzą. SyrZiel 577
  • - Przodkowie nászy stárzy/ poki báwełnynie mieli/ suchego do knotow firletki liścia vżywáli/ y ztąd Lychnidem/ to iest knotem/ ábo knotownicą/ názwáli Czárnuchę żytną/ ábo Kąkolnice/ niektorzy z poślednieyszych Ziołopisow/ chcą też mieć zá iednę z polnych firletek/ ále mym zdániem nie przystoynie/ gdyż firletki wszystkie prawdziwe/ purguią/ iáko Dyoskorydes y Orybasius świádczą. Tá Kąkolnicá naminiey. SyrZiel 577
  • - Mydelnicá/ ktora v nas roście iest od cudzoziemskiey rożna. [...] Mydelnicą to niektorzy swoyską zowią/ ia Fierletką polną. SyrZiel 621
hetman polny litewski
patrz: POLNY
  • - Interim Consilia Seymowe tamuią się na Prywatnych urazach Pana Słuszki Hetmana Polnego Litewskiego z Panęm Dąbrowskiem Posłęm Woiewody Wilęnskiego. PasPam 283v
hetman polny Wielkiego Księstwa Litewskiego
patrz: POLNY
  • - Deklaracyia [...] dana przez [...] Woiewodę Smolęnskiego Hetmana Polnego w X Litewskiego. PasPam 207v-208
hetman polny koronny
patrz: POLNY
  • - Deklaracyia [...] dana przez [...] Marszałka koronnego y Hetmana Polnego koronnego. PasPam 208
rumianek polny
patrz: POLNY
  • - Ubodzy ludzie zamiast przerzeczonych skorek kwiat rumianku Polnego albo krwawniku (vulgo millefolium) czy w proszku, czy w essencyi niech zażywaią; a doznaią skutku; ia nie tysiąc ludzi temi ziołkami na febrę wyleczyłem. BeimJelMed 163-164
  • - Kwiat rumianku polnego, y krwawniku z sk[o]rką pomaranczową iak herbata zażywany w momencie prawie ratunek przynosi. BeimJelMed 90
polny aminek
patrz: POLNY
  • - Amin. Polny Aminek. Aminek ktory gdy go skostuiesz/ Ięzyk skátuie/ w kram nágotuiesz. OlszSzkoła F2
babka czerwona
patrz: CZERWONY, CZYRWONY, CZERWONY
  • - Pierwsza Babká wiélka/ ktorą [babką]czérwoną zowią. SyrZiel 1129
burdo czerwony
patrz: CZERWONY, CZYRWONY, CZERWONY
  • - Piłeś [...] I anżuł biały, i burdo czerwony, I niefrancuskiej jakoby jagody Słodki frontynjak nie cierpiący wody. MorszAUtwKuk 51
arszenik czerwony
patrz: CZERWONY, CZYRWONY, CZERWONY
  • - Arsenicum album. WeissHüttenrauch. Arszenik biały.[...] Rauschgeel [...] Hüttenrauch. czerwony. GuldOn 40-41
  • - Gdybyś wziął arszeniku czerwonego, y hałunu, a utarł byś to, y zamieszał z sokiem rozchodnikowym, y z żołcią z byka, a namazałbyś ręce swoie, potym wziąłbyś rękami namazanemi żelazo rozpalone, nie upali cię. AlbSekr 328
borówki czerwone
patrz: CZERWONY, CZYRWONY, CZERWONY
  • - Czerwienicá ziéle/ vide Wołowy ięzyk/ et Borowki czerwone. Kn 100
  • - Borowki czerwone/ czerwienicé/ Mącznicá do kordwanu/ Rhus [...] Vitis Idaea rubra, Vrsin. Rhus erythros, Dalecamp [...]. Kn 42
bryzelia czerwona
patrz: CZERWONY, CZYRWONY, CZERWONY
  • - Brasilicum rubru[m] [...] Bryzilia czerwona. GuldOn 32
  • - Rospuść przy ogniu karuk. Vwarz i bryzeliey czerwoney trochę. SekrWyj 54
  • - Weś wody háłunowey [...] námocz w niey tártey álbo strugáney, lubo Bryzeliey czerwoney, lubo drzewá sándáłowego, niech moknie. CompMed 683
bursztyn czerwonawy ,
bursztyn czerwony
patrz: CZERWONY, CZYRWONY, CZERWONY
  • - Wziąć [...] Burstynu/ czerwonego kámieniá/ glinki Ormieńskiey/ Myrtowych iágodek. SyrZiel 303
  • - Bursztyn/ Czerwonáwy bursztyn. Glessum barbara voce dicitur [...] qui ait esse succum arboris pini, rigore aut tempore autumnali concretum. [...]. Kn 54
błonka czerwona
patrz: CZERWONY, CZYRWONY, CZERWONY
  • - Iądro męskie ma iednę parę, [myszek] alias błonká czerwona rzeczone. KirchFac 122
brytan czerwony
patrz: CZERWONY, CZYRWONY, CZERWONY
  • - Brytan czyrwony bez odmiany zowie się [...] Sołtan. ArchRadziw 1638 184, 6
czerwone boty (sz. zm.)
patrz: CZERWONY, CZYRWONY, CZERWONY
  • - W bóciech kowanych czerwonych także jako i chłopi zawżdy chodzą [żony uboższych bojarów]. NiemPam 174
  • - Potym Hosudaryni szła, po moskiewsku ubrana, w sukni po kostki [...] w kowanych czerwonych bóciech. NiemPam 47-48
brewiarz rzymski
patrz: RZYMSKI
  • - Manssionarystowie Czterze ze trzema Skolnemi zwysz Napiszanemi y powinni Spiëwac Officium B V Mariae według opisanego Breuiarza y Mszału Rzymskiego głoszem wdziecznÿm y wyraznÿm Kazdego Roku y dnia ze Mszą S de B V Maria. KomonDziej 120
  • - [Papież Sylwester] Ochrzciwszy Konstantyna Cesarza y pierwsze od niego szczodre fundacye wziąwszy [...] tak miarkował, że iako w Brewiarzu Rzymskim czytać można; ductu caelestis prudentiae, quâ Ecclesiam administrabat to postanowił, ut Clericis copiosis egentes conjungeret, et sacris virginibus, quae ad victum necessaria essent suppeditaret. LeszczStGłos 24
imperium Rzymskie
patrz: RZYMSKI
  • - IMperium Rzymskie [...] rozciągáło się od Oceanu Hibernickiego áż zá Tigris rzekę y od Oceanu Atlántskiego áż do odnogi Perskiey y od Atlantu áż do pusczey Káledońskiey[...]. BotŁęczRel III 65
cesarz rzymski (sz. zm.)
patrz: RZYMSKI
  • - Cesarzow Rzymskich wielkie dzieła Konstantynowa smierc Iak oszpeciła. PasPam 110
  • - Przychodzi mi na pamiec Rzymskiego Cesarza Symbolum. PasPam 273
  • - Iednak Biskupi albo papieze Rzymscy nie w Wielkiey byli animadwersyi, poki Cesarze Rzymscy poganami byli. IntrHist 185
  • - COMBAT naval [...] BITWA, wodna woyna okrętowa ktorą Cesarze Rzymscy zwodzić kazali dla rozrywki. DanKolaDyk I, 321
rumianek rzymski
patrz: RZYMSKI
  • - Weźmi [...] kwiecia Rumienku Rzymskiego, Melissowego, Máruny [...]. VadeMed 231
  • - Weźmi: Kwiatu Bzowego. Kwiatu Kommonicy Włoskiey, albo Flores Melilothi. Kwiatu Rumianku Polnego, Kwiatu Rumianku Rzymskiego, każdego 2. Garści. BeimJelMed 266
pasterska chałupa
patrz: PASTERSKI
  • - Poddani nasi z rozkazania szołtysow i radnych ludzi będą czynić drogi, ścieżki, mosty, pasterskie chałupy. KonDOliwKutrz 72
administracyja sakramentów
patrz: SAKRAMENT
  • - Drugą corkę Czart wydał Simoniam za Kapłany y Prałaty [...] Aby za administracyią sakramentow y pracą około zbawienia ludzkiego/ zapłatę iako naywiększą wyciągali. StarKaz II, 329-330
  • - S. LEO II. obrány Roku 682. postanowił wárować się Simonii w Administrácyi Sakrámentow. ChmielAteny II 152
sakramenta administrować
patrz: SAKRAMENT
  • - Maią ci Zakonnicy facultatem [...]/ że im wolno Parochie trzymać/ y Sakramenta administrować. PruszczKlejn 60
  • - Mieszczanie Tczowscy [...] praedicują i sakramenta administrują. OpisKról 364
  • - Sam [ks. Firlej] tedy nayliższym Sakramenta administrował, do chorych iezdził, lubo w starganym latami y pracami zdrowiu. NiesKor II 161
administrować sakrament (sz. zm.)
patrz: SAKRAMENT
  • - Máią ci Zakonnicy facultatem [...]/ że im wolno Párochie trzymáć/ y Sákrámentá administrowáć. PruszczKlejn 60
  • - Sam [ks. Firley] tedy nayliższym Sakramenta administrował, do chorych iezdził, lubo w starganym latami y pracami zdrowiu. NiesKor II 161
administrowanie sakramentów
patrz: SAKRAMENT
  • - Ile rázy kápłan w grzechu śmiertelnym czuiąc się/ bez żalu y skruchy Serdeczney przystępuie do ádministrowánia sákrámentow świętych [...] záwsze sobie ná piekło zárabia. StarKaz II, 339
  • - Iest y Bráctwo Anyołá Stroża z Odpustámi wielkiemi [...] á Zakonni Kápłáni Páráfiánom w ádministrowániu Naświętszych Sákrámentow pilnie wysługuią. PruszczKlejn 66
kościelne sakramenta
patrz: SAKRAMENT
  • - Kościelny/ adiect. aliter ut Kościélne Sakrámentá/ náuká/ iedność [...]. Kn 306
Sakrament Najświętszy (sz. zm.)
patrz: SAKRAMENT
  • - Sákráment Naświetszy/ [...] Eucharistia [...]. Kn 976
  • - Jest bowiem Naświętszy Sakrament [...] iako Apteka iakaś pełna/ maści/ oleiow/ balsamow/ y zapachow drogich/ ktoremi leczy rany sumnienia naszego. StarKaz II, 41
  • - Chrystus Pan [...] do nas to Kapłanow wszytkich mowi/ abysmy sami godnie do ołtarza iego świętego przystępuiąc/ godnym tylko [...] ten Naświętszy Sakrament rozdawali/ nie iawnym lichwiarzom/ cudzołożnikom/ abo tyranom/ ktorzy do Kommuniey świętey/ tylko dla obyczaiu przystępuią/ aby sie nie zdali bydź Heretykami niezbożnymi/ abo niewiernymi Atheuszami. StarKaz II, 52
  • - Najświętszy Sakrament bierzemy/ nie tym affektem y umysłem abysmy nim posileni/ iako Zbawiciel nasz dla nas y w nas; tak y my w nim y dla niego żyli; ale pono często żebysmy albo ludzkim oczom/ albo [...] prożney o nas opiniey dosyć uczynili. BujnDroga 238
  • - W tey tu Bazylice [S. Mariae Majoris] te są Swięte raritates. 1. Złobek Pana JEZUSA, ktoremu wspaniałą podźiemną Sixtus V. Papież sfundował Káplicę á na wierzchu Tabernaculum ná Náyświęt: SAKRAMENT z brązu wielkim sumptem, ktore 7. Aniołow trzyma, iednemi rękami, á drugiemi świece w dźień y nocy palące się. ChmielAteny II 110
  • - Tu głowne są Relikwie: Laska cudotworna Moyżeszowa, Rozga Aaronowá: W Podźiemney Kaplicy jest Stoł kwádrzasty ná ktorym Zbawiciel nász ostatnią iadł Wieczerzę y Nayśw: postanowił Sakrament, od S. Heleny przysłany. ChmielAteny II 110-111
  • - [...] Obywatele tameczni [Torunia] Akatolicy, Nayświętszy SAKRAMENT w Processyi nie uszánowáli [...]. ChmielAteny II 321
  • - 5to, [czart] na wspomnienie rzeczy swiętych, vg Imienia JEZUS, MARYA, na obecność Relikwii; Obrazow, wody swięconej, dopieroż na obecność S. Ewangelii, Najświęt: Sakramentu, wszystek trzęsie się, wrzesczy [...]. ChmielAteny III 214
sakrament wieczerzy Pańskiej
patrz: SAKRAMENT
  • - Mając w domu Służebnicę cięszko chorującą posłała [pani] po Xiędza, aby ją absolwował y Sakramentem wieczerzy Pańskiey usługował. GdacPan 13
adwent święty (sz. zm.)
patrz: ŚWIĘTY
  • - Náśláduymy w ten Adwent święty tegoż Sámsoná pokutuiącego: obaczył się/ opłákiwał grzech. BirkNiedz 22
  • - Widywálismy Ariánow [...] kiedy weselne gody odpráwowano, Psalmy z sobą spiewáli; a Kátolictwo co? áni Swiętemu Adwentowi, áni postowi nie przepuszczą! MłodzKaz II, 460
Święty Alkoran
patrz: ŚWIĘTY
  • - Skoro powie [wezyr] o Polskiey Woynie swoie zdanie Przypomni co w ich świętem stoi Alkoranie Kędy Machomet Turkom surowem zakazem Zwady ze dwoma broni Nieprzyiacioł razem. PotWoj 29
Biblia Święta
patrz: ŚWIĘTY
  • - Ktoremi słowámi iásnie naucza Biblia święta/ że nie ieno wszystka ziemiá/ ále y wyspy morzkie Jáphetczykow dziedziną beły. DembWyw 71
  • - Prawdziwsze są oryginały y Pismá Bibliey świętey, ktore oni [katolicy] in Vaticano w Rzymie [...] chowaią. KorRoz 3
  • - Częścią bezbozni a ci od Kaima pochodząc mieszkali po miastach y ci nazywali się w Biblij S.[więtej] Synami ludzkiemi. IntrHist 5
Duch Święty
patrz: ŚWIĘTY
Święty Majestat
patrz: ŚWIĘTY
  • - Zaczynamy Szczęsliwie aze [!] Bog po Błogosławi o co dnia dzisieyszego cum toto Clero [z całym duchowieństwem] iego Świętego Prosiłęm Maiestatu. PasPam 232
Najświętsza Panna
patrz: ŚWIĘTY
  • - W dzień Nayswiętszey Pąnny tedy raniusienko poiechałem do Franciszkanow naiąłem Mszą przed S. Antoniem słuchałęm iey. PasPam 280v
Msza Święta
patrz: ŚWIĘTY
  • - Trzeba było w tak wielką Uroczystość Mszey Swiętey, słuchać. PasPam 61
reguła święta
patrz: ŚWIĘTY
  • - WMMPannom y Całemu tutecznemu zgromadzeniu iako Reguły Swiętey Społ kompanki y Duchowney winszuię Siostry. PasPam 282
święta wola
patrz: ŚWIĘTY
święta chwała
patrz: ŚWIĘTY
  • - Nieraz nam Bog da takie sposoby [...] Do iego Swiętey Chwały pomnozenia. PasPam 111
Ewangelia Święta
patrz: ŚWIĘTY
  • - Ku końcowi ma taż Ewangielia ś.: I wtenczas będą się wzajem płakać wszystkie pokolenia ziemi. Coś niemal na ten kształt działo się z onym butnym kątem w górach szląskich około Smitbergu, zaczem nie jedno tameczni opryszkowie wzajem się płakali, ale niemal i wszystek Szląsk [...] lamenty stroił. DembPrzew 120
relig.
Najświętsza Panna Anielska (sz. zm.)
patrz: ŚWIĘTY
  • - Jakosz 6 Augusti poAnielskiey naswietszey Pannie Piątego dnia y Oney poruczywszy się wopieke wyiechałem zdomu day Jezu Sczęsliwie [...]. PoczOdlPam 10
  • - M[iesią]ca Augusta 2 Wdzien naswiętszey Panny Anielskiey Wychodziłem napoiedynek Stanisławem Wołkiem poRucznikiem Ie[g]o M[o]sci Pana lipnickiego [...]. PoczOdlPam 42
areopag Niebieski
patrz: NIEBIESKI
  • - Patryarcha nasz THEODOZY [...] zapozwany stawił się przed Areopag Niebieski. KalCuda 118
argonawa niebieska
patrz: NIEBIESKI
  • - Henricus Macliniensis mowi: iż dla tego Noe uszedł potopu, że korab zbudował na kształ[t] Argonawy Niebieskiey. BystrzInfZup 3 nlb
niebieskie arktyki
patrz: NIEBIESKI
  • - Iedne [opoki] się wynoszą ku niebieskim Arktykom drugie się rozproszą Głębiey. DrobOpow 112
  • - [Ojczyzna] do niebieskich podnioższy Arktykow [wodzów] Niepoprawionym roztrąca upadem. ChrośKon 75
żelazna armata
patrz: ŻELAZNY, ŻELAZNY, ŻELAŻNY
  • - Kto w boju bez żelazney może bydź armaty? RoźOff Lv
żelazne baszty
patrz: ŻELAZNY, ŻELAZNY, ŻELAŻNY
  • - Gdy tedy Elearowie niespodziewanie pod miasto przyszli, [...] co żywo do miasta uciekało, a osobliwie panowie wojacy, w żelaznych basztach, z ciężkiemi muszkietami, ktorych [...] niechcieli wpuścić panowie Opolanie, a owi też szturmem raczej dobywać się do miasta chcieli, aniżeli przed bramą od Polaczków być wysieczeni. DembPrzew 59
boty żelazne
patrz: ŻELAZNY, ŻELAZNY, ŻELAŻNY
  • - Taż samá GALLIA znowu dzieliła się u starożytnych na Galliám Braccatam, od stroiu kosmatego czyli od obowia włosem okrytego rzeczoną; albo od botow żelaznych zbroynych. ChmielAteny II 42
garniec żelazny
patrz: ŻELAZNY, ŻELAZNY, ŻELAŻNY
  • - garniec żelazny. eiserner Topf. houle. T III 364
coć rządzi kogoś
patrz: RZĄDZIĆ
  • - Tak sądzę że bym wiele mogł zaszkodzić gdy by mię moia nierządziła pocciwość. PasPam 184v
cny naród (sz. zm.)
patrz: NARÓD
  • - Ofiárowáć przytym będą/ że zá tę/ ktorą po wiernych poddánych naszych/ á cnym narodźie oboygá państw poznamy powolność/ łáskę Nászę Krolewską: czego nie słowy/ ale skutkiem/ z dobrego koncá tey spráwy po nas spodźiewáć. NowinyKról A3
  • - Ośm złosliwych Effektow Kometá przynośi/ Wiátr/ niepłodność/ narody cne powietrzem kośi/ Powodź/ woyny/ y źiemie straszne się trzęśienie/ Smierć Wodzow/ y bogátych/ Krolestw w proch znieśienie. CiekAbryz C2
  • - [...] chcąc ażeby po przeszłych nieszczęśliwośćiach y domowych zawieruchach cny Narod Polski, y W. X. Lit. antiqua confiliorum forma mogł ćieszyć się, Seym ten wálny sześćniedźielny Grodźieński złożylismy; [...]. KonstGrod 393
brać ordynans
patrz: BRAĆ
  • - Miał Generał Montekukuli [Montecuccoli] urazę do Woiewody oto że wszyscy officerowie krola Dunskiego z nowemi werbunkami nie do Niego ale do Woiewody sciągali się y z tąd brali Ordynansy. PasPam 71
żywcem brać
patrz: BRAĆ
  • - Niebrano zywcem nic bo nie było Czasu bawic się tak wielką potęgą Nieprzyiacielską. PasPam 108
  • - Niemcy zas zywcem nic niebrali. PasPam 267
  • - Zywcem ieszcze na tęn czas trudno było brać. PasPam 95v
wziąć (kogo) pod areszt ,
wziąć (kogo) w areszt
patrz: WZIĄĆ
  • - Gdy przybył in adorationem Cara imci, wzięty w areszt, sromotnie jako zmiennik et rem satisfactionis za wzięte od Cara miliony, traktowany źle, do Kijowa zaprowadzony. ZawiszaPam 274
  • - Consul Francuzki rezyduiący w Liwornie wziął w areszt Kapitana tego statku na ktorym transportowano tego momentalnego Krola [Teodora korsykańskiego]. MerkHist I, 19
  • - wziąć kogo pod arest. arretiren [!], gefangen nehmen. arrêter; faire prisonnier. T III 11
chłostę wziąć (sz. zm.)
patrz: WZIĄĆ
  • - Chłostę wziąć/ Dare supplicium alicui de se [...] Dare poenas [...] De tergo vestro dabitur mihi supplicium: Poenas magistro pendes [...]. Kn 67
  • - Se donner, ou Prendre la discipline [...] Dysciplinę czynić, álbo wziąć dyscypliną, wziąć chłostę. DanKolaDyk I, 470
  • - Chłosta. Schmiss/ Hieb mit einer Peitsche. coup de foüet. § chłostę wziąć. [...]. T III 114
wziąć pod wartę
patrz: WZIĄĆ
  • - Kazałem go związac y wziąc pod wartę. PasPam 167v
niech /kogoś/ kat weźmie
patrz: WZIĄĆ
  • - Nieprzyiaciel mey sprawie: Przyiaciel osobie Niech go Kat y z przyiaźnią taką wezmie sobie [...]. PotWoj 176
między dziwy kłaść
patrz: KŁAŚĆ
  • - Między dziwy kłádzie Mędrzec teg[o] ktory się ná złoto nie zápátrza/ toc tedy niewiele tego. BirkNiedz 218
lekko kłaść (sz. zm.)
patrz: KŁAŚĆ
  • - Mynicarz tám rad da zá Ortow Polskich ná przykład 57. Czerwonych złotych 6. zá ktore w Polszcze wźiąć może Ortow 62. tylko bez groszy 2. Co uczyni Taler bez groszy 12. A może zyskáć y więcey. Bo się to tu lekko kłádzie. GrodDysk Giiij
  • - [...] u mnie samego iest koni ze wszystkim 300 a u Imc Pana Wdy kładę lekko koni 400 [...]. CzartListy 5-6
lekce (sobie) kłaść
patrz: KŁAŚĆ
  • - Rustem swojego syna nauczał młodego, By przeciwnika lekce nie kładł najmniejszego [...]. SaadiOtwSGul 23
  • - Iezuići wszystkich Krolow po ty szánuią y ważą/ poki im pożytecżni są: vmárłych lekce sobie kłádą/ że im ninacż przydáć sie nie mogą! SzemGrat 50
bank trzymać
patrz: TRZYMAĆ
  • - Bank trzymać. Banco halten; mit Geld handeln. faire la banque. T III 22
bas trzymać
patrz: TRZYMAĆ
  • - Básistá by nayprzednieyszy, dyszkántem nie záśpiewa, niech każą dyszkáńciście bás trzymáć, depressu nie ma. MłodzKaz IV, 127
jadowity gad (sz. zm.)
patrz: JADOWITY
  • - [...] Skrzele ma niema ryba y zęby y ości Ządła gad iadowity, Bazyliszek w oku Smiertelną ma zarazę w nozdrzach iest u Smoku Wąsz kąsa, a Jesz kole, brzydki Paiąk truie Tnie osa Mrowka, komor y biedna Pchła uje [...]. PotWoj 2
  • - Prości ludzie máią zwyczay że skoro iádowity gad ukąsił záraz nápijáią się swoiey własney uryny y ráne nią obmywáią. PromMed 151
  • - Gadu iadowitego tu dosyć dla słonecznych upáłow. ChmielAteny II 589
ziemski anioł
patrz: ZIEMSKI
  • - Z tey tedy Angele/ abo raczey Ziemskiego Anyoła wziąwszy przykład do pogardy świata [...] dostąpimy łaski od Boga. OkolNiebo 45
[Bydlątko] leśne
patrz: LEŚNY, LEŚNI, LEŚNY, LEŚNI, LESTNY
  • - Z inszych bydlątek domowych/ iáko też y leśnych/ iako y z Báránow/ Kozłow/ Cielcow/ Krow: Kurow/ Páwiow/ Zorawiow Wielbłądow/ Niedźwiedzi Wilkow/ Liszek/ Zubrow/ z Bykow ? Koni dzikich/ mięso przez słábość ciepła przyrodzonego zdrowiu ludzkiemu nie służy. HercBan 31
leśna barć
patrz: LEŚNY, LEŚNI, LEŚNY, LEŚNI, LESTNY
  • - Ktoby pszczoły darł, lub w Szlacheckim domu lub w chłopskim; w ulach lub w leśnych barciach […] taki jako złodziey karany być ma. ArtWoj 196
gruszka leśna
patrz: LEŚNY, LEŚNI, LEŚNY, LEŚNI, LESTNY
  • - Gruszká léśna/ Pyraster [...] Pyrus siluestris. [...] Achras [...]. dicitur & de arbore, & de fructu. Kn 214
  • - Nie rozumieią się zaś per Locustas ráki morskie, od Puszczy S. JANA dalekie y w Xięgach Levitici cap: 11. zakázane; ani się rozumieią gruszki leśne według Bezy mniemania, ani wierzchołki ktoregoś drzewá według suppozycyi Eutymiusza, lecz merè Szaráńcza znáczy się, ktorą żył ten Márszałek CHRYSTUSOW: Przez Mel sylvestre znáczy się práwdźiwy miod, w skałách, iak w ulach przez Pszczoły leśne nánoszony według SS. Hieronyma, y Teofilakta. ChmielAteny II 575
  • - Jeśli Wino ma wsobie wodę, tym docieczesz sposobem, wrzuć gruszkę leśną rozkroioną, ieśli pływa po wierzchu, Wino iest same przez się, purum vinum; ieśli utonie, znak iest roztworzonego wodą. ChmielAteny III 487
leśne bydło
patrz: LEŚNY, LEŚNI, LEŚNY, LEŚNI, LESTNY
  • - Iák dym zniknął: ták on cień leśnego bydłá Y gádzin [straszydeł czarta]. DamKuligKról 279
chłop leśny
patrz: LEŚNY, LEŚNI, LEŚNY, LEŚNI, LESTNY
  • - Las na Ciepielewie wszytek od tej zastawy wolny sobie jmp. stolnik i od używania tych pp. małżonków zostawuje i chłopa tamże w Ciepielewie leśnego, który ma tego lasu pilnować. InwKal I I, 84
bot.
leśny opich
patrz: LEŚNY, LEŚNI, LEŚNY, LEŚNI, LESTNY
  • - Drugi Jáskier iest wielki ábo kosmáty/ ktory leśnym Opichem zowiemy. SyrZiel 874
młynarz leśny
patrz: LEŚNY, LEŚNI, LEŚNY, LEŚNI, LESTNY
  • - Młyn Leśny. Do tego młyna odzywa się Wojciech młynarz Leśny, ktory ma prawo pokazać. OpisKról 17
domowy agresor
patrz: DOMOWY
  • - Aby tak od postronnych jako od domowych agresorów i turbatorów ze wszytkich stron przezornie i fundamentalnie obwarowana [...] [Polska] równo z drugiemi narodami o sobie mówić mogła: nemo me ab hinc impune lacesset. PropKanRzecz 249
bydlątko domowe
patrz: DOMOWY
  • - Nád wszytkie bydlątka domowe/ Koziełká młodego mięso z smáku/ z prędkiey konkokcyey y z zdrowego posiłku/ ma swoie zalecenia. HercBan 29
gęś domowa
patrz: DOMOWY
  • - gęś domowa, dzika. T III 371
bydło domowe (sz. zm.)
patrz: DOMOWY
  • - Czemu zwierz dziki ktory iest iednego rodzaiu iednakiey się też farby z drugiemi rodzi? To idzie [...] iż żywność ma iednakową ktora humorow nie odmienia, co się oboie nie trafia bydłu domowemu. TylkRoz 267
  • - Nie tylko domowemu bydłu szkodziło robactwo to, ale leśnemu zwierzu. ZawiszaPam 361
wojna domowa (sz. zm.)
patrz: DOMOWY
  • - Uczyniwszy Pokoy z Moskwą Mizernemi kondycyiami [...] poczynamy [...] woynę domową. PasPam 187v
  • - Roku Panskiego 1665 Roznieciła się Domowa Woyna ex Ratione ze Civis oppressus. PasPam 191v
wczasy domowe
patrz: DOMOWY
  • - o przystastwo widziało mi sie dnięm iednem że to w dobrym bycie [...] Bo mi y wozami [wozy] naładowano takiemi Specyałami iakich Nie w obozie ale przy domowych tylko wczasach zazywaią. PasPam 82
gwałt domowy
patrz: DOMOWY
  • - [...] iuż náiazd postronny zniosłá lecz gwałt domowy iák miarz iey niezbronny/ Ktory Muzy przeyźrzáły nie omylnym okiem/ Zdawna to obiawiáiąc częstem swym wyrokiem [...]. JurkLech A2
wróbel domowy
patrz: DOMOWY
  • - wrobel domowy T III 2620
administracyja wodna
patrz: WODNY
  • - [...] iedna Administracya wodna y Wielkopolska Ceł Koronnych wypłaca wszystko to, co do Skarbu wnoszą Contrahentes. DanOstSwada I, 25
bazylija wodna (sz. zm.)
patrz: WODNY
  • - FIrletkę wodną drudzy wodną Básilią zowią/ dla podobienstwá liścia/ które zsobą máią: ieno to mnieysze/ á przy wierzchu karbowáné. SyrZiel 1301-1302
  • - Firlétká wodna/ bázylia wodna. Erineos, [...] Erinos [...] Ocymastrum aquaticum, Herbariis. Kn 177
  • - Firletka wodna: bazylia wodna. (ocymastrum aquaticum) Art von Basilien-Kraut. espèce de basilic. T III 340
firletka wodna
patrz: WODNY
  • - FIrletkę wodną drudzy wodną Básilią zowią/ dla podobienstwá liścia/ które zsobą máią. SyrZiel 1301
  • - [tytuł] Firletká wodna/ Rozdział 34. SyrZiel 1301
  • - Firlétká wodna/ bázylia wodna. Erineos, [...] Erinos [...] Ocymastrum aquaticum, Herbariis. Kn 176
  • - bazylika wodna, vid. Firletka wodna. T III 29
  • - Firletka wodna: bazylia wodna. (ocymastrum aquaticum) Art von Basilien-Kraut. espèce de basilic. T III 340
bąk wodny
patrz: WODNY
wodna batalia
patrz: WODNY
  • - Chcąc daley rosprzestrzenić granice krolestwa z Sywardem Danij Krolem wodną zwiodł batalią [Wisimir, syn Lecha]. MikSil 233v
żaba wodna
patrz: WODNY
  • - Żábá wodna/ Rana fluuiatilis, rana marina. [...] Rubeta [...] Kn 1355
bot.
bazylika wodna
patrz: WODNY
  • - bazylika wodna, vid. Firletka wodna. T III 29
bukwica wodna
patrz: WODNY
  • - Bukwicá wodna/ trędownik mniéyszy. Ocymastrum [...] Betonica aquatica... Kn 53
król albański (sz. zm.)
patrz: KRÓL
  • - Bellona Bogini Woyny, Koscioł iey był barzo piękny postawiony, odRzymianow w tenczas kiedy Pirrus Krol Albanski, albo Epirocki, do Włoch przyszedł y zRzymem woiował. PotPrzyp 2v
  • - Przez Rzym płynie TYBER [...] od Tyberina Albańskiego Krola, tym názwaná imieniem Rzeka. ChmielAteny II 98
król abisyński
patrz: KRÓL
  • - W roku 1541. Grádáámet krol tego páństwá/ gdy był po długich woynách/ ktore wiodł z Claudiusem krolem Abissińskim/ poráżony przez Chrystophorá Gámę/ hetmáná Krolá Ianá III. Portogálskiego; z ludem záś y z ármatą/ ktorego był dostał od Seque z Zebir/ pokonał Portogálczyki y Abissiny. BotŁęczRel I 231
  • - A krolowie záś Abisyńscy/ y po dziś dzień ten zwyczay záchowuią/ iż ile rázy wychodzą in publicum, tedy przed nimi krzyż złoty niosą/ y naczynie pełne ziemie. StarKaz 642
aksamit szalony
patrz: SZALONY
  • - Aksamit szalony. Plisch, Plisch-Sammet. peluche; tripe de velours. T III 4
lecieć jak szalony
patrz: SZALONY
  • - Wtym leci iak szalony ochotnik Kozacki za Seret goniąc za naszemi [...]. HistBun 18v-19
czynić jakimś
patrz: CZYNIĆ
  • - Wszystkie CyrkumStancyie czynią mię wolnym. PasPam 145
  • - Moy Panie Bracie nieczyn że mię WSC błaznem. PasPam 163-163v
  • - Przyszedszy tu do Wielkiego Miasta iuz tu znaydę wpotrzebach moich wygodę a was, wolnymi czynię. PasPam 168
  • - Oni Tylko Tatarami a Brancami [wojują] ktorych zynszych nsrodow biorąc akkommoduią do Woyny. Czyniąc znich Anczarow y Szpalirow [Sipahierów]. PasPam 261v
  • - Nie umieietność moia to sprawiła. Ale natura dobrym cię czyniła. PasPam 51
czynić wzmiankę o kims, o czymś
patrz: CZYNIĆ
dzięki czynić
patrz: CZYNIĆ
czynić przynukę
patrz: CZYNIĆ
  • - Gospodarzu czyn przynukę Zołnierzom bądz im rad, niech pamiętaią twoię ochotę. PasPam 202
czynić asentacje
patrz: CZYNIĆ
gesty czynić
patrz: CZYNIĆ
  • - Jéstámi nárabiam/ jésty czynię. [...] Gestu vtor: ago gestum: ago gestum humeris [...] Gesticulor [...]. Kn 246
czynić dzięki /komuś/ (sz. zm.)
patrz: CZYNIĆ
  • - [Faeton] tym się cieszy/ ze wodze pozwolone wziął iuż do swey ręki: Zatym przymuszonemu Oycu czyni dzięki. OvOtwWPrzem 55
  • - Iatez dopiero obaczywszy się y odpocząwszy trochę Poklęknąłęm pierwey dzięki czyniąc Panu Bogu y S. Antoniemu. PasPam 280
nadzieję czynić komuś
patrz: CZYNIĆ
  • - Nádziéię czynię komu / nádziéię dodawam ábo otuchy. Spem alicui facio, do [...]. Kn 457
  • - Nadzieia die Hoffnung [...]. T III 901
dziwy czynić (sz. zm.)
patrz: CZYNIĆ
  • - Bizánczycy/ kuglarzom/ mietelnikom/ co się po powrozie z wysoka spusczaią/ co dziwy iakie czynią/ y kuglarstwa/ połowicę zysku do skárbu kazali dawać. PetrSEk 29
  • - [Czarnoksiężnik] Na lewey ręce tylko puklerz zawieszony Vwiniony w iedwabny pokrowiec czerwony A w prawey Xięgi trzymał, ktoremi straszliwy Nieuwierzone czynił y sprawował dziwy [...]. ArKochOrl 33
cuda czynić (sz. zm.)
patrz: CZYNIĆ
  • - Czynił cudá pożyteczne Chrystus nie ná dziwy tylo/ ále ná pożytek ludzki. BirkNiedz 89
  • - Będzie to tedy ekstraordynaryjna łaska boża, jeśli nie zginiemy na wiosnę. Siła to już mądrych ludzi widzi; ale więcej zaślepionych, którzy rozumieją, że P. Bóg dla nas cuda czynić powinien i że On nas sam obroni. SobJListy 343
  • - [...] cuda czynić na świecie, Jego [Boga] jest robota. Jego palcem Chrystus Pan, Chrystusowym ludzie Czynili, byłli ktory znaczny w jakim cudzie. PotFraszBrück II 11
  • - Cud. *Cudo 1) Wunder, Wunder-Werck [...] un miracle [...] § 1) cuda czynić [...]. T III 162-163
achanów grzech
patrz: GRZECH, GRZECH, GRZYCH
ciężki grzech
patrz: GRZECH, GRZECH, GRZYCH
  • - Za Nayswiętszy Maiestat y Matki iego wylana kropla krwie bynaycięszsze wszystkie obmyie grzechy. PasPam 58
żal za grzechy
patrz: GRZECH, GRZECH, GRZYCH
  • - [Siostra Dominika] włosiennicę y łáncuch kolący ná się włożyłá/ áby miałá zewsząd vpomnienie do pokuty y żalu zá grzechy swoie [...]. OkolNiebo 198
  • - Hortensyia takze bez Spowiedzi widząc iuz Amiliusza bez głowy miasto zalu za grzechy przeklinac poczeła Xiązę Sędziow Orestyllę, Amiliusza Niebo, Boga [...]. HistŚwież 198
relig.
obmyć z grzechu ,
z grzechów obmyć
patrz: GRZECH, GRZECH, GRZYCH
  • - Národźiwszy śię z Zywotá czystego/ Pokázał/ że nas obmył z Grźechu wszego. KancPol 205
  • - Chćiał wielu z grzechow obmyć; ále oni z Judaszem niechćieli. SkibSnop 36
atreowe wrota
patrz: ATREOWY
zdrady Atreowe
patrz: ATREOWY
atrybutum boskie
patrz: ATRYBUT, ATRYBUTUM
  • - Uczestwictwemeś bóstwa; gdy się Bóg w Cię wcielił, Attrybutów ci boskich zapewne udzielił [do Matki Boskiej]. KochOgrTur 23
achatkowy kamień
patrz: ACHATKOWY
  • - [...] na ktorem Achatkowym kamieniu 9 mus swemi instrumentami a dziesiąty Apollo Scytrą był wyryszowany. HerbOr 147
drachma attycka
patrz: ATTYCKI
attyckie słodkości
patrz: ATTYCKI
attycki talent
patrz: ATTYCKI
attycka wymowa
patrz: ATTYCKI
au, au
patrz: AU
  • - De interiectione. [...] Abnuentis: ut au, au. WojnaInst 112-113
audytor roty
patrz: AUDYTOR
  • - Rotae auditor [...] AUDYTOR Roty w Rzymie iest sędzia Trybunału ktory się nazywa Rota. DanKolaDyk I, 149
rada Achitofelowa
patrz: ACHITOFELOWY, ACHITOFELÓW
  • - [Ksiądz Piotr Skarga] sercá dodawał boiáźliwym/ ánimuiąc ich/ áby się tych stráchow Heretyckich/ stárych tych mowię sprzysiężnikow ná złe/ nie bali/ ktorych rády Bog rozprasza iáko Achitofelowym [radom] niegdy vczynił. BirkSkar 13
  • - Tedy dano znáć Dawidowi/ mowiąc: Achitofel jest z tymi/ ktorzy się zbuntowáli z Absálomem. Y rzekł Dawid: O Pánie/ proszę/ obroć w głupstwo rádę Achitofelowę. BG 2Sm 15, 31
  • - Ale jesli się do miástá wrocisz/ á rzeczesz do Absálomá Krolu/ sługą twojim będę: bom był sługą Ojcá twego z dawná/ ále teraz jam sługą twojim: tedy mi obrocisz wniwecz rádę Achitofelowę. BG 2Sm 15,34
  • - A rádá Achitofelowá/ ktorą dawał byłá ná on czás w tákiey wadze, jákoby się kto rádził Bogá. Tákować byłá wszelka rádá Achitofelowá/ jáko u Dawidá/ ták u Absálomá. BG 2Sm 16, 23
  • - Tedy rzekł Absálom/ y wszyscy mężowie Izráelscy; Lepsza jest rádá Chusájego Aráchity/ niż rádá Achitofelowá: Abowiem PAN był postánowił/ áby rozerwána byłá rádá Achitofelowá/ ktora byłá dobra; á ták áby przywiodł PAN złe ná Absálomá. BG 2Sm 17, 14
augsburska, auszpurska konfesyja (sz. zm.)
patrz: AUGSBURSKI, AUSZPURSKI, AUGSBURSKI
auszpurskie dzieło
patrz: AUGSBURSKI, AUSZPURSKI, AUGSBURSKI
sekta auszpurska
patrz: AUGSBURSKI, AUSZPURSKI, AUGSBURSKI
auszpurski zegar
patrz: AUGSBURSKI, AUSZPURSKI, AUGSBURSKI
gwicht auszpurski
patrz: AUGSBURSKI, AUSZPURSKI, AUGSBURSKI
wiek Augustowy
patrz: AUGUSTOWY, AUGUSTÓW
  • - On [Stanisław Radzimiński] pod złote owe Jeszcze się urodziwszy wieki Augustowe, Gdy i pokój głęboki, i prawa powstały Teraźniejsze na nogi, bawił się niemały Czas przy dworze. TwarSRytTur 122
  • - W krotceć przywroći, wiek on Augustowy Bo w Athletyckie, zbroyny idźie pole Z ktorego by ćię zdobytymi łowy, Przy twym Oyczyzno; kontentował stole, Iuż miey nádźieię; że ten Phosphor nowy Zágrániczoneć oświeći Podole, A ná twą zgubę, záiuszone krymy Obroći w popioł, w perzynę y dymy. ChrośTrąba E2v
wieniec Augustowy
patrz: AUGUSTOWY, AUGUSTÓW
  • - Ach y ty ktoráś w piekney Sławie była, I w Augustowym wiencu długo zyła Polsko kwitnąca, rzadko ćierniem boiu Rozowym tkniona w Przymierzách pokoiu Swiadkiem bądz swiátu: Iak nim przyszedł srogi Szwed, ná tey Gorze miałáś swe przestrogi. OblJasGór 4v
administrator dóbr królewskich
patrz: DOBRO
  • - Administratorom dobr naszych krolewskich [...] wiadom czyniemy. PasPam 151 r
dobra duchowne
patrz: DOBRO
  • - Woysko rozłozyc brzegięm Podlasza w dobrach Szlacheckich [...] Boiuz krolewskie y Duchowne niemogły Sufficere [wystarczyć] zroynowane od Nieprzyiaciela y od Woyska Litewskiego. PasPam 81
dobra królewskie
patrz: DOBRO
  • - Dzierrzawcom y Administratorom dobr naszych krolewskich. Tudziesz Woytom Burmistrzom y Raycom po Miastach y Miasteczkach wiadomo czyniemy. PasPam 151
  • - Woysko rozłozyc brzegięm Podlasza w dobrach Szlacheckich [...] Boiuz krolewskie y Duchowne niemogły Sufficere [wystarczyć] zroynowane od Nieprzyiaciela y od Woyska Litewskiego. PasPam 81
dobra szlacheckie
patrz: DOBRO
  • - Przyszedł tedy Ordynans od krola do Woiewody aby na Dni Wielkanocne tu Woysko rozłozyc brzegięm Podlasza w dobrach Szlacheckich [...] Boiuz krolewskie y Duchowne niemogły Sufficere zroynowane od Nieprzyiaciela y od Woyska Litewskiego. PasPam 81
nowy Absalon
patrz: NOWY
  • - Kiedy chodzisz po lesie, toć radzę zaiste: Schylaj głowę i mijaj drzewa gałeziste Byś włosami złocistymi, tą głową kudłatą Nie wpadł, nowy Absalon, w gałąź rosochatą. GawBukBar II 134-135
cło nowe
patrz: NOWY
  • - Więc i to efficere mają, aby cła nowe, solne komory, a osobliwe bydgoskie zniesione były. AktaPozn I/1 222
  • - Panowie Administratorowie cła nowego tak ze Akcyzy Reddant swoich expensow y tak że zeby byli sądzoni. PasPam 218
  • - W nagrodę zaś kosztów podjętych około fortec wielgopolskich utrzymania, cło nowe i stare na Wiśle i Nogacie do lat siedem onemu pozwolono, a tak żeby on zaraz prezydia swoje z Poznania, z Kalisza, z Kórnika i inszych sprawdził. JemPam 262
banicja wielka (sz. zm.)
patrz: BANICJA, BANICJA, BANNICJA
  • - Wywołánie z-ziemie/ z-oyczyżny/ Bánnicya wiélka. Odsądzenie czci. Kn 1342
banicja mała
patrz: BANICJA, BANICJA, BANNICJA
  • - Bánnicya máła ábo práwna/ Priuatio vel amissio fori et iudicij, Proscriptio, ignominia minor. Kn 14
banicja prawna
patrz: BANICJA, BANICJA, BANNICJA
  • - Bánnicya máłá ábo práwna/ Priuatio vel amisio fori et iudicij, Proscriptio, ignominia minor. Kn 14
wieczna banicja
patrz: BANICJA, BANICJA, BANNICJA
  • - Najprzód zapisuję z tej sumy, co u jejmości pani Zofijej z Drucka Sokolińskiej [...] dziesięciu tysięcy złotych polskich, na obligu będącej: za którym w prawne wstąpiwszy terminy i wieczna na ichmościów wypadła banicyja, sześci tysięcy złotych polskich: która jegomości panu małżonkowi memu ma należeć wiecznymi czasy. OskATestBork 68
banicja doczesna
patrz: BANICJA, BANICJA, BANNICJA
  • - Strona przeciwna [...] spodziewasię oraz z mego aktoratu przywołania, przy ktorym deklaruie warować locum standi [...] i[e]dnak [...] ponieważ podanych niema Pozwow, na Dekret ImPana Gutczeskiego w Sprawie Siestrzana mego także warował locum standi praevia solucione zapłaciwszy złłch 15 na Banicyą docześną. SapADiar 27
być w banicjej
patrz: BANICJA, BANICJA, BANNICJA
mieć banicją na kogo
patrz: BANICJA, BANICJA, BANNICJA
  • - Gdy Je[g]oMć Xiądz Podkanclerzy declaravit a Throno, irruptit Ślachcic ieden, w głos obijciendo Banitią [...] mówiąc his verbis: Nie możesz WMć declarować, bo mam Bannitią na Wmci. DiarSejm 86
otrzymać na kogo banicją
patrz: BANICJA, BANICJA, BANNICJA
  • - Otrzymał na niego banicyją. T III 22
w banicją wpaść
patrz: BANICJA, BANICJA, BANNICJA
  • - Máią Grymánowie ná wygnánie poyśdź do Cerigo [...] á Qwerynowie do Insuły Corfu; [...] A ieśliby tám nie poszli/ ábo ták długo tám się nie báwili áż do záwárcia między sobą pokoiu/ tedy w bánnicyą wpádną/ á nie będą mogli o zniesieniu iey supplikowáć. MerkPol 135
czapka alembikowa
patrz: ALEMBIKOWY
  • - Lepiey záwiązáć go [szafran] w węzełek, y wpráwić w kápitel to iest czápkę álembikową. CompMed 637
  • - Weś Cynamonu [...] záwini do chustki, włoż do kápitelá, to iest Czapki álembikowey, záłoż drewienkámi dobrze żeby nie wpadł do álembiká y przepal. CompMed 669
ślepa babka
patrz: BABKA
  • - CLIGNE-MUSETTE [...] SLEPA babka gra gdzie ieden w posiedzeniu maiąc oczy zawiązane szuka drugich. DanKolaDyk I, 314
babka wąska (sz. zm.)
patrz: BABKA
  • - Wziąć [...] Bábki ták wąskiey/ iáko szyrokiey: Piołunu [...] po gárści. SyrZiel 83
babka wielka
patrz: BABKA
  • - Pierwsza Babká wiélka/ ktorą czérwoną zowią. SyrZiel 1129
babka mniejsza
patrz: BABKA
  • - Trzecia Bábká mnieysza/ ktorą rádniey Ięzyczkámi zowiemy bo ma listki iáko báranie iezyki. SyrZiel 1129
babka kończata
patrz: BABKA
  • - Weś Ruty [...] Babki kończátey, to iest psich ięzyczkow. CompMed 540
babka szeroka
patrz: BABKA
  • - Co sie pisáło o Bábce szerokiey/ to też rozumieć mamy o wąskiey/ ábo o Ięzyczkách. SyrZiel 1133
arteria wielka
patrz: WIELIKI, WIELKI
  • - Zyły pospolite serca są dwie żyły pulsowe iako są: Arterya wielka [...] y Arterya do płucow idąca. KirchFac 31-32
bluszcz wielki
patrz: WIELIKI, WIELKI
  • - Bluscz drzewny/ ktory y wielkim y białym zowiemy/ iest bárzo krzewisty. SyrZiel 886
bania wielka
patrz: WIELIKI, WIELKI
  • - ABy w ciągnieniu Muchy nie przeszkadzáły koniom [...] Dostáć liścia bań wielkich, ktore dobrze stłuc w mozdzerzu, y tym sokiem pomázáć koniá. HaurEk 58
żaba wielka
patrz: WIELIKI, WIELKI
  • - Żábá ziemna krostáwa/ wiélka. Bufo [...]. Kn 1355
hetman wielki koronny
patrz: WIELIKI, WIELKI
  • - Xiązę Dymitr Hetman Wielki koronny umarł. PasPam 257v
bazyliska większa
patrz: WIELIKI, WIELKI
  • - Ocymum, Basilicon, Herba regia, Brisilgenkraut Baziliská większa. GuldOn 13
bot.
bazylika większa
patrz: WIELIKI, WIELKI
  • - Basilicum, Bázyliká większa [rejestr ziół]. CompMed 20
wielki chłop
patrz: WIELIKI, WIELKI
  • - Przy każdem [z dwu starostów] dyaka, to jest pisarza, ma [Wielki Kniaź]. Tych dwu powinność rząd w miasteczkach zawiadywać, miejskie i wszystkiej włości chłopy sądzić, wolą Wielkiego Chłopa albo Kniazia opowiedać. NiemPam 235
brodawnik mniejszy
patrz: MAŁY
  • - DWá są Brodawniki/ mnieyszy y więtszy. SyrZiel 1529
pieczęć mała
patrz: MAŁY
żaba mała
patrz: MAŁY
  • - Żábá drzéwna/ ziélona/ máła. Dryophyta, dryophytes [...]. Calamita [...]. Omnium minima et viridissima. [...] Kn 1355
kasztelan mniejszy
patrz: MAŁY
  • - KASZTELANI Mnieysi olim Drążkowi. Kasztelan Sąndecki. [...] ChmielAteny II 388
auksyliarne wojsko (sz. zm.)
patrz: AUKSYLIARNY
  • - Acz tak kilkokrotną inkursyą nieprzyiacielską, iako też przechodami własnych y Auxyliarnych woysk na Szlaku będąc, extremé prawie zniszczony, widząc iednak in urgenti nesessitate auctionis woyska wszystkich Woiewodztw y Powiatow W. X. L. na Podatek po złotych cztery z Dymu Generalną Zgodę, lub Pospolite ruszenie viritim, lub też pomieniony Podatek in vim eiusdem auctionis woyska deklaruie. KonstLubLit 126
  • - Anno 1710. Zaczęty adversante Fortuna, bo z Prus wyjechawszy, częścią nas ciężkie premebant maligny, że powałem leżeć przyszło; częścią wiadomoście o ruinach w domu, kiedy jedne pozajeżdżali Malignantes, drugie przez auxiliarne wojska funditus zrujnowane. ZawiszaPam 28
  • - [...] upewniamy, iż wszelkie pretiosa Iura Libertatum et Immunitatum tudźież Pacta Conventa dotrzymamy, y nienaruszenie zachowamy, z tym się obowięzuiąc, iż po skończoney iakimkolwiek sposobem woynie Szwedzkiey, zaraz auxiliarne woyska Nasze wyprowadziemy, y nigdy onych w granice Korony Poskiey y W. X. L. niewprowadziemy [...]. KonstLub 90
  • - Nie powinien był żadnym sposobem wchodzić w te traktaty bez króla Augusta i rzeczypospolitéj, jako skolligowany przeciwko Szwecji; ale przecie tyle awantażu miała z tamtego traktatu rzeczpospolita nasza, że już nie mógł car dłużéj w prowincyach królestwa polskiego rozkładać wójsk swoich, które to aż do tego roku, sub specie et nomine auxiliarnych wojsk przeciw Szwedom, przez 14 lat mało co wychodząc z Polski i Litwy, gościły w państwach rzeczypospolitéj, dokąd swoich interessów o naszym chlebie nie wyrobił car z koroną szwedzką, a dopiąwszy swego porzucił nas. OtwFDziejeCzech 335-336
  • - Dnia 4go września, po odprawionej batalii pod Belgradem kędy 180 tysięcy Turków było, z innemi auxiliarnemi wojskami pod komendą Renegata Bonewala Francuza, wojsko chrześciańskie zbite, wiele Generałów godnych tak zabitych, jako i rannych padło z klęską wielką. KronZakBarącz 199
  • - Było in usu Polakom, auxiliarnych WOYSK záciągać in hostem; iako Bolesław Krzywoust Ruskich záżył sił: potym iego Succesores záżyli in suppetias Tatarow, daiąc zá to Honorarium 2. tysiące kożuchow według Piaseckiego: Byli Socii Polákow ná woynách Pruscy Xiążęta. ChmielAteny II 408
  • - Uformowáła się potym BIZANTINORUM RESPUBLICA, Wodzow sobie kreuiąca, Bytynow Páni, krolow Egypskich zá Protektorow, nie zá Panow uznáiąca. Wsprzyiałá też Rzymianom, ná Woynách Sylli, Lukulla, y Pompeiusza, woysk auxiliarnych dodáiąc. ChmielAteny II 455
  • - On siłom nie ufaiąc swoim, od Sołtaná Syriyskiego záciągnął Woyska auxiliarnego pod kommendą Hetmána Sarrákona, co znáczy z Egypskiego ięzyka, Paná Pewnego, utwierdzonego. ChmielAteny II 728
  • - Lubo świadczy Koiałowicz, że TATAROM TAURYKANSKIM KAZIMIERZ IV. IAGELLONCZYK Haná nádał Mendligereia, záco tenże przeciwko Prusom auxiliarne obiecował Woyska [...]. ChmielAteny II 730
  • - Długosz dodaje, że ten Rok dla Polaków był szczęśliwy, bo i pod Tucholą Auxyliarne Niemieckie Woyska znieśli, jako i pod Golubem, także pod Bardowem na Spiszu Zygmunta Cesarza najazd Niemiecki znieśli, według Dług. lib: 2. ŁubHist 52
chiński adamaszek
patrz: ADAMASZEK, ADAMASZEK, JADAMASZEK
  • - Pościel onych [synów] do lat sześciu: dwa materace włosiane [...] kołderka i pawilonik z płotkiem, kitajczane a barziej jeszcze chyńskiego białego adamaszku, który się zawsze prać może, rzecz srodze czysta i trwała. RadziwHDiar 186
architekt królewski
patrz: ARCHITEKT
  • - [...] Architekt Krolewski odebrał ordynans żeby Zamek w Bar Le Duc będący, iako nayprędzey, dla przyszłego Dworu, dla ktorego także kosztowną robią liberią, in perfecto constituat Statu. GazPol 1736 92 6 nlb
figa adamowa
patrz: ADAMOWY, ADAMÓW, ADAMÓW, ADAMOWY, JADAMOWY
adamowe znamię
patrz: ADAMOWY, ADAMÓW, ADAMÓW, ADAMOWY, JADAMOWY
adamowa wina
patrz: ADAMOWY, ADAMÓW, ADAMÓW, ADAMOWY, JADAMOWY
adamowa kara
patrz: ADAMOWY, ADAMÓW, ADAMÓW, ADAMOWY, JADAMOWY
serce babskie
patrz: BABSKI
panna babska
patrz: BABSKI
  • - Tam dopiéro poznałem JMciéj Pana Skarszewskiego, ojczyma mego, który mię mile przyjął i zaprowadził do rodzicielki, natenczas leżącéj. A żem kilka lat (jéj) niewidział, pannę babską która natemczas po pokoju chodziła, przywitałem za matkę - z wielkim śmiéchem JMciéj Pana wojnickiego. WierzbKon 133
[Serce] chłopskie
patrz: SERCE
  • - Bo ta [miłość] serce szlacheckie uczyni z [serca] chłopskiego, Ale w [serce] chłopskie obracać nie ma szlacheckiego. ArKochOrlCz III 24
,

patrz: SERCE
chętliwe serce
patrz: SERCE
  • - A nie tylko sam ia/ ále wszytek ludzki narod/ ktory ia teraz/ ile iest ze mnie obiętośćią chętliwego i życzliwego sercá mego ku tobie prostuię/ i tobie ná ofiárę chwały ofiáruię. DrużbDroga 267
  • - Nie ták dwornym uchem głośney nowiny echo, jáko uprzeymość bráterską chętliwym przyimuję sercem. BystrzPol A5v
wyniosłość serca (sz. zm.)
patrz: SERCE
  • - Ieśli (mowie) ludźie vśiłowáli záchowáć pámięć mądrośći swoiey ná świećie/ [...] po onym głownym potopie cośie mieli ludźie polepszyć y sámych śiebie przed Máiestatem Páńskim poniżyć/ pomniąc iáko świeżo wyńiosłych ludźi gorne myśli wgłębokośćiách wodnych P. Bog pogrążył/ to oni wyniosłością sercá znowu Páná Bogá obrażáli [...]. LwowecKaz B2
  • - W duchu tedy mamy chwalić Páná Bogá y iemu cześć powiną oddawáć/ bez wyniosłośći sercá/ bez staránia się o rzeczy źiemskie/ by nam záś nie rzeczono. StarKaz 25
  • - PRawdźiwa cnotá Mężnośći iest/ sobą/ i serce mi rozumną wolą swoią władnąć/ pod ten czás gdy pokusy ná człowieká naćieráią od pychy/ i sercá wyniosłośći/ od vfánia w-sobie /i w-sobie od gniewu/ mśćiwośći/ [...] ktorym się rozumna wola łáską Bożą wspomożoną/ zá rozumem i wolą Bożą idąc sprzećiwia/ i nieporządne żądze swe kroći/ rządźi trzyma ná przystoyney wodzy. DrużbDroga 194
  • - O kiedyż barźiey potrzeba nam światła twego Duchu Nayświętszy, jako na poznanie i przekonanie się w tey materyi, gdzie ludzką wyniosłość, nieludzką serca twardość, grubości zaślepienie, barbarzyństwa starożytnością poświęconego uprzedzenia, mocą prawdy rozumu i Wiary złamać potrzeba! KarpowKazJub 34
koniuszy babiński
patrz: KONIUSZY
podsędek babiński
patrz: PODSĘDEK, PODSZETEK
biskup sufragan
patrz: SUFRAGAN
  • - Iey Mosc. Pani Teresa Tarłowna Małzonka iego Narodziła, Syna, imieniem Karola, Franciska, Salesiusa, Franciska Xauerego y Iozefa w Krakowie w Pałaczu swoim, Ktorego Krzcił PrzeWielebny IMXiądz Kazimierz Łubinski Biskup Heraklyski Suffragąn na ten czas Krakowski. KomonDziej 228-228v
rodzaj bzowy
patrz: RODZAJ
rodzaj bydlęcy
patrz: RODZAJ
błotnik solny
patrz: SOLNY
  • - Błotniká solne[go] przysposobić, dla Owiec, krochmal robić. HaurEk 113
wężownica architektonicka
patrz: ARCHITEKTONICKI
strzelba architektońska
patrz: ARCHITEKTOŃSKI
prawo arendowne
patrz: PRAWO
  • - [...] Poddubie [...] prawem arendownym ode mnie danym jegomość pan Symeon Karol z Kozielska Ogiński, miecznik WXL, podkomorzy województwa witebskiego trzyma [...]. NieszWFalsTestBork 85
  • - Prawo mi zaś dał Roczne od siebie arędowne do w zwyż specifikowanego terminu. SapADiar 98
prawo burgrabskie
patrz: PRAWO
prawo angielskie
patrz: PRAWO
  • - Wtedy Maryę Sztuartę Krolową Szkocką, poddani z zdrády Angielskich Heretykow, iako by męża zabiła, wzieli do więzienia: Iey Elżbieta Krolowa Angielska do siebie wokowała, pod protextem przyiaźni do cięższego dała więzienia, nawet Kapłána iey dla Nabożeństwa nie pozwalaiąc: y choć Krolowa Prawu Angielskiemu nie podległa nigdy, choć o to prosiłá, do rozmowy z Elżbietą nie przypuszczona, potym ściętá zroskazu [!] Elżbiety. tyranki na Wiarę y na ludzi. ChmielAteny IV 113
prawo duchowne
patrz: PRAWO
  • - Duchownemu práwu kogo oddáć. De reo secundum infulas pronuntiare; [...] reum animadversioni Pontificiae permittere; legibus civilibus eripere, et Pontificiis dedere, [...]. Kn 153
  • - Naprzod prawu duchownemu należy sąd rozeznać roznicę około wiary S. Chrześciiańskiey o Heretykach y Schismatykach bluźniercach Bożych i Apostatach. WisCzar 10
  • - Prawo Duchowne. das geistliche Recht. le Droit Canonique. T III 285
udawać się do prawa
patrz: PRAWO
prawo boskie
patrz: PRAWO
prawo boże
patrz: PRAWO
prawn.
prawo białogłowskie
patrz: PRAWO
  • - Starostwa nie Grodowe i wszelkie Królewszczyzny może Król rozdać nie Possessyonatom, ale zasłużonym i podpadać mogą Prawu Białogłowskiemu. ŁubHist 153
len azbestowy
patrz: AZBESTOWY
  • - LIN [...] Linum [...] Pliniusz Len troiaki wspomina to iest pierwszy Asbestowy niezgorzysty ktoremu ogień nie szkodzi, drugi Len bissiorowy bardzo przedni y cienki, trzeci zwyczayny z ktorego płotna robią. DanKolaDyk II, 205
azbestowy papier
patrz: AZBESTOWY
  • - Azbestowy pápier w ogień wrzucony nie gore. BystrzInfElem S4
płótno azbestowe
patrz: AZBESTOWY
  • - [...]płutno azbestowe zásmolone prania niepotrzebuie, w samym ogniu białości nábywa. BystrzInfElem S4
awulsja dóbr
patrz: AWULSJA, AWULSJA, AWULZJA
  • - Ciż IMć pp. posłowie nasi nie przepomnią rekomendować J. Kr. Mci i całej Rzptej znaczne straty przez awulzyą dóbr w województwie bracławskiem, podolskiem będących [...]. LaudaHal24 1676 404
awernowe gady
patrz: AWERNOWY
  • - Buławo Herkulesa, od której zamachu Samego, Awernowe gady giną z strachu. KochOgrTur 37
awernowa osiadłość
patrz: AWERNOWY
  • - Nie tu kres, w awernowe zaszła osiadłości niezgraniczona nigdy granica Miłości. WieszczOgródGur 93
awernowa otchłań
patrz: AWERNOWY
awernowy zbiór
patrz: AWERNOWY
awerojska Scylla
patrz: AWEROJSKI
ręczna strzelba
patrz: STRZELBA
koronne archiwum
patrz: ARCHIWUM, ARCHIW
  • - Kommissarz [...] do konnotacyi przywileiow w koronnym Archiwum [...] Do Stobnickiego kościoła przydał pewne grunta, co approbowała Konstytucya 1678. NiesKor II 24
od Adama
patrz: ADAM, ADAM, JADAM
  • - Nie od Noego? niech Herb, kładzie od Adama. Lepszy nowy, komu go Cnota nada sama. PotPocz 51
  • - Brykamy pyszno i rezolutnie [...] w pretensyjach Bóg wie jak dawne, ledwo nie od Adama układamy zasługi. MałpaCzłow 283
do Adama
patrz: ADAM, ADAM, JADAM
  • - Kiedy bysmy mieli Do Adama samego przodkow naszych szpyrac Od nas wspak poczynaiąc znalezlibysmy tam szewcow krawcow Stelmachow y Garbarzow ba y Co gorszego. OpalKSat 73
adam niebieski
patrz: ADAM, ADAM, JADAM
  • - [...] przez Máryą Pánnę naświętszą/ przyszedł Adam on niebieski ná ziemię. BirkOboz 17
wtóry Adam (sz. zm.)
patrz: ADAM, ADAM, JADAM
  • - Bo jako z boku Swego otroku Ewa jest wzięta, Tak też z wtórego Adama tego Cerkiew prześwięta. KochChrysTur 102
  • - Przez łáskę Páná Christusowę, y zásługę śmierći iego, bywamy wyáwieni od grzechu pierworodnégo, á iáko śmierć przez pierwszégo Adámá pánowáłá, ták przez wtórégo żywot, y spráwiedliwość. BW Rz 5 streszcz
zboże chałupne
patrz: CHAŁUPNY
rola chałupna
patrz: CHAŁUPNY
chałupne odrabiać ,
chałupne robić
patrz: CHAŁUPNE
  • - Do częsci jmp. Linowskiego dostaje się Maci Perek Kmieć, [...], Marek półrolnik, Janek i Jędrzejka wdowa, chałupne robiący. InwKal I 425
  • - Mieszka w tejże chałupie Paweł kaczmarz, syn kowalski. Chałupne odrabia na pańskim. InwKal I 484
  • - Siódma [chałupa] dwoista, stara, [...] W której mieszka Jakub garncarz ch[a]łupne ręczną robotą odrabiający. InwKal I 507
rola chłopska (sz. zm.)
patrz: ROLA
  • - Boianecki nazualsie [...] chłopski Syn z Boianczyc Liesienia chlopa syn u Dobczyc, na podgorzu ma Szpłachec chłopską rolią. TrepNekLib 34
  • - Mieszkał Ian we wsi Amfisgranie u Iedrzeiowa folwarczek tam miał od opata Iedrzeioskie[go] na chłopski roliey bel tam y A 1633. TrepNekLib 94
  • - We wsi Kamieniu tylko chłopów jest osiadłych 5, którzy z nich każdy siedzi na całym źrzebiu, a insze role chłopskie odłogami leżą. InwKal I I, 86
asturyjski książę
patrz: ASTURYJSKI
ardeński las
patrz: ARDEŃSKI
trzymać arendę, arendy
patrz: ARENDA, ARENDA, HARENDA
  • - Arendá/ [...] (vt Trzymam árendę, biorę z árendy [...]). Kn 9
  • - Żaden obcy/ iákiego stanu y godności bydź może/ nie będzie mogł [...] długie Arendy do czwartego Pokolenia [...] trzymáć. MerkPol 93
  • - Kostka Napierski [...] Czorsztyn Ząmek przy Graniczy Wegierskiey był opanował Vbiegszy Arendarza Zyda na ten czas Arende był w tymze Zamku trzymał. KomonDziej 148
ustny addytament
patrz: ADDYTAMENT
  • - Tam [u króla] po przywitaniu była konferencyja circa expeditionem jmp. starosty chełmskiego dla dania ustnego addytamentu do tej instrukcyjej, którą w Warszawie dawno odebrał. SarPam 54
armasz wielki
patrz: ARMASZ
  • - Armasz wielki, do jego dyrakcyjej [!] należą tuje, albo buńczuki tureckie [...] On z dekretów i śmierć egzekwuje, dlatego słusznie może się nazywać po polsku instygator. CosHistCzam 301
  • - Urzędy ziemie wołoskiej [...] Armasz wielki, ciemnice pod jego rządem. On egzekwuje śmierci przez dywan nakazane. Chorągwie, buńczuki pod jego staraniem. CosHistCzam 301
fontanna aretuska
patrz: ARETUSKI
publiczna adhortacja
patrz: ADHORTACJA
  • - Na publiczney do Studentow adhortacyi mawiał [Arcybiskup Karnkowski]: Te ręce kiedyś w piecu paliły, teraz Krolow maszczą y korony im na głowę kładą. NiesKor II II, 484
matka bezmężna
patrz: MATKA
duchowna matka
patrz: MATKA
  • - duchowna (chrzestna) Matka [...] marreine. T III 285
krewny z matki
patrz: MATKA
matka Boska
patrz: MATKA
bot.
fiołki Matki Bożej
patrz: MATKA
  • - Viola Medica, [...], Viola Mariana [...]. Kn 176
matka Boża
patrz: MATKA
antiocheński patriarcha
patrz: ANTYJOCHEŃSKI
ojciec bernardyn-reformat
patrz: REFORMAT
ojcowie reformaci
patrz: REFORMAT
andegaweński książę
patrz: ANDEGAWEŃSKI
bezzakonny Judasz
patrz: JUDASZ
dań albo wina od bezżeństwa
patrz: DAŃ
dań albo wina od bezżeństwa
patrz: WINA
wina bykowa
patrz: WINA
generał adiutant
patrz: ADIUTANT
armatny generał
patrz: GENERAŁ, GIENERAŁ, GENERAŁ, JENERAŁ
generał artyleryi
patrz: GENERAŁ, GIENERAŁ, GENERAŁ, JENERAŁ
generał wojsk ,
generał wojska
patrz: GENERAŁ, GIENERAŁ, GENERAŁ, JENERAŁ
  • - Iest tedy pierwszy [list] w ten sens. Stephan Na Czarnczey y Tykocinie Cz[ar]niecki Woiewoda Zięm Ruskich Generał Woyska Io kMSCi. PasPam 161v
administracyja skarbu
patrz: ADMINISTRACJA
  • - Administracyę skarbu wielkiego księstwa litewskiego oddano p. Pociejowi i p. Wołowiczowi. ZawiszaPam 222
administracyja celna
patrz: ADMINISTRACJA
  • - Żeby Scartahelli áni plebei do żadnego Officium Skarbowego et nominatim Pisarstw Skarbowych, ádministracyi Celnych, Zup, Myt, Komor przypuszczani nie byli. DanOstSwada I, 23
administracyja sprawiedliwości
patrz: ADMINISTRACJA
  • - Securitatem internam; [...] zawisła na iedności w radach, na exekucyi praw [...], na subordynacyi Przełożonym, na administracyi sprawiedliwości. LeszczStGłos 10-11
administrator skarbu koronnego
patrz: SKARB
  • - My [król Zygmunt III] taką deklaracyją naszę wszem urzędom [...] dawamy, aby takowe podatki składnego i czopowego [...] do administratora skarbu koronnego [...] oddawane były. AktaKrak II/1 41
duchowne skarby
patrz: SKARB
  • - Pan Bog [...] názwány iest Bogiem dla tego że nas bogáci/ y duchownymi skárbámi/ ábo łáskámi niebieskiemi ná duszy/ y doczesnemi dostátkámi ná tym świecie. StarKaz II, 354
komora celna (sz. zm.)
patrz: CELNY, CELNY, CZELNY
  • - Pánowie kupcom [...] z tą kondicyą woły záprzedáią/ że ie zá gránice powinni przez sługę swego wystáwić/ y przez komory celne wolno cłá nie płacąc przeprowadzić. StarPopr 137
  • - Drugi brat ie[g]o Woyciech tesz Brzeskim zowiesię ktory trzymal w Dukli celne komory od Wina. TrepNekLib 41
  • - Toz było za IM Pana Iana Franciszka Omanskiego, Podstarosciego Zywieczkiego, y tey komory Czelney Piszarza. KomonDziej 196v
pisarz celny
patrz: CELNY, CELNY, CZELNY
  • - Tegoz Roku Obraz do Noszenia Braczki Naswiętszey Panny Mariey (ktory Xiądz Walenty Hulicius darował) Slachetnmy Pąn Maciey Kantorowski Pisarz Celny IKM na Komorze Zywieckiey [...] reformował. KomonDziej 139v
administrator cła (ceł)
patrz: CŁO
  • - Panowie Administratorowie cła nowego takze Akcyzy [...] zeby byli sądzeni. PasPam 218
  • - Owego Szlachcica zabrawszy do Sądu tego Administratora Ceł przyprowadzili. HistŚwież 224
  • - Urodzeni administratorowie cełł [...] szlachtę rodowitą et bene possessionatos maią mieć za Pisarzow, na komorach y przykomorkach. VolLeg VI 60
sprawiedliwość boska
patrz: SPRAWIEDLIWOŚĆ
sprawiedliwość boża
patrz: SPRAWIEDLIWOŚĆ
administrowanie sprawiedliwości
patrz: SPRAWIEDLIWOŚĆ
  • - Rzeczpospolita obmyśliła żydom, Jurisdykcyą, dla administrowania spráwiedliwości przez Jchmość Pánow Podwojewodzych, á Kátolikow Poddánych, ná niedyskretney dyskrecyi Pánow własnych zostáwiła, y wiele Konstytucyi iest, augendo prerogatywy żydom, á cokolwiek zaś ich iest, o Katolikach Poddanych, wszystkie in aggrevationem ich są formowáne. GarczAnat 130
bydło drobne (sz. zm.)
patrz: BYDŁO
  • - Tákże wszystkie dziesięciny/ z rogátego bydłá y z drobnego bydłá/ wszystkiego co przechodzi pod laską pásterską, káżde dziesiąte/ będzie poświęconePánu [!]. BG Kpł XXVII, 32-33
  • - Już ja więcej czabanów rogatych na wasze Ani bydła drobnego nie pożonę pasze. ZimBSiel 133
bydło paktowe
patrz: BYDŁO
arendarz czopowego
patrz: ARENDARZ, ARENDARZ, HARENDARZ
  • - Uważając słuszną prośbę panów arendarzów czopowego województwa naszego krakowskiego, zaleciliśźmy serio panom posłom, aby gorącą instancyją do J.K.M. na niem[i] wnieśli. AktaKrak II/1 14
kontrakt arendowny (sz. zm.)
patrz: ARENDOWNY
  • - Przy ktorym kontrakcie Arędownym zadney sypki y Sufficiency dla wiktu nie pozwolono a przeto rezyduiąc za Rozkaze[m] Imsci [Dobrodzieja] w Dąbrownie przez Niedziel Iedynaście kosztowało mię Talerow bitych 250. SapANot 6
  • - [...] jeżeli anticipować zechcą Summę na dalsze trzyletnie Arędowne kontrakta, gdy krol Imsc przymie Summę podług konwencyi z nami postanowioney podczas Seymu Grodzienskiego. SapADiar 1
  • - Odiechał ImX Theolog do Dereczyna dla podania ImPanu Orzesce Woyskiemu Pinskiemu Maiętności Iezierniey y dla Podania Dereczyna ImPanu Bułharynowi Prawem zastawnym wzięcia oraz od ImPa[na]Bułharyna kontra ktu na Rok Arędownego. do Roku 1731. SapADiar 99
  • - Tymczasem Zabiełło, marszałek kowieński, otrzymał od Fleminga, podskarbiego wielkiego W. Ks. Lit., kontrakt arendowny na Rzeczycę Pociejowską in contiguitate z Czemerami będącą.. MatDiar I, 363
  • - Ujął się mocno hetman za marszałka kowieńskiego i tak te oskarżenia dissipavit, ale podobno prawdziwe to było doniesienie, bo marszałek kowieński, lubo sam przede mną twierdził, że Rzeczycę Pociejowską, dobra w województwie brzeskim lit. leżące, kontraktem arendownym od Fleminga, podskarbiego lit., trzyma i pieniądze mu corocznie płaci, jednak się to potem pokazało, że darmo trzymał. MatDiar I, 450
suma arendowna (sz. zm.)
patrz: ARENDOWNY
  • - [...] E winkuiemysię panu Stefanowi Nurkiewiczowi y Małzoncedzieciom tak y sukces sorom Ich obowiązuiąc się Namaiętnosciach naszych własnych [...] przez nas samych kupnych zastawnych Arędownych sumach [...]. DekrŻmud 45
  • - Iednák w tych máiętnościách ktore są w Arendách/ nie do Arendarzow/ ále do rąk Dziedzicow/ te podatki oddawáne będą/ ponieważ Dziedzicom sámá wypráwá (iáko się wyżey rzekło) incumbet, Arendarze záś, tylko od summ Arendownych/ dáwáć będą do Powiatu pewne składki. FredKon 49
  • - [...] Kommissarzow przytym naszych, tak do podziału Woiewodztw, iako y między obywatelami samemi, lubo intratą tego Starostwa dzierżaw, lubo summą arendowną abo zprzedaną quorum interest, naznaczamy, także na spisanie inwentarza intraty y powinności poddanych Starostwa Krosińskiego: między ktoremi Kommissarzami maią bydź dway obywatele Ziemi Sanockiey naznaczeni [...]. VolLeg V 39
list arendowny
patrz: ARENDOWNY
  • - Dałem list arendowny Janowi Kuczyńskiemu na arendę w karczmie w Strubce będącej. ChrapDiar II 338
kontrakt chłopski
patrz: KONTRAKT
  • - Accidens podstarościego [...] od kontraktu 3-letniego, chłopskiego na posiodłowisko [gr.] 18. InwPuck 134
siedzieć pod aresztem
patrz: ARESZT, ARESZT, AREST
  • - W Koszycach siedziałem pod aresztem za to, żem chciał uciec z między haydukow. AktaMusz 61
trzymać (kogo) w areszcie (sz. zm.)
patrz: ARESZT, ARESZT, AREST
  • - Sapiezyńskie Woyska zniesiono, Syna Hetmańskiego Koniuszego Litewskiego (: który był Generałem w Cesarskim Woysku) wniewolę Szlachta wzięli, i w areszcie przez noc trzymali. OtwFDzieje 59
  • - Syn naystarszy po Oycu, lub Brat po Bracie, do tych czas w areście trzymany, zaraz sekretnemi do Saraiu wpada ścieszkami, Tron osiada, Cesarzem proclamatur. ChmielAteny II 479
  • - Jesliby ten Poseł był Fecialis, to iest woynę Porcie wypowiadaiący, bywa zatrzymany, y częstokroć trzymany w areszcie. ChmielAteny II 492
otrzymać po kogo areszt
patrz: ARESZT, ARESZT, AREST
  • - Zanioszy na urzędzie dwornym Zamkowym nań skarge, otrzimał poń areszt i citationem peremptoriam, wte słowa. VorLetSkarb 72
zatrzymać co aresztem
patrz: ARESZT, ARESZT, AREST
  • - Z Hagi 4. Ianuarij, 1661. POseł fráncuski potrzebuie po Stanách tutecznych/ żaby [!] Okręt zápłácili ktory vtonął/ máiąc tę rácyą/ że nie potrzebnie Arresztem swoim go zátrzymawszy/ dáli do tej szkody przyczynę. MerkPol 63
Arg stooki ,
Argus stooki
patrz: ARGUS, ARG
  • - Bylić po prawdzie i są jeszcze głowy, co ten mądrymi leczyli wrzód [to, co złe w życiu publicznym w Polsce] słowy, lecz on to [ksiądz Biernat Maciejowski], jako z wieże stróż wysoki i jako Argus zoczył wprzod stooki. MiasKZbiór 298
  • - Nie wszystkim za granice w obce horyzony Trzeba kogo przynajmniej w domu do obrony, Gdzieby jako z egiptskich piramid wysokich, Latarnie Neronowej i Argów stookich, Dochodziły potrzebne ojczyzny przestrogi: Co Szwed myśli, co Wejmar. TwarSRytTur 77
  • - Jak Argus Stooki patrzali Wszyscy zołnierze co na murach stali. OblJasGór 140
stogłowy Argus
patrz: ARGUS, ARG
  • - Swiata ia radzę zażywaycie młodzi: Nie iest iedno dziś/ a co ma bydź potym/ Stogłowy Argus niechay myśli o tym. TwarSDaf 28
Argus tysiącooczy
patrz: ARGUS, ARG
  • - Bo chocby dwoygłowy Ianus: chocby storęki Bryareus nowy Chocby Argus Hetmanił im Tysiącooczny Gdy Żołnierz nieposłuszny, albo nie ochoczy Nic dobrego nie sprawi. PotWoj 154
stooczny Argus
patrz: ARGUS, ARG
  • - Ták záostrzyli Zoilowie zęby, iż plus quam Theonino dente, nie ták przegryzują, jáko cudzą płatáją poczćiwość przezornieysi nád stoocznych Argusow censorowie, choć w sámym słońcu upátrują mákuły, y przed drugiemi udáją, co sie im przywidziáło; BystrzPol F2
  • - Ná przyszłe rzeczy są sto oczni Argusowie, á przez to każdą rzecz oni maią zá poderzáną, dla tego ostrożni. ChmielAteny II 698

patrz: GWARDIAN
niedziela adwentnia
patrz: ADWENTNI
  • - W ktoryszto Czas niegodzi śie sławnie wesela odprawiać? Odp. Od pierwszey Niedziele Adwentniy aż do trzech Kroli/ a od Popielcowey Strzody przez cały Post aż do Niedźiele bialey po Wielkiynocy [...]. HackPraw 377
koronny areopag
patrz: AREOPAG
  • - Trzymasz w Koronnym plac Areopagu sprawiedliwości miarkuiący szale. ChrośZbiór ded. 4
kondemnata aresztowana
patrz: KONMDEMNATA
arfa Dawida ,
arfa Dawidowa
patrz: ARFA, ARFA, ARFIJA, HARFA
  • - Pódźmy do arfy stąd Dawidow[ej]; acz to przebieżeć krótkimi słowy, czym on wiersz jako czerwoną różą potrząsnął, trudna, lecz te, co wróżą o śmierci Jego, rytmy wspomni[j]cie: i jako jawne na krzyż przybicie i ostre groty on wymalował. MiasKZbiór 123
  • - Arfo Dawida, która ulżyć umiesz troski Tamta Saulowy, a Ty [Maryjo] gniew odpraszasz boski. KochOgrTur 136
  • - Na radle gra [diabeł], by na Arfie Dawidowey piękna muzyka. WisCzar 78
głośnotworna arfa
patrz: ARFA, ARFA, ARFIJA, HARFA
  • - Z nimi usiadszy blisko askrejskiej fontanny, Na głośnotwornej arfie waleczne hetmany, Nieużyte bojary, hardomyślne grofy Wychwalał [Febus], zawiązując gładkim rymem strofy. ZimSRoks 12
złotostruna arfa
patrz: ARFA, ARFA, ARFIJA, HARFA
  • - Wstań z ciemnej truny Do złotostrunej Arfy, Dawidzie: Bo z twej już idzie Potomek biodry, zbawieniem szczodry. MiasKZbiór 58
arfa Dawidowa
patrz: ARFA, ARFA, ARFIJA, HARFA
  • - HERB HIBERNII samey iest ARFA DAWIDOWA na polu błękitnym. ChmielAteny II 285
stroić harfę
patrz: ARFA, ARFA, ARFIJA, HARFA
  • - Stroię lutnię/ hárfę [...] Intendo testudinem numerose: Intendo neruos modulate: contendo fides ad concentum. Kn 1075
arfista pański
patrz: ARFISTA, ARFISTA, HARFISTA
  • - Ten troski nie znał/ kogo oná [kobza] uweseli. Y po grzebieniuć słyszę komu iest wesoło [...] Arphistá páński Muzyk niech się też ozowie/ Y po tym [Dawidzie] kiedyś w plęsy chodzili Zydowie. MorszHRoz B4v
  • - Także z mądrych magistrow naszych mąż wsławiony Nauką [Barlaam], iako z iakiey wysokiey ambony Też pieśń z Arfistą Pańskiem, gra. DamKuligKról 108
argenteryja stołowa
patrz: ARGENTERIA, ARIENTERIA, ARGENTERIA, ARGIENTERIA, ARGONTERIA
  • - Skarby w monecie i srebrnej i złotej, Argenteryje stołowe chędogie [...] I który pyszny wschód wymyślał zbytek, Ten chrześcijański żołnierz zabrał wszytek. KochWiedTur 30
generalny administrator (sz. zm.)
patrz: ADMINISTRATOR
  • - Sekretarz Krolowey [...] był Generalnym Panstwa Zywieczkiego Administratorem. KomonDziej 125
  • - Iz IMPąn Alexander Drozdowski Podstoli Braczławski a Administrator Generalny Panstwa Zywieczkiego Namowił był P. Andrzeia Czyzowskiego [...] azeby [...] ten Dom Stargował. KomonDziej 202v
administrator biskupstwa
patrz: ADMINISTRATOR
  • - [...] pokazywałem tez List od JmX Gosiewskiego administratora Biskupstwa Wilenskiego [...]. SapADiar 77
administrator ekonomii ,
ekonomijej administrator
patrz: ADMINISTRATOR
  • - Wetknąłem [pozew] we wrota dworu [...] Iasnie wielmozne[go] P. Je[go] MSci Kazimierza Lehona Lehonowicza Sapiehi Podkanclerzego wielkiego Xestwa Litewskiego Administratora Ekonomiy brzeskiey. DekrŻmud 167
  • - Iaśnie Wielm WM M. Wielce M. Dobrodzieia, iako Krolewskich Oekonomiey zdawnych czasow Chwalebnego Administratora, znakomitą na dowod zaszczycam się y Ztwierdzam powagą. HaurEk 3 nlb.
administrator opactwa
patrz: ADMINISTRATOR
  • - Kazanie Wtore, Na śmierć Przevielebnego Prałata, Jana Karola Konopackiego, Administratora Opactwa Tynieckiego. StarKaz II, 638
administrator minnicy
patrz: ADMINISTRATOR
  • - Dziada po Pani matce imie było Olbricht Karlinski, Administratorem był Minicy Wilenskiei za krolia Stephana. VorLetSkarb 106
administrator klucza
patrz: ADMINISTRATOR
  • - Stał się zapis [...] przy bytności pana Stanisława Goreckiego, na ten czas administratora klucza uszewskiego. ActScabVet 143
administrator państwa
patrz: ADMINISTRATOR
  • - Stało sie przi bytnosci je[go] mosci pana Jana Sobolowskiego administratora panstwa ziwieckiego. KsŻyw 108
administrator poszty
patrz: ADMINISTRATOR
  • - Post-Mágistrowie [...] bronią Posztarzom Polskim wolny przeiazd ná Kurfirsztowskim gruncie/ sámi chcąc Administratorá Poszty we Gdańsku chowáć. MerkPol 58-59
administrator włości
patrz: ADMINISTRATOR
  • - Ja Tomasz przisięgam Panu Bogu Wszechmogącemu [...] y ichm[oś]ciom panom administratorom włosci dziedzicznych zupełnych zywieckich [...] iz functią woiewodztwa wałaskiego chce, iakom powinięn [...] odprawować. KsŻyw 71
administrator województwa
patrz: ADMINISTRATOR
  • - Mikołay Xiążę Zbaraski/ Administrator Woiewodztwa Kiiowskiego. KalCuda 62
administrator sprawiedliwości
patrz: ADMINISTRATOR
  • - Czemu gdy dosyć uczynili, poddan jest Ryć Kaczor administratorowi sprawiedliwości ad tormenta. RegZłocz 138
administrator czopowego
patrz: ADMINISTRATOR
  • - Urodzeni administratorowie y Exaktorowie czopowego y szelężnego Woiewodztw y Powiatow W. X. Lit. [...] ktorzy kwitow ieszcze [...] swych nie maią [...] sprawić się maią. VolLeg VI 62
administartor szelężnego
patrz: ADMINISTRATOR
  • - Mieć oraz chcemy [...] ażeby [...] administratorow [...] szelężnego nad dwóch więcey nie obierano w Woiewodztwach y Powiatach. VolLeg VI 62
adminstrator hybern
patrz: ADMINISTRATOR
  • - Mieć oraz chcemy [...] ażeby administratorow czopowego, hybern [...] nad dwoch, więcey nie obierano w Woiewodztwach y Powiatach. VolLeg VI 62
administrator składnego winnego
patrz: ADMINISTRATOR
  • - Ichm. Panowie posłowie mają się o to [zakaz kupowania wina za granicą] starać [...] ażeby o to czynił instygator ex delatione administratora składnego winnego w trybunale inter causas fisci. AktaKrak II/1 215
pakta alandzkie
patrz: ALANDZKI
  • - A car, jako się niżéj pokaże, potém opuściwszy króla Augusta cicho w traktat wszedł ze Szwecyą, najmniejszéj wzmianki o królu Auguście ani o rzeczypospolitéj w pakta allandzkie nie włożywszy. OtwFDziejeCzech 188
pokój alandzki
patrz: ALANDZKI
  • - [...] w Litwie toż się działo, co w wielkiéj Polsce i Prusach, ustawicznie tamże przechody [wojska moskiewskiego], i tam i sam, i odpoczywania czynili, dokąd pokoju allandzkiego nie uczynił car w r. p. 1719. OtwFDziejeCzech 187
traktat alandzki
patrz: ALANDZKI
  • - Stanęła ta liga w przeszłym roku 1719, podpisana 5 Januarii, piérwéj niż traktat allandzki Moskwy z Szwecyą doszedł. OtwFDziejeCzech 338
alankoński książę
patrz: ALANKOŃSKI
alepska tkanina
patrz: ALEPSKI
altransztadzki traktat (sz. zm.)
patrz: ALTRANSZTADZKI
  • - Ta przegrana króla szwedzkiego pod Półtawą otworzyła drogę Augustowi do tronu polskiego, którego się był wyrzekł altransztadzkim traktatem. OtwFDziejeCzech 146
  • - Prawda, że król August traktatem altransztadzkim w r. p. 1706 cara porzucił, ale mu zaś nagrodził asystencyą z wojskami w Pomeranii. OtwFDziejeCzech 188
róg Amalty
patrz: AMALTA
arka Pańska
patrz: ARKA
  • - Izraelczycy z Iozuem wodzem swoim/ nosząc Arkę Pańską około miasta Ierycho/ modlili się idąc. StarKaz II, 264
  • - SETIM Drzewo [...] zadney nie podległe korrupcyi. Z tego Drzewa Bog roskazał Arkę Pańską y inne porobić naczynia. ChmielAteny1755 I I, 542
arka Boża (sz. zm.)
patrz: ARKA
  • - Przed Arką oną złotą zasłona była z szkarłatu [...]: przed Arką Bożą Panną naświętszą/ szczyro złota zasłona ta wisiała poślubienia/ y małżeństwa. BirkNiedz 61
  • - Miewał grzeszne kapłany, miewał niedowiarki Stary zakon, wżdy Bożej słudzy byli arki. PotFraszBrück I 516
arka przymierza
patrz: ARKA
  • - Te prawa, y ten swięty depozyt, przykazań Boskich, miała Rzeczpospolita Izraelska zawsze pr[z]ed oczyma, w Arce przymierza. LeszczStGłos 14
arka Noego
patrz: ARKA
  • - Armenia [...] Z niey wypadaią rzeki Eufrates y Tygris. W niey gora Gordicus, na ktorey osiadła Arka Noego. BystrzInfGeogr D4
  • - Niech będzie Campus Electoralis iako Arka Noego, gdzie weszły źwierzęta z zawołania Boskiego. DanOstSwada V, 5
boża arka
patrz: ARKA
  • - Miewał grzeszne kapłany, miewał niedowiarki Stary zakon, wżdy Bożej słudzy byli arki. PotFraszBrück I 516
arka testamentu
patrz: ARKA
  • - Zeznawam, iżem czytał Kazania Niedzielne [...] nazwane Arki Testamentu Część Wtora. StarKaz II, 6b
arka testamentu
patrz: ARKA
  • - Zeznawam, iżem czytał Kazania Niedzielne [...] nazwane Arki Testamentu Część Wtora. StarKaz II, 6b
arkadyjski dzik
patrz: ARKADYJSKI
arkadyjskie gniazdo
patrz: ARKADYJSKI
sklepienie arkadziste (sz. zm.)
patrz: ARKADZISTY
za chołopa obrócić kogo
patrz: OBRÓCIĆ
  • - Teraz go [Dziatłowicza] chowa u siebie, [wojewoda smoleński] i za chołopa obrócił go sobie, przymusza do chrztu. ZałRelSar 357
sfera artyficjalna
patrz: SFERA
sfera armilarna
patrz: SFERA
błękitne sfery
patrz: SFERA
pani matka
patrz: PANI
  • - Gospodiniom była na mieiscu zmarłei Pani matki, Pani katarzina Jofeltowna bywsza Feferowa, a teraz Zygmuntowa Voderflotowa, siostra starsza oblubienicy moiei. VorLetSkarb 107
  • - Komu się chce nieszczęścia [...] ten niechay jedno nieco zácznie z Xiędzem pobożnym á dosyć go mieć będzie. Páni Mátká mojá, są słowá Kurfirstá w spomnionego, záwsze mię wiernie od tego odwodziłá GdacPan 35
  • - Ián miał ieszcze Pánią Mátkę, zázierał czásem do domu. MłodzKaz I, 276
  • - Słyszy corká, że Páni Mátka, kiedy się rozgniewa, to z ust iey, iáko z otchłáni tylko źli duchowie lecą. MłodzKaz II, 317
miłościwa pani (sz. zm.) ,
mościwa pani ,
mściwa pani
patrz: PANI
  • - I. O. Xiezno/ á mnie wielce Młściwa Páni/ y Dobrodzieyko/ ná Wielmozne dziełá X. Jego Mści S. pámięci zmárłego iedynego przyiáciela W. X. M. y wielce zyczyła sobie tego/ áby byłá w długo fortunne látá ná iásność Xiązecych spraw z radością záwsze pátrzyła. TwarSDaf 39
  • - Rano wpułtora kwadransa do Czwartei, rozwiązał Pan Bog sczęsliwie Naiasnieyszą Ceciliae Renate Krolową Polske Paniom moie miłosciwą, obdarziwszy pociechom wielkom Krolewicem. VorLetSkarb 177
  • - Tu sobie przywodzę ná pámięć, com czásu niedawnego słyszał od jednego wiáry godnego Teologá, o jakiejśi zacnej M[iło]ściwey Pániey, ktora májąc w domu Służebnicę cięszko chorująca posłáłá po Xiędzá, áby ją ábsolwował y Sákramentem wieczerzy Páńskiey usługował. GdacPan 13
księżna pani
patrz: PANI
  • - Sam Xiąze podagrik i wleciech podeszłych, na krzeslie wszistko go noszą, sama Xięzna Pani młodziusienka i cudownie greczna, wielce radzi beli Panstwu naszemu i solenniter tractowali. VorLetSkarb 142
pani bratowa
patrz: PANI
  • - A zatym zaleciwszy słuzby moie Imci Pani Bratowey y Imci Pani Siestrze mym MPaniom oraz z małżonką moią: zostawam zwyczainie WMm-o M-o Pana Bratem y sługą Kr. Opaleński W-da Poznan. OpalKListy 472
  • - Dałem y P-u Wolcagienowi fl. 200. według assygnacy WM m MPana, co uczyniłem wszystko nad postanowienie moie; ktore takie iest nie liczyć, wiecey y szeląga pokąd ressygnacy Sierakowa y cassacy oprawy Imci Pani Bratowey miec nie bendę. OpalKListy 473
pani siostra
patrz: PANI
  • - Ia Zony miec nie będę, Pani Siostra tesz nie bendzie, zkimze tam conversatia Imci. OpalKListy 29
  • - Pani Siostra tesz avide iako naipredzey oczekiwa, ktora złaski Bozey na tych poczatkach we wszystkim izdzie za zdaniem naszym, y baczę to ze chwalebnie poprowadzi stąn ten opłakany. OpalKListy 85
  • - Pani Siostra dzis wnocy poroniła niezywą Corkę porodziwszy iednak złaski Bozey sama zdrowa y czerstwa. OpalKListy 95
pani ciotka
patrz: PANI
  • - Witaycie Panie stryiu. Dziękuię Wam Pani Ciotko. PolPar 9
pani żon(k)a
patrz: PANI
  • - Ale y ty małzonku ieslis zdrow miey pilne Oko na Panią zonke. OpalKSat 31v
pani teści(owa)
patrz: PANI
  • - Tylko noc PrzenoCowawszy Musiałem Respektem IeiPani Tesci Moiey Odiechac Obiecawszy nazad Iadąc nagrodzic. PoczOdlPam 112
duchowny ojciec
patrz: OJCIEC, OJCIEC, OCIEC
  • - Duchowny ociéc/ mistrz. Magister pietatis, religionis. Magistros virtutis [...]. Kn 153
ojcowie Bossacy ,
ojcowie Bosacy
patrz: OJCIEC, OJCIEC, OCIEC
ojcowie bosi
patrz: OJCIEC, OJCIEC, OCIEC
duchowny ojciec
patrz: OJCIEC, OJCIEC, OCIEC
  • - * duchowny (chrzestny) Oyćiec [...] parrein. T III 285
ojcowie bazylianie
patrz: OJCIEC, OJCIEC, OCIEC
  • - Ciało grzeszne moje, [...] ma być położone u ojców jezuitów, którym aby za mię ofiarami swoimi majestat Boski błagali, leguję złotych tysiąc, [...] ojcom bazylianom na ubogich złotych sto. NieszWFalsTestBork 88
oo. bazylianie
patrz: OJCIEC, OJCIEC, OCIEC
  • - Jednak jnjunxi ImC Xdzu Theologowi aby proceder prawny Zaczoł w Słonimie na Roczkach przyszłych maiowych ieźli doydo non praejudicabit tem bynaymniey do Vgody Wielebnym O:O Bazylianom. SapADiar 68
  • - Bronił on [św. Bazyli] pochodzenia Ducha Swiętego, á iego Sekwitowie y Synowie, alias OO. Bazyliani na Pułnocy, bardzo go oppugnuią mowi Xiądz Teofil Rutka Soc: JESU. ChmielAteny III 600
albańskie góry
patrz: GÓRA
namiestnik burmistrzowy, burmistrzów namiestnik
patrz: BURMISTRZOWY, BURMISTRZÓW
bok angularny
patrz: BOK
  • - [Mówią, że] Więcy [fortyfikacji twierdzy] nakryje bok angularny, niż cyrkularny. AquaPrax 246
na bok
patrz: BOK
  • - Bo ile wymyslonych przezwisk y rodzaiu szat roznych tyle trzeba miec wskrzyniach dostroiu Kładąc ie nasie to tak tosak to na bakier To nabok to zas przedsie to zas zasie potym. OpalKSat 100-100v
  • - Rzucą ná się śmiertelne oszczepy po oku, Ze iednák ná bok obá? umkną rázem kroku? Chybią się [pojedynek rzymskiego i francuskiego harcownika przed bitwą]. PotPocz 144
  • - Na bok bramy po lewej ręce izbedki dwie o jednej sieni i o jednym kominie murowanym. InwChełm 5
z boku
patrz: BOK
  • - Ten w zad siecze, ten w oczy ten go [Rugiera] z boku kole. ArKochOrl 61
  • - Tu Niemiec rozbrátány ku wam w oczy zmierza/ Tu Morze od pułnocy/ tu hárdy Przymierza Niedotrzyma Moskwicin: Tatry wiszą z boku/ A z tełu się okrywa w krwawym Mars obłoku. TwarSLeg 17
  • - I teraz tedy - zrazu nie chcąc nagle Nadymać wiatrem na rozpięte żagle, Tylko wolnym tchem - ten nasz niełaskawy Eolus z boku mało ruszał nawy, Tak że i przez dzień, i przez nocną chwilę Nie wiem, jeśliśmy uśli całą milę. BorzNaw 177
  • - Tosz wy z Czoła ia z boku wsiędziem prawi [Chodkiewicz] na nie [na pogan]. PotWoj 102
  • - DE COSTE' [...] Z BOKU z strony nie prosto ukośnie. DanKolaDyk I, 376
w bok
patrz: BOK
  • - W bok im [mieszkańcom krainy Mongazji] basierscy i nahajscy mieszkają. NiemPam 180
  • - Zając klucz dwojako czyni, albo w zad, a dopiero z tamtąd w bok [...] albo zaraz w bok. OstrorMyślTur 9
  • - Przetoż i to zaraz postanowiono było [...] aby w ciągnieniu żaden z pod chorągwie ani w przód, ani w bok swawolnie pod gardłem nie wyjeżdżał. DembPrzew 57
  • - Ja piszę do Króla Jmci, żem gotów wszystko uczynić; ale że mi wozy nie przyszły, pojadę gdzie w bok Lublina i tam na wojsko i wozy czekać będę. SobJListy 113
  • - Sad w bok domu obszerny, drzewami różnemi zaszczepiony i zasadzony. InwKal I 572
  • - Mysląc iednak y tam że Szwed za nim maszeruie, rzucił Się w bok Czarnecki ku Płockowi. HistBun 45
  • - Rano mszy wysłuchawszy u Benedyktynow w Kosciele nie było nic raritatis ieno wielki a ztaroswiecki iechalismy tedy na popas godzin cztyry troche w Bok ziachalismy do Miasta Sendeni gdzie się Krolowie wszyscy chowaią. SobTDzien 40
  • - Tegoż [dnia] błąkaiąc się Pocztarz przez kilka dni piiąc w bok z iachauszy zgościńca zgubił Iuki zlistami. SapADiar 35
  • - BUT [...] Z CELU w bok, głupie, lekomyślnie[!]. DanKolaDyk I, 240
w boku
patrz: BOK
  • - [We dworze w Warszawie] Pokoje, sień między niemi: Z tej wboku strony za niemi Stajnie, tamże wboku znajdziesz Studnią w podwórzu. JarzGośc 125
  • - A tym czasemparuią naszy Turkow smiele W boku maiąc Hetmana, ochotnika wczele. PotWoj 162
  • - Iusz tesz wKatolickie poniekąd wiezdzamy Panstwo było miasto wBoku na ktoresmy nieiachali. SobTDzien 21
po bok
patrz: BOK
  • - Weźmicie też skrzynię Páńską/ y wstawcie ją na woz: á sztuki złote ktoreście ofiárowáli zá przewinienie/ włożcie w skrzynkę pobok jey. BG 1Sm 6, 8
  • - W iedney [bitwie] stały dziáłá ná przodku w czele. w drugiey stały po dwu á dwu, álbo po trzech á trzech, po bok skrzydeł muszkieterow, okryte skrzydłámi konnych. UffDekArch II, 27
  • - Stodoła o dwuch bojowiskach, po bok z jednej strony owczarnia, z drugiej wolarnia. OpisKról 49

patrz: WROTA, WROTA, WOROTA
aleksandryjski talent
patrz: TALENT
dzieło rycerskie
patrz: DZIEŁO
dzieło boskie
patrz: DZIEŁO
dzieło boże
patrz: DZIEŁO
augsburska, auspurska konfesyja (sz. zm.)
patrz: KONFESYJA
bekieszowa sekta
patrz: SEKTA
  • - Zborowy jeden [...] powiedział przy stole książęcym, że nie masz wiary nad żydowską, bo to i piekło przyznawa. Ne masz nadzieje jako w pieniądzach [...] a nie masz miłości jako tego, co kto da. Ja, prawi, jako mię widzicie, Bekieszowej sekty: Coelum non curo, infernum non timeo. SzemTorBad 297
ariańska sekta (sz. zm.)
patrz: SEKTA
  • - Wandali Hiszpańscy Aryańską przeieli sektę, tam náybarziey rozkozrenioną [...]. ChmielAteny II 737
sekta ariańska
patrz: SEKTA
  • - [...] kápłáni [...] máią się wywiádować/ od iákiey sekty przychodzą [przystępujący do Komunii]/ y ieśliże okrzczonymi są. Bo ináczey nie mogą bydź uczestnikámi tego Chlebá Anyelskiego/ ieśli z sekty Aryáńskiey [...] przychodzą [...]. StarKaz II, 52-52
  • - Sekt Aryańskich, Atheyskich treść oná Iesti przyczyna, żeś rowna pustyni [o Węgrzech]. ChrośTrąba 93
sekta anabaptystów (sz. zm.)
patrz: SEKTA
  • - Drugá [herezja] MENNONISTOW, ktorzy są sekty Anabaptistow, ná rozne Sekty y imiona podzielonych. Autor tey Sekty iest Menno, nie iáki we Frizyi, Syn Szymona Pásterzá vulgò Predikántá. ChmielAteny1755 I 790
  • - Jezeliby od Klarystow do Kontrybulatow chciáł się kto przenieść, mutando Religionem musi się chrzcić de novo, y to to iest Anabáptystow Sekta. ChmielAteny1755 I 791
augustowa godzina
patrz: GODZINA
len bisiorowy
patrz: LEN
  • - LIN [...] Linum [...] Pliniusz Len troiaki wspomina to iest pierwszy Asbestowy niezgorzysty ktoremu ogień nie szkodzi, drugi Len bissiorowy bardzo przedni y cienki, trzeci zwyczayny z ktorego płotna robią. DanKolaDyk II, 205
jaszczurka błotna
patrz: JASZCZURKA
(Pierwsza) niedziela adwentu
patrz: NIEDZIELA
  • - Ná I. Niedzielę Adwentu. Kazánie Pierwsze. O sądzie Páńskim ostátecznym. BirkNiedz 26
niedziela adwentowa
patrz: NIEDZIELA
  • - Gdy się mocno gotowali na pomstę nad Elearami, w adwent się do ojczyzny wracającymi, przestrzegła ich [Ślązaków] Ewangielia pierwszej niedzieli adwentowej. DembPrzew
  • - Naznaczono mu [...] aby w kosciele skrzylninskim przed wielkim ołtarzem krzyzem lezał przez wszystkie niedziele adwentowe. KsKasUl I, 384
  • - Potym, d. 19 decembris, nazajutrz po niedzieli czwartej adwentowej, Stanisław i Wojciech Gawęccy, bracia rodzeni, gdy także u góry Lubomierz rzeczonej dla spróbowania smrodów, jeżeliby mogli do ognia dojść, na dół zjechać umyślili, którzy spuszczeni w pół szybu, goryczą i smrodem zarażeni będąc, z szlągów powypadali, z których mianowicie Wojciech spadł w bulgę wody (a Stanisław pod szyb, który się śmiertelnie zabił) i wyciągnionego z wodą ledwie się dotrzeźwili, ten jeszcze potym żył. InsGór 1743 138
niedziela Kwietna (sz. zm.)
patrz: NIEDZIELA
  • - W Poniedziałek po kwietney niedzieli dadzą szpiegowie znać że Lepanow z rzezanay idzie w 80000 woyska i już w mil 20. MasDiar 75v
  • - Tegoz Roku We Srode przed Niedzielą Kwietnią Vrzad Burmistrzowski Zywiecki kupił Rzeczypospolitey Mieyskiey kesz Ziemie Nazwaney Rymarzowskiey. KomonDziej 123
niedziela Mięsopustna
patrz: NIEDZIELA
  • - (...) upátrzyłáam czas nasposobnieyszy do odpráwowánia Aktu tego żałosnego dzień 12 Lutego/ to iest/ w Poniedziáłek po Niedzieli Mięsopustney sam wKościele Krerowskim (...). PisMów II 307
ajaksowa odwaga
patrz: ODWAGA
akwilejski patryjarcha
patrz: PATRYJARCHA
aleksandryjski patriarcha
patrz: PATRYJARCHA
  • - Naprzod się náwrociłá do wiáry ziemiá Tigia; y tey ziemie ięzykiem wszytkie pismá iáwnie podziś dzień wydáią: Vpádli potym wespoł y z Costámi Égyptskiemi w haeresią Eutichiáńską/ pod Pátryárchy Alexandriyskiego posłuszeństwem będąc/ ktoreg[o] oni przyznawáią zá głowę/ y zá Doktorá/ od ktorego też miewáią swego Abunę/ to iest Pátryárchę. BotŁęczRel IV 219
patryjarcha abisyński
patrz: PATRYJARCHA
  • - Xiąże Mikołay Radziwił Peregrynant suis oculis vidit w kairze Patryarchę Chaldeyskiego, tam rezyduiącego, ktory się pisze Chaldeyskim y [Patryjarchą] Abissinskim. ChmielAteny II 148
pokój alkowy
patrz: POKÓJ
  • - Pokój Alkowy. - Wróciwszy z Sieni nazad do pokoju, a z niego wchodząc do Pokoju Alkowego, drzwi i odrzwi takie jak w Sali. ZamLaszGęb 71
  • - Pokój Drugi. -Wróciwszy nazad z Gabinetu od Pokoju Alkowego, a z niego wchodząc do Drugiego Pokoju, drzwi i odrzwi takie jak i pierwsze. ZamLaszGęb 72
amaltejski róg
patrz: RÓG
  • - Baczył Mieyskie roskoszy/ na takiey przeszkodzie Były im do karności/ gdzie iako w ogrodzie: Y onym niegdy sławnym Amaltheyskim rogu/ Wszytko do ich sprosnego zniosło się nałogu. TwarSLeg 72
akteonowe rogi
patrz: RÓG
  • - Nagiej się przypatruje sam wolno Dyjanie, A wżdy Akteonowych rogów nie dostanie [cień]. NaborWierSok 129
  • - Rogi akteonowe. [tytuł] PotFrasz4Kuk I 370
biodrowa choroba
patrz: BIODROWY
biodrowa kość (sz. zm.)
patrz: BIODROWY
rura biodrowa
patrz: BIODROWY
biodrowy staw (sz. zm.)
patrz: BIODROWY
choroba artetyczna
patrz: CHOROBA
żółta choroba
patrz: CHOROBA
  • - Zołtą chorobę spądza násławszy go [taszniku] w obuw/ tak żeby pod bossemi nogámi był. SyrZiel 1213
blada choroba
patrz: CHOROBA
  • - Nie dosyć było, że i wojny krwawe, Blade choroby, głody niełaskawe [...] Króciły nam wiek bez tego nieżyzny, Żeś i ty naszym latom, brzydkie ziele, Musiało kresu uszczerbić tak wiele. MorszAUtwKuk 355-356
bokowa kość
patrz: KOŚĆ
bisior królewski (sz. zm.)
patrz: BISIOR
  • - Bisior Krolewski z ozdobą zrzuciwszy [Jagiełło] Zelaznymi się blachy męznie uzbroiwszy Dosiądzie [...] Konia. DrobOpow 108
  • - Ten zwyczay u siebie Miał Leszczek ze w wszelakiey Sprawie y potrzebie Na krolewskie bisiory kodrowe łachmany wkładał na maiestacie gdy siedział ubrany. DrobOpow 131
młyn ręczny (sz. zm.)
patrz: MŁYN
  • - MOULINS à bras. Molae trusatiles, genit. molarum trusatilium, foem. plur. Apul. MŁYN ręczny ktory ręką obracaią korbami. DanKolaDyk II, 283
  • - Grona zaś tłoczą się, to iest gniotą, dla należytego potym soku wyprasowania, albo kolbami, albo się depcą w kadziach nogami, albo w ręcznych młynach przez dwa zbiegaiące się walce. KlukRośl 359
  • - Na walcu A B, koła wodnego C, (ieżeli iest młyn wodny) albo na walcu korby, (ieżeli młyn ręczny) iest umocnione zębate koło D, które zaczépia o szczeble céwy E, (lanterne). JakubJNauka 69
młyn tarciczny
patrz: MŁYN
  • - Młyn tárciczny/ vide Piłá 6. Kn 419
młyn wietrzny
patrz: MŁYN
  • - Młyn wiétrzny/ ábo wodoćiąg wiétrzny do wywodzenia wod z mokrzyn/ iáko w Pruśiéch tego dość. [...] Aquagium [...] Potest dici et Hydragogium, vel Hydragoga machina. Kn 419
  • - Młyn [...] młyn wietrzny do wywodzenia wod, vid. Wodoćiąg. T III 848
młyn prochowy
patrz: MŁYN
  • - Rozdział VIII O młynie prochowym suchym, który mocą jednego człowieka może być kręcony dla robienia prochu do fortecy AquaPrax 442
  • - ROZDZIAŁ II. o Robocie prochu. Młyny prochowe. 43. NIm przystąpiémy do roboty prochu, trzeba żebyśmy wprzód dali przynaymniéy letkie poięcie młynów prochowych, zachowuiąc sobie, dać o nich dokładniéyszą wiadomość na inszém miéyscu. Mechaniczna budowla młyna prochowego nieróżni się od oléynego. JakubJNauka 69
prochowny młyn
patrz: MŁYN
  • - Pomieniony Erart Katerla dobrym był strzelcem, zaczym uczęsczał chadzac do prochownego młyna, strzelac, o zakła[d] na iako się strony zgodzili, do Tarcz. VorLetSkarb 80
balaamowa oślica
patrz: OŚLICA
zapłata Balaamowa
patrz: ZAPŁATA
dobra królewskie
patrz: KRÓLEWSKI
budowniczy królewski
patrz: KRÓLEWSKI
  • - Dwoch Szrob siłá iest przedziwna: ták że nimiey Cieśle budynki podnoszą: y w Roku 1686, Sławny Piotr Bebor, Budowniczy Krolewski, całą Wieżą Ratuszną Krakowską [...] wyniosł z sześcią pomocnikow. SolArch 13
królewski ordynans (sz. zm.)
patrz: KRÓLEWSKI
  • - Wyszedł zatym Krolewski Ordynans Lanckorońskiemu y Ostrorogowi aby szli z Woyskiem iednym ku Barowi. HistBun 7v
  • - Woysko oboyga narodów Ordynansami Królewskiemi wzgardziło, obróciwszy Rycerskie swoje odwagi na Dobra Duchowne, i na woynę z babami. ŁubHist 102
łaska królewska
patrz: KRÓLEWSKI
  • - Będziesz pełen dobrey sławy łaski krolewskiey y honorow wszelkich. PasPam 144
królewski chłop
patrz: KRÓLEWSKI
  • - Przyiał [Dymnicki] potym szoltystwo od Krolewskich chlopow w tem Czechowie. TrepNekLib 69
[Kolor] bisiorowy
patrz: BISIOROWY
balearska proca
patrz: PROCA
balearski zając
patrz: ZAJĄC
biskokt żółty
patrz: BISKOKT, BISKOKT, BISZKOKT
  • - Confekty [...] Biskokt żołty. CzerComp 6
arszenik żółty
patrz: ŻÓŁTY
  • - Arsenicum album. WeissHüttenrauch. Arszenik biały. Luteum. Citrinum. GelbHüttenrauch zołty. GuldOn 40-41
żółty aloes
patrz: ŻÓŁTY
  • - Wziąć żołtego Aloesu łot/ Modrzeiowey [!] gębki puł łotá. SyrZiel 407
bursztyn żółty
patrz: ŻÓŁTY
  • - Gdzieby komu kropiá krwie w oko wpádłá/ wziąć puł kwarty tey wodki, á rospaláiąc sztuczkę Burstynu żołtego w niey gásić. SyrZiel 393
cholera żółta (sz. zm.)
patrz: ŻÓŁTY
  • - Szalenie lubo pozbycie rozumu/ iest chorobá z poruszenia wielkiego wiátrow y humorow w człowieku/ iż tákowe ukázowánia rzeczy inácey niżeli są w czuiących/ przez náturálne poruszenie wilgoci bywáią/ iakowe w phrenetikách lub szalonych. Co się dzieie od bládey żołtey y przypáloney cholery. KalCuda 236
  • - Rano wziąłem proszek, [...], który mię srodze operował, wprzód womitami, którymi barzo siła samej cholery żółtej wypadło. ChrapDiar I 304
  • - Osmy znák iest [kamienia w nerkach]. Náuzea, y womity dla społeczności nerek z żołądkiem przez membránę á peritoneo per nervum sextae coniugationis z ktorych dwie od nogi od zołądká idą do nerek: zkąd flegmá, cholerá żołtá, álbo rdzáwá odchodzi. CompMed 330
bot żółty (sz. zm.)
patrz: ŻÓŁTY
  • - [Pyta arcyksiążę Leopold] Czemu pludry tak wązkie jako rękaw, czemu bóty żółte [u Elearów]? DembPrzew 94
  • - Buty żółte były przed dwiema miesiącami albo trzema; napiętki z korków. SobJListy 506
  • - Sejmiki teraźniejsze. [...] I tego [szlachcica] po przezwisku rzadko się dopyta - co żywo niesłychanych tytułow się chwyta [...] Na większe poły chłopow: jedne żółte boty Ich szlachectwa, więcej nic nie mają, klejnoty. PotFraszBrück II 20
  • - Do owych kul sześciu [w herbie kardynała Hozjusza] przydał [Zygmunt August] ná polu czerwonym Bot żołty, á w Hełmie rogi bawole, ieden żołty, drogi [!] czerwony. ChmielAteny II 387
rumienek żółty
patrz: ŻÓŁTY
  • - Te drugie Rumienki/ biały y [rumienek] żołty za[ś] potężniey wywodzą [kamień z pęcherza i z nerek]. SyrZiel 793
oś arkturowa
patrz: ARKTUROWY
arkturowe obroty (sz. zm.)
patrz: ARKTUROWY
oś arktyczna
patrz: OŚ
  • - 1) oś arktyczna; T III 11
arktycka oś
patrz: OŚ
arktyczny obrót
patrz: OBRÓT
  • - 2) na arktycznym zasiędzie obrocie. T III 11
niebieskie obroty
patrz: OBRÓT
psi biszkont ,
psi biszkunt
patrz: BISZKUNT, BISZKUNT, BISZKONT
  • - Któż by mógł wypowiedzieć [...] Przysięgłe obietnice, złości wyrządzania, Pojrzenia konające, słowa rozpalone, Dyskursy do pół sensu nie doprowadzone, Szepty zalotne w ucho, szczypania łechciwe I wszytkie psie biszkunty ręki niewstydliwe! MorszAUtwKuk 327
  • - Rzekłby drugi, że jeszcze dziewczę jest bez winy. A ona się już z młodu psich biszkontów uczy I w tym się do ośmi lat ono dziewczę ćwiczy. WierszForBad 154
czoło bitne
patrz: BITNY
bankiet szumny (sz. zm.)
patrz: BANKIET
  • - Ná co te szumne bánkiety? ná co te rzędy ná konie od złotá/ od srebrá? BirkNiedz 62
  • - Post haec [mowie Wołowicza] zaprowadziliśmy go do kamienicy [...] Sapiehy [...], gdzie był bankiet szumny po wetach. ChrapDiar II 451
solenny bankiet (sz. zm.)
patrz: BANKIET
  • - Nic niewskurawszy Ienosię wina dobrego nasolennym bankiecie VIe[g]o M[o]sciPana Hetmana napiwszy asprawionym Iak dlanowego Tak dlastarego ZAciągu odiechałem zwilna [...] kudomowi. PoczOdlPam 118
  • - Król [...] pułkownikom, rotmistrzom przy boku swoim, towarzystwu zaś od chorągwi w ratuszu toruńskim, bankiet solenny sprawił. JemPam 355
bankiet pański
patrz: BANKIET
  • - Bánkietow też páńskich poddáni y niewolnicy więcey máią záżyć niźli rękodáyni słudzy y wolni. PetrSEk 10
bankiet walny (sz. zm.)
patrz: BANKIET
  • - Walny Bankiet w piatek[!] rybami szumnemi odprawiłem. OpalKListy 59
  • - M[iesią]ca Iuliy 7 Przysięgę WyKonywał Krol [...] pokturey przysiędzę[!] Iechał Krol Ie[g]o M[o]sc nabankiet walny do Xiązęcia Ie[g]o M[o]sci Radziwiła. PoczOdlPam 98
  • - Názáiutrz prowádźił go z sobą do Zofiey Swiętey, y do innych przedńieyszych Kośćiołow, ktore Krol życzył sobie oglądáć: częstuiąc go potym ná wálnym bánkiećie; ktorego hoyne y dostátnie przygotowánie, przy bogátych y rozkosznych rozmáitych igrzysk wypráwách: przechodźiło dáleko wszytko to; cokolwiek pokazánego kiedy od Przodkow iego, ná przyimowániu Xiążąt y Krolow wielkich pámiętano. MaimUstHist 115
bankiet weselny
patrz: BANKIET
  • - Niespokoynie się záchowáli [centaurowie] ná bánkiecie weselnym: bowiem się zágrzáwszy, srogą zwádę záczęli. OvOtwWPrzem 479
wieczny bankiet
patrz: BANKIET
  • - PodŹcie z ochotą! Prosi krol wysoki Ná wieczny bánkiet, podźcie bez odwłoki! Stawcie się przed niem! Zbáwi wszech trudności, Lekki-ć ma ciężar w járzmie swej słodkości. JurkPieś E3
  • - Piiánice/ y obżercy niepowściągliwi dla márnych drozdzy/ ktoremi się zálewáć náuczyli/ trácą wieczny on bánkiet w niebie. StarKaz II, 567
bankiet Mahometów
patrz: BANKIET
  • - Spodziewałeś się bánkietow po śmierci przepysznych/ [marg.] Bánkiety Mahometow. [-] fázyanow/ y ptakow innych smácznych/ fruktow wszelákich/ ktoreś miał zbieráć/ leżąc pod pięknymi drzewy. BirkOboz 37
bankiety Olimpu
patrz: BANKIET
  • - Uboga białogłowa jednę gąskę na śniadanie upiekszy, więcej ich [Jupitera i Merkurego] przy swobodnej myśli ubogą ludzkością niż gdzieś bankiety wyśmienitego Olimpu ukontentowała. LubSArtDąb XII, 840
bankiet sąsiedzki
patrz: BANKIET
  • - Być ná Bánkiecie sąsieckim Complere convivium vicinorum. DasHünDict Ooiij
bankiet wieczorny
patrz: BANKIET
  • - Chrystus Pan [...] ná ostátniey wieczerzy swoiey/ podał nam zá pokarm sámego siebie [...]. Do ktorego to pokármu y bánkietu wieczornego/ áby był rownie wszytkich pociągnął ták Zydow iáko y Pogan [...] szedł srzodkiem gránic Sámáryiskich [...] y gránic Gálileyskich. StarKaz II, 344
cudzoziemski bankiet
patrz: BANKIET
  • - Weźmy Cudzoziemski bánkiet, weźmy Polski, prawda że Cudzoziemcy więcey cukrow i konfitow poiedzą, niż my. MłodzKaz II, 348
dworski bankiet
patrz: BANKIET
  • - W tych dworskich Bankietach sczery luxus. Nie masz na Zołnierza A iest na kuropatwy Łosie y Jelenie Muzyka gra. OpalKListy 105
dzienny bankiet
patrz: BANKIET
  • - Nędzá śmiechowisko z wielu tákich [utracjuszy] stroi, Dzienny stroj, dzienny bánkiet, tám moj siłá broi. JurkPos A3v
miejski bankiet
patrz: BANKIET
  • - Mieyskich bánkietow y Chłopskie stypy dla uczciwości gościom y wygody dostáteczney ucżynienia nie gánię. HercBan 4
osobliwy bankiet
patrz: BANKIET
  • - Zaprosił [Christian] Samych Senatorow y naypierwsze głowy Szwedzkie na osobliwy bankiet. HistŚwież 131
sekretarz bankietu
patrz: BANKIET
boski bankiet
patrz: BANKIET
  • - Pan pokázał iz to prawie Boski bankiet ná ktorym ludzie do miłości Boskiey wzbudzáią się/ y nawyższego bánkietownika Ducha ś. gotuią się. BanHist 86-87
bankiet pański
patrz: BANKIET
  • - Dwá rázy o godziech y známięnitym bánkiecie Páńskim w Ewángeliey świętey czytamy. StarKaz II, 472
bankiet wałowy
patrz: BANKIET
  • - Bankiet [...] bankiet wałowy vid. bank wałowy. T III 22
arktycki hemisfer
patrz: ARKTYCKI
arktycki polus
patrz: ARKTYCKI
arktycka strona
patrz: ARKTYCKI
arkus tryumfalny
patrz: ARKUS
  • - Inskrypcje [...] pisane były po francusku, po łacinie, po grecku na arkach truymfalnych [?] i na bramie św. Marcina, którą bramą miała królowa wjechać do Paryża in summa pompa. SobJakPer 86
  • - Chcąc illuminować arkus tryumfalny [...] każ z drzewa powyrabiać tabulaty. BystrzInfAstron Q2
arkus wertykalny
patrz: ARKUS
  • - Marynarze [...] choryzontalny cyrkuł dzielą zwyczainie przez arkusy wertykalne. BystrzInfHydr 42v
ark Tryumfalny
patrz: ARKUS
  • - [W Santes] widziec znaki iednego Amphitheatrum y Aquaeductow y iednego arku tryumphalnego na moście Sciarantji. BotŁęczRel I 35
psi bluj
patrz: PSI
  • - Wziąć [...] korzenia psiego bluiu trawy dwá łoty. SyrZiel 1304
  • - Psi/ trawy świeżey do swego czyścienia używáią/ záczym womity miewáią/ y ztąd názwáli ią Psimbluiem. SyrZiel 1304-1305
  • - Psibluy/ álbo Psia pasza/ [...] Gramen caninum, Canarina, Cynagrostis, Gramen canarium Hundtsgrap/ Hundtstzahn. SyrZiel 1306
psia trawa
patrz: PSI
psia pasza
patrz: PSI
cholera psia
patrz: PSI
  • - Cholera psia bárzo iest przeciwna wodzie, gdyż kiedy się zapáli, we psie wściekłym, dziwnie go boiącym się wody sprawuie. TylkRoz 188
psi rumianek (sz. zm.)
patrz: PSI
  • - Ten Rumien iest ták bárzo podobny Rumienkowi smierdzącemu/ ktory Psim [rumienkiem] zowią/ że pozorem ieden od drugiego rozeznáć trudno/ sámą tylko wonią [...]. SyrZiel 792-793
  • - Moc i skutki. Te skutki więcey Márunce należą niźli iemu. Wszákoż temu Rumienkowi Psiemu służą, iako Dioskorides pisze. SyrZiel 803
  • - Cetula faetida, Psi rumienek [...]. CompMed 22
surma basowa
patrz: SURMA
szabla batorowska
patrz: SZABLA
dąb samica
patrz: DĄB
  • - dąb samica. Eiche weiblichen Geschlechts. drille. T III 201
międzysłupie arkusowe
patrz: ARKUSOWY
  • - Według Scammoniusza międzysłupia pomnieyszego arkusowego szerokości wymiar, iest następuiący. BystrzInfArch C2v
arkusz regałowy (sz. zm.)
patrz: ARKUSZ
  • - Arkusz wiélki régałowy/ v. Papier régałowy. Kn 9
  • - Régał/ régałowy árkusz/ v. Pápier régałowy. Kn 914
  • - arkusz regałowy. T III 11
arkuszowy kształt
patrz: ARKUSZOWY
  • - Arkuszowy kształt, forma księgi in folio. T III 10
burząca armata (sz. zm.)
patrz: ARMATA, ARMATA, HARMATA
  • - Na to się zgodnie namowili [Szwedzi], Przeciw burzącey wyprawić armacie Ktora z Krakowa szła przy Kawalkacie. OblJasGór 73
  • - Część obozu Tureckiego y Szancow w ktorych naypotężnieysza armata burząca Turecka była zniesli woyska Moskiewskie. CzartListy 126
  • - Miasto Krakow zawczasu pochowali byli w Ziemię swoie armaty, a tak Szwed niewiedząc o nich ośmi tylko Mieyskich burzących armat wziął, które stały w Floryańskiey Bramie, i Mikołayskiej Forcie. OtwFDzieje 94
lekka armata
patrz: ARMATA, ARMATA, HARMATA
  • - Ostrozniey potym Swoie odprawuią czaty Maiąc z sobą Dragony, y lekkie Armaty. PotWoj 50
  • - [Hetman] tam, albo ognistą Piechotę zasadzieł Albo działka i lekką Armatę wprowadzieł. PotWoj 79
armata spiżowa
patrz: ARMATA, ARMATA, HARMATA
  • - Na sprowadzał tedy Sapieia Armaty zdobycznej siła do Lachowic oney slicznej Spirzowej wszysko y iednego działa nieobaczył Zelaznego. PasPam 100v
  • - Szwed lubo wyszedł z krakowa, ale zabrał z Ceyhauzu Rzptey wszystkie Armaty spiżowe. OtwFDzieje 94
z armaty bić
patrz: ARMATA, ARMATA, HARMATA
  • - Pod same śniadanie z poranku Poczęto bić z armaty wielkiej bez przestanku. ZimBSiel 165
  • - Chmielnicki [...] za zdrowie Królewskie z Harmat bić kazał. HistBun 26
pozagważdżać armatę (1), armatę zagwoździć
patrz: ARMATA, ARMATA, HARMATA
  • - Ani proznowali Kozacy: y co nocne odprawuią czaty Dzis mu [Wezerowi] pozagwazdzali, wielką część Armaty. PotWoj 189
  • - Jadą na nich [Turków] Kozacy: y nic nie opozdzą Skoro im odbiezaną Armatę zagwozdzą. PotWoj 94
armata ręczna
patrz: ARMATA, ARMATA, HARMATA
  • - Armatę już swoję ręczną pooddawawszy [Polacy], tem snadniej jako bezbronnych zewłóczyli [napastnicy] ze wszystkiego. NiemPam 75
oberster armaty
patrz: ARMATA, ARMATA, HARMATA
zagwoździć armatę
patrz: ARMATA, ARMATA, HARMATA
starszy nad armatą
patrz: ARMATA, ARMATA, HARMATA
mlecz bluszczowaty
patrz: BLUSZCZOWATY
mlecz ostry
patrz: MLECZ
  • - Mlecz ostry [tyt. rozdziału i podpis pod rysunkiem] SyrZiel 1144
mlecz wysoki
patrz: MLECZ
  • - Sonchus arborescens, [mlecz] wysoki. Kn 417
mlecz modry
patrz: MLECZ
  • - mlecz modry. Kn 417
mlecz świni
patrz: MLECZ
  • - Pápawá/ żábi kwiát/ mlecz świni/ plesz/ mnich/ lwi ząb/ radyki/ gołębi groch. [...] Aphaca [...] Ambubeia. Kn 668
list bluszczowy
patrz: BLUSZCZOWY
jagódki bluszczowe
patrz: BLUSZCZOWY
kwiat bluszczowy
patrz: BLUSZCZOWY
bluszczowe liście
patrz: BLUSZCZOWY
bluszczowy syrop
patrz: BLUSZCZOWY
bluszczowe ziarna
patrz: BLUSZCZOWY
bania do kwiatów
patrz: KWIAT
  • - Bania do kwiatow, ein Blumen Topf. pot á fleur; bouquetier. T III 21
kwiat bzowy
patrz: KWIAT
list bzowy
patrz: LIST
bzowe liście (sz. zm.)
patrz: LIŚCIE
w blochy
patrz: BLOCH, BLOCH, BŁOCH
  • - Naprzód dwór prętki restauracyi potrzebujący, w którym izba w blochy budowana. InwKal I 215
  • - Czeladnica w tymże podwórzu w blochy budowana, która się już bardzo nadwerężeła i chce się obalić nad wodę. InwKal I 264
  • - Naprzód dwór w tychże dobrach w Górznie [...] w blochy postawiony o jednym kuminie. InwKal I 482
w bloszki
patrz: BLOSZEK
  • - Przed dworem domek dla czeladzi w bloszki, stary i pusty. InwKal I 482
  • - Ściany u tej izby gliną oblepione, która izba w bloszki postawiona. InwKal I 608
  • - W niej [chałupie] ściany dobre [...] komory 2 w lepionkę a od dołu w bloszki, sień w lepionkę. InwKal I 696
akcyza generalna
patrz: GENERALNY, GENERALNY, JENERALNY, GIENERALNY
  • - Akcyzę generalną na samą zapłatę woysku […] postanawiamy [My Sejm]. VolLeg V 71
bas generalny
patrz: GENERALNY, GENERALNY, JENERALNY, GIENERALNY
  • - Bas w muzyce [...] bas gieneralny der General-Bass. basse continuë. T III 27
generalna batalia (sz. zm.)
patrz: GENERALNY, GENERALNY, JENERALNY, GIENERALNY
  • - Chciał [Szwed] dac naszym generalną batalią ale nasi tego niesłuchali, tylko go Podiazdami szarpali. HistBun 39
  • - 5 Augusti batalią genaralną pod Kryczborkiem w Kurlandyi wygraliśmy nad Moskwą i Litwą. ZawiszaPam 120
szturm generalny (sz. zm.)
patrz: GENERALNY, GENERALNY, JENERALNY, GIENERALNY
  • - Szwedzi [..] uciekli do Fioniey spodziewaiąc się szturmu Generalnego w Sobotę rano. PasPam 72v
  • - Turcy [...] po tym solennym święcie, generalnym szturmem, Wiedeń attakować mieli. RubJan Q3v
artyleria koronna
patrz: KORONNY
  • - Defecta artyleryjej koronnej causavit intermissio egzekucyj prawa pospolitego nieoddaniem dwóch starostw ex primis vacantibus, które się już często i znacznie otwierały [...] żeby [...] ta artyleryja temi starostwy dwiema opatrzona była. AktaKrak III 192
  • - Należy wiedzieć województwu naszemu [krakowskiemu] in quo statu jest artyleryja koronna. AktaKrak III 220
  • - Altylerya koronna in Pace decus, in Bello praesidium bez armat Ammunicyi ad eum przyszła statum ze y w Boiu y Pokoiu nie iest Sufficiens ad usus publicos. RzewKor 16
państwo amazońskie
patrz: PAŃSTWO
  • - Inne ich Regnántki były Marpesia, Orithia, Antiope, ostatnia Minothaea; ktorá gdy z Wielkim Alexandrem cielesnych szukáła roskoszy, zgubiła Pańſtwo Amazońskie y imie, według Justyná. ChmielAteny II 682
bibl.
widzenie Abdiaszowe
patrz: ABDIASZOWY, ABDIASZÓW
  • - WIdzenie Abdyaszowe. Ták mowi Pánujący PAN o ziemi Edomskiey: Słyszeliśmy wieść od PAná/ y Posłá wysłánego do narodow: Ruszcie się/ á powstańmy przeciwko niemu ku bitwie. BG Ab 1, 1
[Gwiazda] błąkająca ,
gwiazda błąkająca się
patrz: BŁĄKAĆ
mąż boży
patrz: MĄŻ
wino bankietne
patrz: WINO
wino albańskie
patrz: WINO
  • - Chwálą we Włoszech [...] Winá Setyneńskie, y Albańskie, Sery Parmeńskie. ChmielAteny II 215
wino antymoniowe
patrz: WINO
wino burgundzkie
patrz: WINO
wino białawe
patrz: WINO
  • - CLAIRET [...] Vin clairet, rouge paillet. [...] WINO białawe. DanKolaDyk I, 312
wino francuskie
patrz: WINO
  • - Przysłała mi [...] matka moja [...] półtorasta butel starego wina francuskiego. RadziwHDiar 64
czapka brunszwicka
patrz: CZAPKA, CZAPKA, CAPKA
bania sucha
patrz: BANIJA, BANIA, BANIA
  • - Sercá boleści vśmierza Rutá/ wziąwszy iey z pułtrzeci gárści/ łupin ábo skorek z Bań suchjch ze dwánaście łotow. SyrZiel 527
bania w cukrze
patrz: BANIJA, BANIA, BANIA
  • - Suchość vst, czarność ięzyká znosiemy odwilżáiąc podniebienie [...] trzymáiąc w vściech śliwy [...] garbuzámi w cukrze, bániámi w cukrze. PetrSInst E1
bania zamorska
patrz: BANIJA, BANIA, BANIA
  • - Kołokwintydá/ korb léśny/ ośli ogórék/ bániá zamorska. Colocynthis [...] Cucurbita siluestris [...] frutex est humi repens fructu rotundo. Kn 292
armatka spiżowa
patrz: ARMATKA, ARMATKA, HARMATKA
  • - [Przeciwnicy] mieli [...] 4 armatki spiżowe i 2 moździerze i wóz 1 z amunicyjami. RybZRelRzecz 150
harmatka lekka
patrz: ARMATKA, ARMATKA, HARMATKA
  • - Życzę W. X. Mci wziąc Swoię Piechotę z Berdyczowa, harmatek ze dwie lekkich, y zebrać, co tylko można ludzi. RadziwUDiar Av
kula armatnia
patrz: ARMATNI
jazda lekka
patrz: LEKKI, LEKKI, LETKI, LIEKKI, LEKI
  • - iazda letka. leichte Reuteren. chevaux légérs; cavalerie légére. T III 728
chorągiew lekka (sz. zm.)
patrz: LEKKI, LEKKI, LETKI, LIEKKI, LEKI
  • - [...] wyprawił Je[g]o M Pan Comendant Teraznieyszy podiaszd Kilka lekszych Chorągwi [...]. PoczOdlPam 14
  • - Jam się już oddzielił od ciężkiego wojska. Idę przodem ze dwudziestą kilką chorągwi lekkich i w kilkuset dragonii. SobJListy 497
  • - [...] Zamoyski nie uważając na to, prosto pod Byczynę poszedł, gdzie już w szykach Niemców zastał, których były liczne woyska i piechoty z armatami, on zaś nie miał tylko Hussaryą, i lekkie chorągwie, działo się to 25. Stycznia. ŁubHist 66
  • - Zamoyski nie uważając na to, prosto pod Byczynę poszedł, gdzie już w szykach Niemców zastał, których były liczne woyska i piechoty z armatami, on zaś nie miał tylko Hussaryą, i lekkie chorągwie, działo się to 25. Stycznia. ŁubHist 70
  • - Lekki, Letki [...] 6) leicht, von Soldaten. [...] léger, en parlant des soldâs [...] chorągwie letkie. T III 727
  • - Kazanosię naszym chorągwiom wprzod lekim potykać [...]. [Pocz.Paż 34 - spr.] Niepoprawne zródło
być (/komuś/) w lekkiej cenie ,
być (/u kogoś/) w lekkiej cenie
patrz: LEKKI, LEKKI, LETKI, LIEKKI, LEKI
  • - Jusz im Polskie imię w lekkiey cenie [...]. PotWoj 12
  • - Cicero już zá czásow swoich baczył że nowe szláchectwo w lekkiey cenie było; co mu się jednák nie podobáło. GdacPrzyd 2
  • - Co tego zá przyczyná/ że podziśdzień/ osobliwie u Luteránow Urząd Kaźnodzieyski w lekkiey cenie jest? GdacPrzyd 66
być /u kogoś/ w lekkim uważeniu
patrz: LEKKI, LEKKI, LETKI, LIEKKI, LEKI
  • - Ták się świát popsował ná tym schyłku swoim/ y stárości/ że chociaż Boże przykazánie przestąpić/ náwet raz ieden/ pewne á wieczne potępienie przynosi/ gdyby w tym człowiek vmárł/ á przecię są tácy/ á wiele ich/ ktorzy to sobie lekce ważą/ iácy są Politycy tego wieku. Tymże właśnie sposobem/ tá Bullá Papieska iest w lekkim vważeniu v ludzi szalonych/ ktorzy mądrzy/ iáko roskazánia pożytecznego/ y pobożnego Oycowskiego/ pilno przestrzegáią y záchowywáią. SleszDow 17
  • - O ktoby mi to zdárzył/ moy kochány bráciszku [...] żebym się z tobą mogłá widzieć y rozmowić/ y pocáłowáć cię ná ustroniu/ ábym potym nie byłá ni u kogo we wzgárdzie/ y lekkim uważeniu? StarKaz 305
być /u kogoś/ w lekkim poważeniu
patrz: LEKKI, LEKKI, LETKI, LIEKKI, LEKI
  • - Trzebá się ciągnąć choćbyś miał zerwáć/ y ostátnią wieś zástáwić/ ináczey y u zony/ y u krewnych w lekkim będziesz poważeniu. GorzWol 76
bić batalię
patrz: BIĆ
  • - Że się jednak zanosiło, żeśmy mieli bić batalię, zatrzymałem się, prosząc przecię zaraz po potrzebie o permisję. SobJListy 132
bić alarmo
patrz: BIĆ
  • - Nieba kołowroty na horyzont nasz patrzają życzliwe, Wszędzie na wojnę dodają ochoty, Bijąc allarmo w puzany krzykliwe. KochWiedTur 6-7
kula armatna (sz. zm.)
patrz: KULA
  • - armatna kula. Canonen-Kugel. boulet. T III 11
burząca kula
patrz: KULA
kwitowe adracyjonalne
patrz: ADRACJONALNY
  • - Od tegoż kwitowe adracyjonalne [groszy] 9. InwPuck 134
adwent pański
patrz: ADWENT
  • - Przed Adwentem tedy Pańskim głosy tylo kościół słyszał: przyszedł Pan potym/ y widział go sámego. BirkNiedz 36
adwent mesjaszowy
patrz: ADWENT
  • - Zrozumieyciesz tedy/ iesli narody/ wyspy/ morzá/ ziemiá/ niebo/ ták się ruszáły prágnąc ádwentu Messyaszowego [...]: co zá dziw będzie/ że kości/ sercá Oycow świętych ruszyły się ná przyszcie iego. BirkNiedz 51
łaska pańska
patrz: PAŃSKI
  • - Wyznawszy wszystko dobrowolnie będzie y Łaska Panska będą y Promocyie. PasPam 144
chałupa pańska
patrz: PAŃSKI
  • - Jest ogrodnikow 6, czterech w chałupach pańskich mieszkają. OpisKról 417
cud Pański (sz. zm.) ,
cudo Pańskie
patrz: PAŃSKI
  • - Zbiera oczy po wsytkim świecie Psálmistá ś. áby obaczyły Cudá Páńskie/ ktore Pan czyni z ziemią swoią [...]. BirkOboz 55
  • - Obaczywszy się tedy bydź uzdrowionym/ pocznie on trędowáty dzięki oddáwáć Panu padszy na twarz swoię/ y to cudo Páńskie pocznie przed ludem wszytkim wysławiáć. StarKaz 273
  • - Mowi Theophylactus: kiedy Fáruzowie i Skrybowie Pańskie cuda taxowali, niewiástá prosta i zdrády niemáiąca, one wielbi. MłodzKaz III, 266
ewangelija adwentowa
patrz: ADWENTOWY
antyfona adwentowa
patrz: ADWENTOWY
  • - Antyfony adwentowe [tytuł rozdziału]. MiasKZbiór 26
kobierzec adziamski (sz. zm.)
patrz: ADZIAMSKI, ADZIAMSKI, ADZIAŃSKI
  • - W nogach adziamskie kobierce, siedzenie, wezgłowia i wał i podnóżek altembasowe. NiemPam 6
  • - Ja wśiádam do VCIECHY/ ná kotczy okryty/ Adziámskiemi kobiercy [...]. MorszHRoz D
  • - Kobiérzéc adziámski [...] Tapete Persicum, Barbaricum. Kn 285
  • - Kobiercow Roznych Adziamskich słupiastych Iedenascie. ArchRadziw 1638 26, 2
  • - Adziáński Kobierżec, le tapis de Perse. KulUszDyk 1
  • - Adziamski kobierzec. Art Persischer Teppiche. sorte de tapis de Perse. T III 2
oddać przez bank pieniądze
patrz: BANK
  • - Oddáć przez Bánk pieniądze Argentum alicui rescribere, Perscribere pecuniam, nummos alicui scribere. DasHünDict Ooiij
płacić przez bank
patrz: BANK
  • - Płácę przéz list/ bánk ukázuię komu odległemu gotowe pieniądzé. Perscribo alicui pecuniam [...] Rescribo alicui pecuniam. Kn 705
bank trzymać
patrz: BANK
  • - Król jm [...] wygrał 50 tal. bitych. Jm. ks. Wyhowski, bank trzymał, różni ichm. przystawiali, osobliwie damy. SarPam 281
  • - Lucyper zasiadł do gry Faraona [...] On sam bank trzymał, złotem rzucał suto, Przysłał mu wexel w momencie Pan Pluto. DrużZbiór 396
oddawać pieniądze przez bank
patrz: BANK
  • - Oddáię pieniądzé przéz bánk/ ná bánku vkázuię/ posyłam do bánkierzá ná się kártélusz pożyczálnikowi. Rescribo alicui argentum. Kn 594
bank wałowy
patrz: BANK
  • - Bank wałowy; ławy. Kriegsb. Banket, Auftritt hinter der Brustwehr. Fortif. banquette, marche derriére [et] au bas du parapet. T III 22
kobierzec adziamski
patrz: KOBIERZEC
kobierzec angurski
patrz: KOBIERZEC

patrz: ADZIAMUGŁAN, ADZIAMUGŁAN, ADZIAMUGŁANIN, ADZIAMUGŁANIN, ADZAMOGŁAN, ADZAMOGŁANIN, ADZAMUGLAN
afekcja duszna ,
duszy afekcja
patrz: AFEKCJA
  • - Tak też y w leczeniu áffekcyi dusznych/ kto nie zniesie przyczyny grzechu/ y nie Strzeże się okázyiey/ znowu się powroci do swoich nałogow. StarKaz II, 462
  • - To rzecz pewna że przez żywą kontemplacią umarłych kalwarie y kości wroznych duszy pomagaią affekciach. MikSil 291
afekcja zdrowia
patrz: AFEKCJA
  • - Xiążę Jmć Kurlandzki Ferdynand przez 8. dni affekcyą zdrowia złożony [...] desiit vivere. MerkHist 422
afekcja cielesna
patrz: AFEKCJA
  • - Ten postępek Páński vważáiąc/ ták mowi/ iż Pan náucza nas tym swoim postepkiem leczyć choroby y áffekcye cielesne/ lecząc pierwey áffekcye y choroby duszne. StarKaz II, 130
niezdrowia afekcja
patrz: AFEKCJA
  • - Małżonka tegoż przyszłego Possessora Lotaryngii będąc od przeszłey niezdrowia affekcyi uwolnioną, czyni praeparatoria do podroży do Xięstw [...]. GazPol 1736 93 8 nlb
ćwiczenie duchowne
patrz: ĆWICZENIE
  • - Cwiczenie duchowne (vulgò Exerćitia Spiritualia) [...] vide Rozmyślam nabożnié. Kn 91
  • - cwiczenie nabożne albo duchowne [...] un éxercice de pieté. T III 167
ćwiczenie nabożne
patrz: ĆWICZENIE
  • - cwiczenie nabożne albo duchowne [...] un éxercice de pieté. T III 167
domek armatny
patrz: ARMATNY
proch armatny
patrz: ARMATNY
armatny okręt
patrz: ARMATNY
starszy armatny
patrz: ARMATNY
  • - COMMISAIRE de l`artillerie [...] KOMISSAR [!] albo starszy armatny albo nad armatą nad zbroiownią. DanKolaDyk I, 327
armatny koronny
patrz: ARMATNY
  • - Pan Marszałek [...] czytał suplikę armatnych koronnych. ChrapDiar II 392
domek myśliwski
patrz: DOMEK
okręt kupiecki
patrz: OKRĘT
  • - Lubo tam iest port Spokoyny y Cichy ale przecię nieprzystępny bo do Samych Bulwarkow okręt wielki woięnny nieprzystąpi Chyba te małe okręty kupieckie Szmagi trzeba tedy do Okrętu wozić się. PasPam 68
  • - Nocą tedy wzięli [Szwedzi] zbulwarku okręt kupiecki a skoro Swit zaprowadziligo powiatru y uStroiwszy go iako nalezy do Zeglugi wy hysowawszy Zagle znapaliligo [zapalili go]. PasPam 69
armenijski lew
patrz: ARMENIJSKI
zool.
lew afrykański
patrz: LEW
  • - Czyli ze krwie pogańskiei wziąwszy się kałuże, Krzywemi nurty pole purpurowe struże, Między dwiema trąbami, w hełmie na kształt wieży, Rydze grzywy, straszny lew afrykański jeży [...]. PotWoj 1
  • - Lwy nie są rude, albo żółtawe, ale popielate, ani tak złe, iak Afrykańskie. ChmielAteny IV 619
lew albański
patrz: LEW
  • - Dzierz mocnieyszych [psów] náde lwy/ iákie są Albáńskie/ by cię czásu potrzeby od nieprzyiácielá twego obronili. KalCuda 114
dach dwoisty
patrz: DACH
  • - Dách dwoisty/ Testudinatum tectum [...] aliter vide Piętro. Kn 110
dách nie dwoisty
patrz: DACH
  • - Dách nié dwoisty/ ná obié stronié zchodźisty/ Tectum displuuiatum [...] Kn 110
  • - Dáchowká/ Tegula [...] vide Dách niédwoisty/ [...] krokwá [...]. Kn 111
dach słomiany
patrz: DACH
  • - Dách słomiány/ poszyćie/ Culmen [...] Kn 110
tak dalece
patrz: DALECE
nie tak dalece
patrz: DALECE
daleka ekspedycyja
patrz: DALEKI
  • - Rok Panski 1660. Day Panie Boze Zaczęlismy tam ze w Mosinach gdzie [...] nas postawiono było na całą zimę po tak cięszkich pracach y tak dalekiey za Baltyckie morze Expedycyiey. PasPam 78
daleka droga
patrz: DALEKI
  • - Ia myślę ze to y droga daleka y trudna musi bydz funkcyja. PasPam 160
daleka peregrynacyja
patrz: DALEKI
trucizna arszenikowa
patrz: ARSZENIKOWY, ARSZENIKOWY, ARSZENNIKOWY
arszyn ruski
patrz: ARSZYN, ARSZYNA
  • - Miárá. Arszyn Ruski ma w sobie 5 Cwierci Krák łokciá. GorAryt 74
  • - Arszyn Ruski pięć cwierci łokcia Krakowskiego. BystrzInfRóżn Z3
arszyn lwowski
patrz: ARSZYN, ARSZYNA
  • - Arszyn Lwowski: ma w sobie łokcia Krákowskiego ćwierci 5. SolGeom III 136
  • - Arszyn. Elle in Lemberg. arschin; une aune de Léopold. § Arszyn Łwowski ma w sobie Krakowskiego łokcia pięć ćwierci. T III 12
arteria wątrobna
patrz: ARTERIA
  • - Sol. Ta służy Arteryey wątrobney. SyrZiel 148
aloes wątrobny
patrz: WĄTROBNY
  • - Aloes epatica. Aloespulver. Proszek Aloeszu wotrobnego. GuldOn 51
błonka wątrobna
patrz: WĄTROBNY
  • - Meseraica vena. Adern/ welche die Dawung zur Leber bereiten. Zyłky wątrobne/ błonká wątrobna. GuldOn 70
wątrobna kiszka
patrz: WĄTROBNY
  • - Powłuczy nogę, znáczna zá nim ściszka A w opasaniu iák wątrobna kiszka. DrużZbiór 362
iwa artetyka
patrz: ARTETYKA, ARTRETYKA, ARTETYKA

patrz: DUSZNY
niech Bóg /czyjejś/ duszy miłościw będzie
patrz: DUSZA
  • - Wiakim nas wszistkich, ktorzysmy hoinie dobrodzieistwa iego zazywali zostawił zaliu [król Władysław IV], kazdy baczny snadnie wyrozumiec moze. Niech Bog Jkm duszy miłosciw będzie. VorLetSkarb 206
artykuły wojskowe
patrz: ARTYKUŁ
  • - Za najmniejszą skargą każdy żołnierz wykroczny przeciwko artykułom wojskowym musi to krwią oblać. AktaKrak II/1 319
  • - Rozkazuie abyscie [...] Ugod pienieznych surowoscią Artykułow woyskowych zakazanych się domagac Podwod brac [...] nie wazyli się. DekrŻmud 205 a-b
  • - [...] Hetman Wielki Koron. Artykuły Woyskowe authoritate Seymu Anni 1609. tudzież y poźnieyszemi approbowane Konstytucyami wydać dlá Ichmościow Woyskowych roskazał [...]. GazPol 1735 71 4 nlb
artykuł wiary
patrz: ARTYKUŁ
  • - Artykuł wiary iest/ że łaska pańska sama/ nie iakaszkolwiek y nie ta ktora wszytkim do dostąpienia zbawienia dana bywa/ zakonnikami ludzie czyni. SzemGrat 9
  • - Wyznawam wszystkie Artykuły wiary ś. Krześcijańskiey. GdacPan 107
  • - Trzeciego dnia [Jagiełło] wyuczony Artykułów Wiary s. chrzest s. przyjął. ŁubHist 47
artykuły sejmikowe ,
artykuły sejmików ,
artykuły sejmiku
patrz: ARTYKUŁ
  • - Artykuły obu Seimikow masz WMc, ktore służą ad rem. OpalKListy 205
  • - Artykuły Seimikowe dopiro mi przyszły ktore przepisa[ne] posyłam WMMP. OpalKListy 41
  • - Seimiku Srzed[z]kiego Artykuły posyłam. OpalKListy 414
artykuły prawne
patrz: ARTYKUŁ
  • - Miał bydz szubienicą karany [przestępca] podług artikułów prawnych. AktaMusz 50
artykuł wyznania
patrz: ARTYKUŁ
  • - Cassianus święty uważaiąc ten Artykuł wyznania naszego/ Descendit ad inferos, powiada iż Zbawiciel nasz umarszy/ wstąpił do Otchłani piekielnych. StarKaz II, 45
artrykuły Henrykowe
patrz: ARTYKUŁ
  • - Prawa nasze jawnie wspominają [...]: w Artykułach Henrykowych [...]: "Przestrzegając na potem jakich tumultów i sedycyj, z tej przyczyny rozerwania i niezgody w religijej." PrzypBratOg 541
marszałkowskie artykuły
patrz: ARTYKUŁ
  • - Przysięga Króla Imci, y pacta conventa summariae zebrane na każdym Seymie pierwszego zaraz dnia miasto marszałkowskich artykułow, in praesentia Senatus aby czytane były. VolLeg V 12
artykuły wojenne hetmańskie
patrz: ARTYKUŁ
  • - [Tytuł] Artikuły woienne hetmańskie. ArtWojHet k. tyt
niedeterminowany artykuł
patrz: ARTYKUŁ
  • - Niedeterminowany artykuł znaczy po Polsku iedęn albo niektory. MalGram 47
błędliwa owca ,
błędna owca
patrz: BŁĘDLIWY, BŁĘDLIWY, BŁĄDLIWY
bez afektu
patrz: AFEKT
  • - Każdy rzeczy wiadomy a bez affektu na nie patrzący/ osądzi że nie mnieyszy/ ale większy pożytek inni/ aniżeli Jezuici/ że szkoł swych maią. SzemGrat 12
  • - Czytelniku. Dawam, pod uwagę twoię tę krotką pracę: oto cię prosząc, abyś o niej z rozmysłem y bez affektu sądził. OpalŁRoz A1v
  • - Niech vważy, kto bez affektu sądzi Machiawelską potwarz, iadem złości zaślepioną, y dla tego tak grubo błądzącą. LubJMan 55
starszy bazylijański
patrz: STARSZY
  • - Do ImCi Xdza Trulewicza Starszego Bazylianskiego Turowickiego pisałem Vpraszaiąc Owydanie takoż poddanych moich w Ich Dobrach klasztornych mieszkaiący[ch]. SapADiar 67
żyłeczka błonista (sz. zm.)
patrz: BŁONISTY
[Meat] błonisty
patrz: BŁONISTY
chodaczki dziecinne
patrz: CHODACZEK
  • - Chodaczki dziécinne/ łubki/ Serperastra [...] pueris in geniculis alligantur, vt eorum crura dirigant [...] vide Cháłástrá 3. Kn 67
  • - Chodaczki dziécinne, plur. Gängel-Wagen/ Lauf-Banck/ daran die Kinder gehen lernen. cheminoir; cheminoir à la cariole, où l'enfant aprend à marcher. T III 116
pospolity aforyzm
patrz: AFORYZM
  • - Według pospolitego afforyzmu; non iacet in molli veneranda scientia lecta. MikSil 284v
koło arytmetyczne
patrz: KOŁO
  • - Koło Arythmetyczne: iest Instrument do snádnego multyplikowánia, y dżielenia liczb wielkich służący. SolGeom III 78
koło arytmetyczne
patrz: KOŁO
koło bydlęce
patrz: KOŁO
koło partykularne (sz. zm.)
patrz: KOŁO
koń chodziwy
patrz: CHODZIWY
  • - Koniá [...] ktoryby nie wielkiego biegu był/ tedy go pokazuy daleko od oczu ludzkich/ Koń zaś rączy przy ludziách wrowni/ Koń chodziwy ná burku zá pokazániem nayudatnieyszym będzie. PienHip 29
bulba afrycka
patrz: AFRYCKI
  • - Karczoch [...] Carduus [...] dla rożności od inszych Ostow/ ktore nie są w zażywániu pokarmowym zowie Bulby Polskie/ okrom [bulb] Afryckich/ ktore w Aptykách przedáią/ ktorych też y do potraw zażywáią [...]. HercBan 47
śniedek cudzoziemski
patrz: ŚNIEDEK, ŚNIEDEK, ŚNIODEK, ŚNIADEK
  • - O Snietku cudzoziemskim/ ábo nágim Oszlochu. Rozdział 129. Bulbus esculentus. SyrZiel 861
  • - Sniedék ábo śniodék cudzoziemski/ oszłoch nági. [...] Bulbus. Kn 1036
afrykański bazyliszek
patrz: AFRYKAŃSKI
  • - Epitheta Historica [...] Afrykanskie Bazyliszki. MikSil 47
zool.
afrykański krokodyl
patrz: AFRYKAŃSKI
  • - Y ták iey w on czás dodawáłá tyle zła miłość Sercá/ y męskiey śmiałości: ze Afrykáńskie miedzy krokodyle Poszła byłá/ okrom watpliwosci. TasKochGoff 152
  • - I tak jej w on czas dodawała tyle Zła miłość serca i męskiej śmiałości, że afrykáńskie miedzy krokodyle Poszłaby była okrom wątpliwości. LubSPir 22
zool.
afrykański żółw
patrz: AFRYKAŃSKI
  • - Czyli tu karacena, czy pancerz zaszyty, Czyli afrykańskiego żółwia rog niezbity, Że śliczne alabastry przed ciekawym okiem Kryje ani ich bystrym nie da dosiądz wzrokiem. TrembWierszeWir II 228
agatowy kamień
patrz: AGATOWY
  • - [...] jest tam stół, cała tablica stołowa [...], z kamienia ametystowego; dwie wysokie kolumny z kamienia agatowego rznięte. ZawiszaPam 95-96
  • - W Kościele Nayświętszey PANNY Snieżney iest 20. kilka species rożnych Kości Swiętych: w Kościele w Niebowzięcia PANNY MARYI, Mensa ná ktorey celebruią, iest całá z Agatowego kamienia, Krucyfix kamienny, ale miętki iak żywe ciało, cudami słynący; gdzie iest Ołtarzow 35. ChmielAteny II 306
  • - W Tatrách gorach znayduią się ZŁOTE, SREBRNE żyły, Dyamenty y Rubiny według Starowolskiego: w Gruntach Elbląskich znáyduią się Dyamenty, Perły, Agatowy kamień: Horyń rzeka Wołyńska miewá czasem Perły w sobie: Odolanow w Woiewodztwie Kaliskim ma Hałun, Woiewodztwo Podolskie salitrę, ktorą tam wárzą z wody, w ktorey wprzod moczą w kadziach, ziemie z starych obor bráną, albo z gor ná to sposobnych iakom sam widział. ChmielAteny II 333
choja krzyżowa
patrz: KRZYŻOWY
krzyżowy byk
patrz: KRZYŻOWY
  • - Armata i municya za zamku Puckim Jego Kr. Mci należąca. [...] Krzyżowych bykow [sztuk] 20. OpisKról 105
kamień błękitny (sz. zm.)
patrz: KAMIEŃ, KAMIŃ, KAMIEŃ
agent trybunału
patrz: AGENT, AGENT, AJENT
  • - Tak Patronowie, iako też y Agenci Trybunału Piotrkowskiego, Lubelskiego, y Radomskiego, w służbie woienney Polskiego y cudzoziemskiego authoramentu mieścić się poty nie powinni, poki w palestrze actualiter zostawać będą. VolLeg VI 223
wojskowy aparat
patrz: WOJSKOWY
  • - Nátychmiast o woynie y áppáraćie woyskowym vcżynił pilne zaćiągi/ oddawszy woysko/ pod rząd trzemá Hetmánom z rowną władzą [...]. PastRel A2v
  • - Lecz tamten [Antoniusz] będąc na Panstwo łakomy Woyskowego się trzymał apparatu. ChrośKon 442
amunicje wojskowe
patrz: WOJSKOWY
  • - Należy niemniey do publiczney Ekonomiy [...] okupienie patrimonii y kleynotow Rzeczypospolitey, przysposobienie ammunicyi Woyskowych. DanOstSwada III, 28
ariańska wiara
patrz: WIARA
  • - Dom Kiszkow pierwszy, Aryańską wiarę do Litwy wprowadził. NiesKor II 524
wiara luterańska
patrz: WIARA
  • - Przestrzesz WPISC Pana Woiewodę odemnie ze by zakazał Panom Polakom w kosciele bywac bo się ich pewnie siła ponawraca na Wiarę Luteranską. PasPam 56v
dotrzymować wiary
patrz: WIARA
  • - Wzgardziłeś dobrowolnie. Oyczyzną ktora cię wychowała. I dotrzymowała zawsze miłosci y wiary. PasPam 247v
sejmik antekomicjalny
patrz: SEJMIK
  • - Ztamtąd jechałem na sejmik do Mińska antekomicyalny i zostałem posłem, z posła sejmowym marszałkiem unanimi assensu. ZawiszaPam 177
  • - seymik antykomicyalny. T III 7
sejmik gromniczny
patrz: SEJMIK
akcja prawna
patrz: PRAWNY
  • - Egzorbitancyje nas i bracią naszę ichm. panów dissidentes in religione Christiana zachodzące i naprawę ich J. K. M. i ordinibus Regni proponentur ichm. panowie posłowie, i aby według deklaracyjej zjazdu electionis teraźniejszego K. J. M., p. n. m., i dawniejszych konfederacyj uspokojone były i akcyje prawne in causa religionis jm. panu Orzechowskiemu od jm. ks. dziekana chodelskiego do ziemstwa lubelskiego intentowane, aby zniesione były, instabunt ichm. panowie posłowie. AktaKrak II/2 495
termin prawny
patrz: PRAWNY
  • - AUTORISATION [...] Terme de Palais Auctoritas [...] DANIE władzy, Autoryzacya. Termin prawny. Moc ktorą mąż żonie daie do tranzakcyi iakiey. DanKolaDyk I, 156
dowód prawny (sz. zm.)
patrz: PRAWNY
  • - Bo gdy się strony zetrą z dowody práwnemi/ To tám drugi rozumie/ że Cudzoźiemskiemi Językámi coś mowią, y ták obie strony/ Ten tego/ ten owego odćina obrony. PaszkMrDzieje 114
  • - Strony z kontrowersiej oczywistej obie Miały dowody słuszne i prawne po sobie. NaborWierWir I 330
  • - Questia tedy byłá. Ieżli ten Sąd może subsistere? Powiedźiano, że niemoże; bo bez práwnego fundámentu. Perspektywá Dowod práwny niedobrego fundámentu Sądu tego. PersOb 2
  • - Sędzia tu przerywa Pieniackiemu mowę: Jużem słyszał na dniu onegdayszym wszystkie prawne dowody, onych, więc powtórzenie byłoby daremne. GoldDmochMec 114
magister artylerii, artyleriej (sz. zm.)
patrz: ARTYLERIA, ARTYLERIA, ALTYLERIA, ALTELERIA, ARTOLERIA, ALTYRELIA, ALTYRERIA
  • - Porządny Artyleryey Magister snadno ten będzie mogł Prochownie porobić. FredKon 80
generał artylerii
patrz: ARTYLERIA, ARTYLERIA, ALTYLERIA, ALTELERIA, ARTOLERIA, ALTYRELIA, ALTYRERIA
konne wojsko
patrz: KONNY
  • - konne wojsko. die Reuterey. la cavalerie. T III 603
arianizm rakowski
patrz: ARIANIZM
  • - Swiadkiem [zabiegów biskupa Zadzika] zniesienie Aryanizmu Rakowskiego/ y sprawa zboru wileńskiego Kalwińska. StarKaz II, 631
proporcyja arytmetycka
patrz: ARYTMETYCKI
równość arytmetycka
patrz: ARYTMETYCKI
środek arytmetycki
patrz: ARYTMETYCKI
proporcyja arytmetyczna
patrz: PROPORCYJA
  • - Regułę proporcyi Arytmetyczney ták formować by trzeba. BystrzInfArch G2v
dla Boga
patrz: BÓG
  • - Dla Bogá/ vide Przé Bóg. Kn 120
  • - Niektorzy murturbant [szemrali] przeciwko tym Słowom mowiąc dla Boga ze by go nieskarał P. Bog. PasPam 259v
fałszywi bogowie
patrz: BÓG
  • - [W królestwie Józafata] Pogańskiego Obrzędu wywrácáno błędne Synágogi, A skárby, ktore były ná fałszywe Bogi Od Pogan zgromádzone, z Meszkit odbieráno, Zaś miast onych Kościoły Páńskie budowáno. DamKuligKról 253
dzięka (Panu) Bogu (sz. zm.)
patrz: BÓG
  • - Dźięka Bogu vide Chwałá Bogu. Kn 162
  • - [...] teraz wszędzie Bogu Dzięká! Pokoy [...]. ErnHand 310
  • - dźięka Bogu Gott sey Danck. Dieu soit loué; graces à Dieu. T III 308
bogu niech będzie chwała za /coś/ (sz. zm.)
patrz: BÓG
  • - Bogu niech będzie chwałá zá niewypowiedziány dar jego. BG 2Kor 9, 15
  • - [...] tego samego herszta Wzięto pierszego dnia […] zac[o] niech chwała naywyszemu Bogu będzie zewpierszym terminie zganiono bezpieczenstwo onitak a Pan Bog inaczey. PoczOdlPam 34
ariański błąd
patrz: ARIAŃSKI
  • - Arryańskie błędy w nim się były zaplątały; dla tego na Seymach wżwawie przeciwko Katolikom stawał. NiesKor II 501-502
kaduk ariański
patrz: ARIAŃSKI
ariańskie heretyctwo
patrz: ARIAŃSKI
persekucyje ariańskie
patrz: ARIAŃSKI
kacerstwo ariańskie
patrz: ARIAŃSKI
  • - Ná wielu się to y ná onym Olimpusie kácerstwá Ariańskiego Episkopie w Cártháginie wypełniło [...]. KalCuda 244
biskup ariański
patrz: ARIAŃSKI
  • - Wspomina Victor Vricensis słowá iednego Biskupá Aryáńskiego do krolá Wandálskiego/ áby nie zábiiał Kátholiká iednego [...]. BirkNiedz 147
błąd ariański (sz. zm.)
patrz: ARIAŃSKI
  • - Promowowáli Gottowie tenże błąd Aryański w Záchodnich Państwach. ChmielAteny II 697
kacerstwo ariańskie
patrz: ARIAŃSKI
  • - Názbierawszy tedy ták wiele náuki y wymowy/ nie proznował: ale gdy baczył Korone Polską Heretykámi zeszpeconą/ ognistym kazániem swym wypalał z nich kácerstwá Kálwińskie/ Aryáńskie/ odsczepieńskie Greckie [...]. BirkSkar 15
religia ariańska
patrz: ARIAŃSKI
  • - Iáko tedy miástá niektore proznych domow dla swawolnych ludzi dopuszczáią/ non tam libenter, quam reuerenter, ták wászych Religiy Luterskich/ y Kálwińskich/ y Aryáńskich/ y Nálewáykowskich. BirkEgz 18
zabobon ariański
patrz: ARIAŃSKI
  • - Gromił tedy piorem swym szczęśliwym zabobony Kálwińskie/ Aryańskie/ odszczepienskie [...]. BirkSkar 18
chrześcijański błąd
patrz: BŁĄD
  • - A po długiey dispucie będzie zwyciężony Od nas árgumentámi, płákáć ná to będzie, Ze ták długo wiodł zywot w Chrześciańskiem błędzie [Nachor]. DamKuligKról 161
luterański błąd
patrz: BŁĄD
  • - Fałsze i luterańskie wyrzuciwszy błędy, Szerzy się wiara święta katolicka wszędy. PotFraszBrück I 524
arystokratycka monarchia
patrz: ARYSTOKRATYCKI
figura arytmetyczna
patrz: ARYTMETYCZNY
  • - Dwie figury Arithmetyczne zá punktámi trochę oddzielone ku prawey ręce, służą z poprzedzáiącymi figurámi Połdyámetrowi [..]. SolGeom I 76
litera arytmetyczna
patrz: ARYTMETYCZNY
  • - Ná iedney Kolumnie od ręki práwey rozłoż dżiewięć liter Arythmetyczncych pierwiastkowych, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9. SolGeom III 154
model arytmetyczny
patrz: ARYTMETYCZNY
  • - [...] w opisaniu punktow Pártykularnych tey Moiey Opery, tákże w Modellách Arythmetycznych wszelaki Porządek stáráiąc się zachowáć, v Łáskawego Czytelniká dopomagam się áby tákiegoż Porządku w czytániu przypilnował. HaurEk I
numeracyja arytmetyczna
patrz: ARYTMETYCZNY
  • - Gdyby mi ná Mágnificencye y hoynę dobroczynności szacunek skárbu tego regestrowác przyszło, Arithmetyczna zaledwie stárczyłáby Numerácyá; poniewasz niepoliczone ku chwále Boskiey, ozdobie Kościoła S y Dobrupospolitemu, vstáwicznym tráktem sypią się dostátki. HaurEk IV
progresyja arytmetyczna
patrz: ARYTMETYCZNY
  • - O skoku liczby wolnym: álbo Progressyi Arythmetyczney. SolGeom III 164
reguła arytmetyczna
patrz: ARYTMETYCZNY
  • - ARithmetikákażdemu człowiekowi iest potrzebna y wygodna, iednák nie tylko trzebá iey Alphabetne Arithmeticzne vmieć Reguły, iáko to Addicią, Multiplikácyą, Subtrakcyą, Diuisią [...]. HaurEk 74
  • - Arithmetyczne tákże wzwysz pomienione Reguły, y niżey specyfikowáne potwierdzam y przypominam Dyspozycye, Distinkcie, ráchunkow wyrozumienie pilnie zálecam [...]. HaurEk 84
skok arytmetyczny
patrz: ARYTMETYCZNY
  • - Skok Arythmetyczny: iest postępek liczby przez przydawánie pewney liczby do terminow ostátnich. Iáki iest 1. 2. 4. 6. 8. Progressio Arithmetica. SolGeom III 80
tabuła arytmetyczna
patrz: ARYTMETYCZNY
  • - Co się nayduie nad regiestrz w tabuli arytmetyczney: AG Przeciąg flanku zupełny. NarArch 13
  • - OEKONOMIKA ZIEMIANSKA GENERALNA Punktámi Pártikulárnymi, Interrogatoryámi Gospodarskiemi, Práktyką Miesięczną, Modelluszámi ábo Tábułami Arithmetycznemi OBIASNIONA. HaurEk I
melodyjna figura
patrz: FIGURA
bibl.
pieśń Asafowa
patrz: ASAFOWY, ASAFÓW, ASAFÓW, ASAFOWY, AZAFOWY
  • - Przedniejszemu śpiewakowi/ jako; Nie zátracaj: Psálm y pieśń Asáfowá. BG Ps 75, 1
bibl.
psalm Asafów
patrz: ASAFOWY, ASAFÓW, ASAFÓW, ASAFOWY, AZAFOWY
  • - Psálm Asáfow. ZAjisteć dobry jest Bog Jzráelowi/ tym ktorzy są czystego sercá. BG Ps 73, 1
  • - Przedniejszemu śpiewakowi dla Jedytuná/ Psálm Asáfow. BG Ps 77, 1
list asekuracejny
patrz: ASEKURACYJNY, ASEKURACYJNY, ASEKURACEJNY
  • - Czyniemy wiado[m]o o tym naszym Listem Assekuraceynym Zapisem Komu by o tym wiedzieć nalezało [...]. DekrŻmud 50a
asekuracja zasług
patrz: ASEKURACJA
  • - ASSEKURACYJA ZASłUG OD RPLTEY WINNYCH URODZONEGO MATYASZA [...] RADZIMINSKIEGO, PISARZA POLN. W. X. LIT. VolLeg V 10
asekuracja roboracyjna
patrz: ASEKURACJA
  • - Tym ze Ich msciom Małżąkom dałem assekuracią Roboracijną w R 1725 na Summe TB 3000. SapADiar 126
chmielina winna
patrz: CHMIELINA
  • - A teraz się bez woyny imáć dopuszczácie: Czy Wam młodzieńcy/ co się świeższych lat bydź znacie/ Y blizszych mego wieku/ ktorym hártowáne Zbroye przystoyniey nosić/ niźli obkrącáne Chmieliną winną tyki/ y w szyszak stalony Głowę swoię vbieráć/ niżli w list zielony?. OvOtwWPrzem 126
  • - Tám matká iego Agáwe máiąc przeciw synowi vmysł nieprzyiacielski, dla bluźnierstwa przeciw Bachusowi, wespoł z siostrámi, Ino y Autonoe, ná Pentheusá się tyką swoią, ktorą chmieliną winną zieloną obwiniona byłá, rzuciłá [...]. OvOtwWPrzem 133
brant winny
patrz: WINNY
  • - BRAN de vin [...] Brant winny wodka z lagru winnego robiona. DanKolaDyk I, 225
grono winne
patrz: WINNY
  • - Grono winne/ kálinowe/ bzowe. Botryon, Botrus [...]. Racemus [...]. Kn 210
  • - A ná winney mácicy były trzy gáłązki/ á oná jákoby pąkowie wypuszczáłá/ á wychodził kwiát jey/ y dostawáły się jágody gron winnych. BG Rdz 40, 10
  • - Przyniosła [...] gron winnych/ bronatno zfárbowánych z rodu. OvOtwWPrzem 332
  • - grono wina albo winne. T III 422
ocet winny
patrz: WINNY
  • - Acetum vini. Ocet winny. GuldOn 33
acz nic
patrz: ACZ
  • - Acz nic/ vide Przynamniéy. Kn 4
  • - Przynamniey/ ácz nic. Minimum. Kn 879
agnus Dei
patrz: AGNUS
  • - 1 więlkię Agnusz Dęiey z obu stron za skłęm, w białych romach. SzumInw 44
  • - Cztery obrazky z relykwiiamy za skłem [...] y ięden Agnus Dey mały ręlikwiiarzyk. SzumInw 44
  • - Z gibsu obrazek Narodzenia Panskiego, y pod tym Agnus Dey. SzumInw 44
kociełek chmielowy
patrz: CHMIELOWY, CHMIELOWY, CHMIELIWY
  • - Kociełek chmielowy dobry, kadzi 2, przecier jeden dobry, drugi zły [...]. InwKal I 213
[Ogród] chmielowy
patrz: CHMIELOWY, CHMIELOWY, CHMIELIWY
  • - [...] dozywotne mieszkanie ze wszytkimy gruntami oronemi y nieoronemi lesnemi yzsianozętnemy [...] zsadamy owocowemy y chmieliwemy [...] po zywocie moim iey zapisuię [...]. DekrŻmud 131
[Sad] chmielowy
patrz: CHMIELOWY, CHMIELOWY, CHMIELIWY
  • - [...] tę maiętnosc naszą własną podubisce zastawilismy [...] z lasy sadami owocowemi y chmielowemi stawisczami sadzawkami z rzekami y z rzeczkami [...]. DekrŻmud 109b-110a
  • - [...] tę maiętnosc moią [...] starymi y nowo załozonymi ogrodami sadami owocowymi y chmielowymi Stawami sadzawkami [...] w moc [...] synowi [...] podałem [...]. DekrŻmud 255a
  • - [...] maiętnosc [...] z lasy sadami owocowemi y chmielowemi stawiszczami sadzawkami y Rzekami [zastawiliśmy] [...]. DekrŻmud 44a
chmielowa tyczka
patrz: CHMIELOWY, CHMIELOWY, CHMIELIWY
  • - Na co Czarniecki powiedział że nąm pochwili y kopiie Niepomogą nie trudno w Litwie o Chmielową Tyczkę. PasPam 99v
bot.
wierzchołki chmielowe
patrz: CHMIELOWY, CHMIELOWY, CHMIELIWY
  • - Lupuii iuli, Wierzchołki chmielowe [regestr ziół]. CompMed 24
[kocioł] chmielowy
patrz: CHMIELOWY, CHMIELOWY, CHMIELIWY
  • - Miedź: Kotłów piwnych 2, chmielowy jeden, garniec gorzałczany jeden, kociełków kuchennych 2 [...]. InwKal I 209
  • - Sprzęt browarny. - Kotły 2: jeden o 6 beczkach, drugi chmielowy o półtoru beczkach, dobre, roku przeszłego za panew starą wymieniany [...]. InwChełm 128
kociełek chmielowy
patrz: KOCIOŁEK, KOCIOŁEK, KOCIEŁEK
[Kocioł] chmielowy
patrz: KOCIOŁ, KOCIOŁ, KOCIEŁ
kocioł do chmielu
patrz: KOCIOŁ, KOCIOŁ, KOCIEŁ
kocioł browarny (sz. zm.)
patrz: KOCIOŁ, KOCIOŁ, KOCIEŁ
  • - Potym przez słomę w kádźi do korytá odcedżiwszy/ w browárny koćiel[!] leią [wodę ze słodem]/ chmielu ile potrzeba y zwyczay iest sypią/ y to wespoł godźinę trzy pilnie wárzą/ (bo im lepiey vwre/ tym piwo lepsze) potym w kadź wielką wybiiáią. SyrZiel 945
  • - Zydzi na Wsiach mieszkaiący na Arendach browarnych, od każdego kotła gorzałczanego, dadzą po złotychośmi, a od browarnego, po złotych dziesiąciu. FredKon 59
[Ogród] chałupniczy
patrz: OGRÓD
[Ogrody] chłopskie
patrz: OGRÓD
  • - Rybak, który przy młynie mieszka w chałupie swojej, ogrody ma przy tym domie i łąki jedne podle pańskich, a drugie między chłopskimi. InwKal I I, 96
ogród akademicki
patrz: OGRÓD
  • - W Sali Ogrodu Akademickiego stoią po száfach w náczyniach szklanych węże, iaszczurki, ptaszki, Dźiecię przed czasem urodzone in spiritu Vini, aliàs w wodce konserwuiącey: ná ścianách rożnych bestyi skory, ná śrzodku Hyppotamus, álbo koń wodny; słomą wypchany wisi. ChmielAteny II 248-249
szturmem atakować
patrz: ATAKOWAĆ
  • - Turcy [...] po tym solennym święcie, generalnym szturmem, Wiedeń attakować mieli. RubJan Q3v
atakować fortecę
patrz: ATAKOWAĆ
  • - Poszły [...] Woyska [...] szukac Turkow y Niektore Attakować Fortece. PasPam 264
car abisyński
patrz: CZAR, CAR, CAR
  • - Car Abisynski. der Priester Johannes, der grosse Neguz in Abyssinien. le Prêtre Jean en Abissinie. T III 99
chłop carski
patrz: CARSKI
  • - Nie ma [car] pod sobą Pánow z titułámi/ iáko są v nas Książętá/ Báronowie. etć. ále wszystká szláchtá ábo Báronowie/ są chłopi Cárscy. BotŁęczRel III 58
co celniejszy ,
co nacelniejszy
patrz: CELNY, CELNY, CZELNY
  • - Moskwa co przy nim była na Tuszynie, obrocoili się do Krola wszyscy Bojarowie i co celnieysi. MasDiar 37
  • - Moskwa co celnieysza w Zamku się zawarła niechcąc dać Pacholikom. MasDiar 41
  • - Kiedysmy iuz wczas się zawiedli, działa co nacelnieysze kilka kroc iedne znich Strzeliwszy popadali się. ŻółkPocz 16
  • - Moyżesz [...] wybrał ze wszystkich dwunastu pokolenia Mężow co celnieyszych/ y poczynił ich Principes, tribunos, centuriones. StarKaz II, 550
  • - Biskupá nászego [...] wszyscy żegnáli/ z żálem wielkim niesposobności zdrowia iego/ y Krol iego M. sam Pan nasz Mściwy/ y senat iego Prześwietny/ y z izby Poselskiey co celnieysze persony. StarKaz II, 633
  • - Głowy co celnieysze nam odbiera. DanOstSwada VI, 9
agrest w cukrze
patrz: AGREST, AGRESTA, AGRESZT, AGREST, AGRESTA, ANGREST
  • - Konfekty rożne [...] Agrest w cukrze, Wino w Gronach, w cukrze. CzerComp 5
chobotna wyka (sz. zm.)
patrz: CHOBOTNY
walny deszcz (sz. zm.)
patrz: DESZCZ
  • - Zyzność źiemie odłogiem znaczna świátu wszemu Leży/ zbożá niszczeią wpierszey trawie. kczemu To zbytni skwar/ to ie dzdże wálne porażaią: Wiátry/ to gwiazdy suszą/ rozśiáne zbieráią Ptacy chćiwi naśienia: z kąkolem przeklęty Oset/ śiew pszenny tłumi y chwast nieprzeięty. OvŻebrMet 120
  • - Dach nad kaplicą dużo porujnowany takiejże potrzebuje reparacji, bo wcale zły, wiele dachówki pospadało, a z drugiej strony nad pokojem królewskim i izbą stołową dach nieruszony zły i wszędzie zacieka, kiedy walny deszcz idzie. InwChełm 9
  • - 27. Stanęła szczęśliwie żona moja, dając racją opóźnienia swego: nocny grzmot z walnym dyszczem i piorunami, z którego i my tu nie byli kontenci. RadziwHDiar 77
  • - P. Dla czego w Jesieni naywięcey drobnych deszczow, i iak mowiem pomorszczyzny? O. Dla chmur gęstych á nisko ná powietrzu wiszących: im albowiem iest chmura wyższa, tym deszcze kroplistsze i naywalnieysze miewamy, á to dla kropel spadaiących z impetem, i iednych drugie rozbiiaiących. IwanZeb 119
tort agrestowy (sz. zm.)
patrz: AGRESTOWY
  • - LVIII. Tort Agrestowy także. CzerComp 82
  • - REGESTR [...] Agrestowy Tort, 82. CzerComp 98
chłopisko proste
patrz: CHŁOPISKO
  • - MAROUFLE [...] GRĄDAL grądalisko drąg chłopisko proste brzydkie [...] Słowo potworliwe łaiąc. DanKolaDyk II, 238
młyn prosty bydlęcy
patrz: PROSTY
chłop prosty (sz. zm.)
patrz: PROSTY
  • - Masz li być złem popem/ ráczey bądź prostem chłopem. KnAd 482
  • - Kto się szláchcicem urodzi/ á nie żyie przystoynie iáko wokácyia iego niesie [...] ten szláchectwo swoie máże/ y sromotę przodkom swoim czyni/ sam zá chłopá prostego nie stoiąc. StarKaz II, 509
  • - Vyrzysz iuz nie tylko Woyska, ále [y g]romády Chłopow prostych z roznych Stron trzodámi ná zburzę[nie n]ieustrászonych murow zpędzone. OblJasGór 1
  • - Z Siewierszczyzny były z Ruskich krain zaDnieprskich prostych chłopow siły edwadziescia tysięcy siekier. DrobOpow 172
  • - Nayprostszemu chłopu, Dosyć zostáć Szláchcicem ieszcze od Potopu. PotPocz 130
  • - Wielu álbowiem iest niedoskonáłych lekárzow, ktorzy leczenia tey choroby [dworskiej] podeymuią się, á náwet y báby, chłopi prości, żydzi, etc. CompMed 406
dla dziwu /robić coś/
patrz: DLA
  • - Ten [Piołun głuchy] nie wszędy bywa pospolity/ oprocz żeby go gdzie w ogrodziech fláncowano/ więcey dla dziwu/ á niż użytku. SyrZiel 358
osoba cesarska
patrz: CESARSKI
  • - To był Francuz Znaczny. ktory osobę Cesarską reprezentował włancuchu idącą. PasPam 189-189v
bot.
cesarski trank
patrz: CESARSKI
  • - Drugi [kozi mlecz]/ ktory Césarskim tránkiem názywáią/ ma liście długie/ tákże iáko y pierwszy/ iedno cienkie/ węzssze/ y iákoby ogłodáńsze/ y głęboko aż do samego ziebrá wykroioue [!]/ po ziemi się rozkłádáiące: kłącza oblego/ mleczu pełnego. SyrZiel 1166
abisyński cesarz
patrz: CESARZ, CESARZ, CYSARZ
  • - W Afryce Kráina ieſt NUBIA, (ktorey Miasto Stołeczne, gdzie tameczny Krol rezyduie, Nuebia:) ná mil 300. wzdłuż, y ná tyleż wszerz zábieráiąca, to Turczynowi, to Abyssynskiemu hołduiąca Cesarzowi: Obywátelow má Machometanow, Zydow, Koptykow: Płynie przez ten Kray rzeka Nubia, ktorá dałá imię całemu kráiowi. ChmielAteny II 633
  • - WIelu iest takich Autorow, ktorzy erroneè mniemaią, że Abyssyński, albo Murzyński Cesarz iest PRESBYTER IOANNES, albo POP‑IAN, y w samym zaráz pomylili się názwisku ktore ięzykiem effertur Perskim, Progestiani, to iest Mąż Apostolski, á oni corrupto sono vocis, mowią Presbyter Ioannes, iako twierdzi Scaliger. ChmielAteny II 634
cesarz chrześcijański
patrz: CESARZ, CESARZ, CYSARZ
  • - Wesołego cesarza chrześciańskiego [...] ten pogrom (gdy nazajutrz rano przyszła nowina, iż wszystkie Polaki na głowę zbito) tak zasmucił, iż prawie wszystkę radość cesarską w żal, pociechy w smutek, a tryumfy w lament obrócił; heretyki zaś przeciwnym obyczajem utrapione [...] rozweselił [...] Niedługo jednak ta burza trwała. DembPrzew 25
chałupnicza chałupa (sz. zm.)
patrz: CHAŁUPA, CHAŁUPA, CHAŁAPA, CHAŁUBA, HAŁUPA
  • - Ci 4 nie mają chałupniczych swoich chałup, tylko mieszkają, gdzie się mogą pomieścić. InwKal I 344
  • - Chałupa chałupnicza. w której mieszka chałupnik Adam, stara, w której okna złe i piec. InwKal I 632
ciepła chałupa
patrz: CHAŁUPA, CHAŁUPA, CHAŁAPA, CHAŁUBA, HAŁUPA
  • - Król [...] wydał Ordynans Czarneckiemu, aby trzeci raz z Woyskiem szedł w Pomorzany, z Cesarskiemi Niemcami, ale że Zimna wielkie nastąpiły, Niemcy z ciepłych Chałup póyść nie chcieli. HistBun 49
  • - Z Torunia ruszyliśmy się [...] 12 stycznia [...] nieraz w lesie pod dębem albo sosną nocleg i kwatera nasza była; a jeszczem miał szwank z konia i nogęm był sobie dużo stłukł, który ból bardzo mi się przykrzył, ile bez ciepłéj często chałupy. ZawiszaPam 134
chałupa ogrodnicza (sz. zm.)
patrz: CHAŁUPA, CHAŁUPA, CHAŁAPA, CHAŁUBA, HAŁUPA
  • - Folwark Wyspowo [...] Chałup ogrodniczych, w ktorych ludzie mieszkają 3, czwarta pusta. OpisKról 120-121
  • - Ogrodnicze chałupy popalone i ludzie powymierali, żadnego niemasz ogrodnika. OpisKról 367
chałupa chłopska
patrz: CHAŁUPA, CHAŁUPA, CHAŁAPA, CHAŁUBA, HAŁUPA
  • - [Otta] dał im [braciom Czarneckim] beł wdrugiey wsi Swey [...] chałupy chłopskie zogrodami. TrepNekLib 49v
chałupa zagrodnicza
patrz: CHAŁUPA, CHAŁUPA, CHAŁAPA, CHAŁUBA, HAŁUPA
  • - Dwie chałupie zagrodnicze pusto stojące. InwKal I 159
pokojowy chart
patrz: CHART, CHART, HART
  • - Naprzeciw tey Izby Psiarnia Nowa na Pokoiowe Charty z ławami wesrzodku. ArchRadziw 1638 184, 1
smycz chartów (sz. zm.)
patrz: CHART, CHART, HART
  • - Szubę przytym Sobolą/ y w iásnym Zegárek Krysztale Parę długich Bołduckich Iánczarek/ Imbraim pośle Bászy/ w hebanowych lożach: Y smycz chártow Podolskich w złoconych obrożách. TwarSLeg 70
  • - Chartow smyczow 1 1/2. ArchRadziw 1638 343, 4
  • - P. Bobolecki tesz wział smycz chartow albo raczej charcic. OpalKListy 263
  • - Trzydziesci ssfor masz w psiarni chartow kilkanascie Smyczy. OpalKSat 99v
  • - Król niedaleko knieje stał, mając dwie smyczy chartów blisko siebie. LubSArtPol 227
  • - Po natenczas wziąłem cudnych smycz chartów pożarych. ZawiszaPam 36
chałupnicza chata
patrz: CHATA, CHATA, HATA
  • - Czy nie wieksza Paupertas w lada kmieciem domu albo w łada Zagrodniczym albo więc w lada chałupnicy Chacie w ktorey chudzina nie ma co by włozeł W gembe y sąm y zona mizerna y dzieci. OpalKSat 106
chłopska chata (sz. zm.)
patrz: CHATA, CHATA, HATA
  • - Więc prawie niewiedział jakimby Sposobem bespiecznie te drogi przebyć az się tandem po kupiecku przebrał lecz y tak zdradzony w chacie chłopskiey niedaleko wiednia od Xiązęcia Austryackiego w niewolą wzięty. IntrHist 76-77
  • - Bywa że razem w Szlacheckim dworze y chłopskiey chácie, [...] urodzi się dziecie. BystrzInfAstrol III/IX
oboźna chata
patrz: CHATA, CHATA, HATA
  • - Kasiu, czyś chora, czy uporem, Czy zgniewana na sołdaty Nie chciałaś choć z królowej dworem Nawiedzić oboźne chaty? MorszAUtwKuk 300
łan chełmiński
patrz: CHEŁMIŃSKI
  • - Oprocz tych znaiduie się szosty łan w Woytostwach y dobrach Krolewskich ktory się Chełmiński zowie, dáleko większy nad inne. Ten w zdłuż liczy Morgow 30. A sznurow 90. A prętow 900. A łokci 6750. W szerz Morg – 1. á sznurow 3. A prętow 30. A łokci 225. Morg zaś ieden zamyka w sobie sznurow 3 BystrzInfRóżn Z2
wzięła chęć kogoś
patrz: CHĘĆ
  • - Ledwie Straszowski przyiechał y Uczynił Rellacyią wzięła krola chęc niemoze bydz tylko iedz znowu. PasPam 254
tym chętniej
patrz: CHĘTNIE
przybyło zębów do chleba
patrz: CHLEB, KLEB, CHLEB
chleb średni
patrz: CHLEB, KLEB, CHLEB
  • - Chleb śrzédni/pospolity/ [...] Secundarius [...] Panic secundus. Kn 65
chłop dziedziczny (sz. zm.)
patrz: CHŁOP
  • - Wyprawiłem Żyda [...] dla wypytania sie w Kalwarij y tam daley in Circumferentia wyszłych Dziedzicznych Chłopow zDobr moich. SapADiar 20
  • - Tegoz [dnia] pisałem do IP. Bułcharyna Dzierzawcy Czeszeykowskiego Vpraszaiąc aby Ziskał Chłopow tamecznych Dziedzicznych kturzy pod roznemi Osiadłosć swoię przyieli. SapADiar 9
chłop gruby
patrz: CHŁOP
  • - Chłop gruby/ robotny/ Petrones et rupices [...] vide Chłopstwo. Kn 66
  • - Chłopstwo/ Agrestes [...] Conuentus agrestium [...] Rusticutas [...] vide Chłop gruby. Kn 67
  • - Sliachcicęm zwal się ale ie[go] osoba chlopęm grubym z urodzenia oznaymowała go. TrepNekLib 83v
cudzy chłop (sz. zm.)
patrz: CHŁOP
  • - Powrocilismy nazad z Łoznik do Wilna, wtych Łoznikach nie ma więcey nad Siedmiu Chłopow y to cudze. SapADiar 101
  • - Ieżeli memu chłopu byłoby wolno przenieść się do sąmsiada, mogłbym się zapewne spodziewać, że cudzy chłop przy takiey powszechney wolności, przyidzie do mnie na iego mieysce. LeszczStGłos 104
chłop doroczny
patrz: CHŁOP
  • - Poddanych żadnych [we wsi Rywałd] niemasz, tylko dwaj chłopi doroczni, ktorym wolno od czasu odstawszy do inszego iść pana. OpisKról 434
chłop hosudarski
patrz: CHŁOP
  • - Tym tytułem [chłopa] zwykli się wszyscy i co naprzedniejszy Bojarowie intytułować, pokładając to sobie za wielki honor chłopem być Hosudarskiem. NiemPam 231
klasztorny chłop
patrz: CHŁOP
  • - Zaczym ze wsi Lgota (W ktorey iuz iedna Szwedzka stała rota) Przez klasztornego Chłopa mianowány Miller, posłał list w te słowá pisány. OblJasGór 27v
chłop wieczysty
patrz: CHŁOP
  • - Starać się będzie J. p. administrator i wojtom surowie przykaże, aby pustki osadzali [...] ale nie chłopami wieczystymi (bo z tej przyczyny zawody zwykły bywać), lecz wolnymi. BrzBillSzawKutrz 169
miejski chłop
patrz: CHŁOP
  • - Przy każdem [z dwu starostów] dyaka, to jest pisarza, ma [Wielki Kniaź] Tych dwu powinność rząd w miasteczkach zawiadywać, miejskie i wszystkiej włości chłopy sądzić, wolą Wielkiego Chłopa albo Kniazia opowiedać. NiemPam 235
chłop z rodu (sz. zm.)
patrz: CHŁOP
  • - Golieniowski beł z rodu chlop w Iarzabkach o tęm pod Iarzabkoski opis. TrepNekLib 104
  • - Czechowski nazuałsię [...] chłop zrodu. TrepNekLib 58v
chłop poddany
patrz: CHŁOP
  • - Na insze lata, gdyby się chłop luźny albo poddany trafił, wolno będzie ichmościom jemu ten ogród dawszy, insze ogrody w polach jako to consuetudo obtinuit erigere. InwKal I 614-615
na chłopa wzwyż
patrz: CHŁOP
  • - BER Indiyski błękitney álbo modrey bárwy [...] Trzciny ná chłopá wzwysz/ á miąższey ná dobry wielki pálec. SyrZiel 1014
głęboki na ileś chłopów
patrz: CHŁOP
  • - Nie wiele tą drogą uiedzie [Rugier] Bo się potka z iey [Alcyny] strazą ktora zastepowac Zwykła tamten gosciniec, y ludzie hamowac Bo tam glębsze Alcina niż na cztery chłopy Miasto murow rzuciła rowy y przykopy. ArKochOrl 60
  • - O. Przeor [...] nakazauie Polaczkowi, młynarzowi [...] aby glębszą uczynił przykopę choc na puł chłopa. KsKasUl I, 374
chłop gruby
patrz: CHŁOP
  • - [Mówi Tryzafern do Adrasta] A tyś kto (práwi) ktory ták zuchwale Mowisz przy Krolu/ przy nas/ chłopie gruby. TasKochGoff 433
marsowy chłop
patrz: CHŁOP
  • - Po tey [konnej rocie Władysława] szedł Xiązę Ianusz Wisniowiecki w tropy Tamta w złoto bogatsza, ta w Marsowe chłopy Staremi Kawallery Szeregi osadzieł. PotWoj 58
chłop wolny
patrz: CHŁOP
  • - Starać się będzie J. p. administrator i wojtom surowie przykaże, aby pustki osadzali [...] ale nie chłopami wieczystymi (bo z tej przyczyny zawody zwykły bywać), lecz wolnymi. BrzBillSzawKutrz 169
chłopięta szkolne (sz. zm.)
patrz: CHŁOPIĘ
  • - Tegoz Roku Sławnÿ Sebastian Miodona Raycza Zywieczki Vczynił Fundatią [...] połozywszy Summÿ Złotych, 60. na Wyderkaff aby w Kazdą Niedziele y Swieto Czały Rok dwoie SzKolnych chłopiąt w Komeszkach z Zakrystyiey przed Wielki Ołtarz ku Ewangelieÿ y Elewatieÿ Na Mszy Wielkiey przystoynie y zawsze wy chodziło. KomonDziej 132
  • - Chłopieta Skolne Litanią takze de Passione D-ni maią Spiewowac. KomonDziej 171v
pokojowe chłopięta
patrz: CHŁOPIĘ
  • - Iczogłáni pokoiowe chłopiętá. TwarSLeg 14 marg
boty chłopskie (sz. zm.)
patrz: CHŁOPSKI
  • - Pauerschuch chłopskie boty pero. KusWeg H4
  • - Pero, nis Botÿ chlopskie, kurpie. SłowPolŁac 103
chałupka chłopska
patrz: CHŁOPSKI
  • - Mieszkał [Choręski] z tą żoną w chałupce chłopskiej w Chomeranicach. TrepNekLibDworz 122
chłopska dziewka
patrz: CHŁOPSKI
  • - Matka te[g]o Janka chłopska dzieuka więcławowna bełą zJadownik wsi. TrepNekLib 25
  • - Ten zas Jan bekart Chwalibogow poiął chłopską dziewkę z Sowczyna wsi milia od tych Jadownik. TrepNekLib 25
familia chłopska
patrz: CHŁOPSKI
  • - Iescze y iednego niewidziałem choc zurodzenia iawny chlop, ktory Na ski nazuałsię, zeby do swey familiey chłopskiey miałsie przyznac [...] tylko iusz mocno twierdzi ze iest Sliachcic. TrepNekLib 45
głowa chłopska (sz. zm.)
patrz: CHŁOPSKI
  • - Brat iego rodzonÿ beł za Vrzęnnika u Ksezeÿ w Tratnouicach od Crac. dwie mili, ktore[g]o A[nn]o. 1623 In Julio zabieł na Kłeparzu Miesczanin Klieparski Boianoski rzeczony, a iesliby ozwałsie kto ale nieozwał, iak chłopską głowe płaciełbÿbeł. TrepNekLib 107
  • - Trzecie[go] zabieł Pan Stogniew okrutnie y przepadla głowa iak to chłopska. TrepNekLib 72
  • - Zabito beło oyca tego Gąsiorka, circa 1630. grozieł się pozywac o głowe ten syn, ale pusciel to imo się dlia tego ze nie chciał pozywac iak o chłopską a nie smiał tak iako o sliachecką. TrepNekLib 93
handle chłopskie
patrz: CHŁOPSKI
  • - O Frymarkach i Handlach chłopskich. HaurEk 66 marg
chłopska kondycyja (sz. zm.)
patrz: CHŁOPSKI
  • - Stan [...] szlachecki częstémi poborami z chłopską kondycyą równać się musi. RadziwKSprawy 637
  • - Żadneyby nikt nie miał zacności z urodzenia, tak dalece, że podłość kondycyi chłopskiey, naszę wynosi. LeszczStGłos 100
  • - Książę kanclerz lit. [...] powiedał publicznie u obiadu, że nie jesteśmy szlachtą i że ma ciotkę naszą rodzoną chłopskiéj kondycji u siebie. MatDiar I, 473
[Łąki] chłopskie
patrz: CHŁOPSKI
  • - Rybak, który przy młynie mieszka w chałupie swojej, ogrody ma przy tym domie i łąki jedne podle pańskich, a drugie między chłopskimi. InwKal I I, 96
muzyka chłopska
patrz: CHŁOPSKI
  • - Dáie znáć Poetá, że świętá, Bachowi ná chwałę, w Thrácyey odpráwowano, z muzyką chłopską, z grániem w dudy. OvOtwWPrzem 429 marg
[Pola] chłopskie
patrz: CHŁOPSKI
  • - Polá zasiewne, często, ták Dworskie iáko y chłopskie obiechác, y wiele czego wysiáno rewidowác, y z regestrowác. HaurEk 116
chłopski ród (sz. zm.)
patrz: CHŁOPSKI
  • - Zawsze ci rodu chłopskiego co się do sliachectwa szrobuią. dwoch srzotkow zazywaią. TrepNekLib 106v
  • - Matka Jakubowa chlieb piekała naprzeday, chłopskie[g]o rodu bela. TrepNekLib 52
chłopska skóra
patrz: CHŁOPSKI
  • - Nie iest Sliachcic pąn Chłopus choc pieniądze czuie, Wsliacheckim domu zatem starasie o zonę, Mnięmą [!] chcąc tÿm swą zakrÿc chłopską skorę onę Chłopęm tęn postaremu ta chłopowną będzie. TrepNekLib 12v
chłopski syn (sz. zm.)
patrz: CHŁOPSKI
  • - Alczynski [...] nazwałsię chłopski młynarski sÿn zWierzchowic zpodgorza. TrepNekLib 17v
  • - Druga bela zjechala [...] tesz zchlopskim Sÿnem A[nn]o 1633 po S. Ianie. TrepNekLib 40
  • - Brzozowski nazuałsię Mikołaÿ od Liteuskie[g]o Brzescia zIwanowic chlopski boiarski sÿn. TrepNekLib 42v
  • - Budkowski Ianusz zouiesię chłopski sÿn. TrepNekLib 44
  • - Dobrakowski nazwał się chłopski zagrodniczÿ sÿn. TrepNekLib 72
  • - Tęn Woÿciech A 1628 gdÿ tam w tey wsi (kat znowego miasta chłopskie[go] sÿna Duszÿczkę mial scinac o kradziesz) kazał sobie katu miecz ukazac y kinal nim y sciął kata. TrepNekLib 77
  • - Dymów w tej wsi chłopskich numero 49 [...] Synów chłopskich z pasierzbami, zięciami [...]. PiotBrań 417
pod chłostą
patrz: CHŁOSTA
  • - Artykuł siódmy. Ogniów aby doglądali i strzegli każdy w domu swem, osobliwie i mianowicie kucharze, żeby albo dobrze zagromadzali, albo zalewali dla niebezpieczeństwa wiatrów, które tu są częste, pod chłostą plag dziesiąci. NiemPam 212
  • - Pod gárdłem przykázuię/ zákázuię/ stánowię/ etc. pod kiiem/ pod chłostą/ etc. Sub poena mortis [...] comminor tibi plagas ni parueris [...]. Kn 730
za chłostą
patrz: CHŁOSTA
  • - ŁaskaBoga naszego y wszech rzeczy Sprawce Natey nas przez dwie lecie potrzymawszy Ławce, Wykurzy ten gad [wrogów] z Polski z zataką chłostą Da zesię nasze członki w iedno Ciało zrostą. PotWoj XVIII
choć ... a
patrz: CHOĆ
  • - Choc Ludzi iest gwałt a O człowieka czasem trudno. PasPam 249v
  • - Y tego Nie trzeba Lekce warzyc ktory choc trochę placu ustąpi a znowu wraca się y biie. PasPam 268
choć ... a przecie
patrz: CHOĆ
  • - Choć dopiero z wody, a przecię strzelba niezamokła. PasPam 62
choćby ... a
patrz: CHOĆBY
  • - Takiey bądzcie nadzieie choć by miał paść ieden na drugiem A niewyiadę. PasPam 169
honory akademickie
patrz: HONOR, CHONOR, HONOR
  • - Honorow Akádemickich to iest tytułow Doktorskich y innych rozdawáć swym studentom nie mysleli; áby wtym w większey Reputácyey Akádemia zostawałá. SzemGrat 347-348
chorągiew husarska
patrz: CHORĄGIEW
  • - Chorągwie Chusarskie ktorych było Dziewięc Rozdzielano każdą na Trzy Szwadrony. PasPam 103
  • - Chorągwie Chusarskie ktorych było Dziewięc Rozdzielano każdą na Trzy Szwadrony z Za kozdym Szwadronem Pancerną Chorągwie. PasPam 103
  • - Iak wzięli teł Chorągwi Woiewody Ruskiego Hetmana koronnego zaraz Chorągiew husarska poczęła uciekać. PasPam 264v
pancerna chorągiew
patrz: CHORĄGIEW
  • - Ociec moy [...] Porucznikował, u Nieboszczyka Im-Pana Janusza z Łohoyska Tyszkiewicza Woiewody kiiowskiego pod Chorągwią Kozacką, bo przedtym niezwano Pancernemi Chorągwiami tylko Kozackiemi. DrobTuszInf 7
  • - O iednym z nich towárzyszu pod Páncerną chorągwią, że pod Starczem mężnie nácieráiąc, z tych batalii ránę wyniosł 1638. NiesKor II 22
narodzenie Chrystusowe
patrz: CHRYSTUSOWY
  • - W Mieście Karnutum, po Fráncusku Chartres była Stolica starożytnych Kapłanow Pogańskich y Czarnoxiężnikow, DRUIDAE albo DRUIDES názwánych, ná osobności w lesie mieszkaiących, ktorzy specie zmyśloney Pobożności, tę sobie u ludzi compararunt famam, że byli niby Legis Doktores, Młodzieży Institutores [...] Ci Druidowie ieszcze przed Narodzeniem CHRYSTUSOWYM, w tymże Mieście Karnocie wystawili byli statuę z nápisem Virgini Matri. ChmielAteny II 54
krew Chrystusowa
patrz: CHRYSTUSOWY
  • - Naszego ulubionego kommilitona [...] krwie Chrystusowey konserwowała kąpiel. PasPam 86v
chrześcijański człowiek
patrz: CHRZEŚCIJAŃSKI, CHRZEŚCIJAŃSKI, CHRZEŚCIAŃSKI, KRZEŚCIAŃSKI
chudy pacholec (sz. zm.)
patrz: CHUDY
  • - A choć bysmy ich y zwoiowali niesiła bysmy się na nich pożywili bo chudzi Pacholcy. PasPam 278
  • - Chudzi pácholcy myślić poczęli: [...] Ba i z námi będą nie przelewki, bo ieżeli iuż Pánow poczyna ukracáć, co z nami będzie. KaczListySkrzyd II, 143
  • - Jeden przynamniey Swoy maiąc do ludzi Dla pokazania się ná politykę Tak tym się nosił iak, pacholcy chudzi Nie stroiąc się w płaszcz, ani w dalmatykę. ChrośJóz1745 G5
szwadron husarski
patrz: HUSARSKI, UZARSKI, HUSARSKI, CHUSARSKI
  • - Co Słabsze Chorągwie to za Szwadrony Hussarskie ordynowano. PasPam 107v
wiekuista chwała
patrz: CHWAŁA
  • - nie zgubiła y ozdoby swoiey wziąwszy ná się nieśmiertelną wiekuistey chwały sukienkę, zaczym y miłe mu Małżonkowi przez zgáśnienie swoie nie zostawiła záłości. W prawdzie trudno straciwszy miłego Przyiaciela, lubą sercu swemu Małżonkę, wiernego w szczęściu y nieszczęściu [ ktoremi swatowe wesele przeplátane bywa ] towarzysza nie żałowáć. DanOstSwada 7
chwała boska
patrz: CHWAŁA
chwała boża
patrz: CHWAŁA
ciało choleryczne
patrz: CIAŁO
na ciele karanie
patrz: CIAŁO
  • - Iezeli by cię na Ciele karanie minęło Patrzay że iako poscielesz duszy swoiey. PasPam 197
nieść ciało, krew, zdrowie dla kogoś, na ofiarę komuś za co
patrz: CIAŁO
ciało boskie
patrz: CIAŁO
boże Ciało
patrz: CIAŁO
ciasto angielskie
patrz: CIASTO
  • - Sposob robienia Ciástá Angielskiego. CzerComp 79
  • - [...] nałoż tym Tort z ciástá Fráncuskiego álbo włoskiego/ álbo Angielskiego. CzerComp 83
wachlarzyk induski
patrz: WACHLARZYK
  • - Wachlarzyk Induski, Żabiniec gałka słoniowa y insze drobiazgi [w krobeczce]. ArchRadziw 1638 78/57
poddymać wachlem
patrz: WACHEL
  • - Poddymać wachlem T III 2474
wachlarz kuchenny
patrz: WACHLARZ
  • - Wachlarz, un evantail, wachlarz kuchenny i ekran KulUszDyk 213
wachlarz skórzany
patrz: WACHLARZ
  • - wachlarz skorzany do oganiania ArchRadziw 1638 46/7
młódź akademicka
patrz: AKADEMICKI
  • - [...] stáráią się o to/ áby młodz Akádemicką wszkołách ich/ przez Congregacye/ ábo bráctwá Przebłogosłáwioney Matki Bożey fundámentá - pobożności y dobrych obyczáiow wziąwszy/ srzodkámi temisz/ wteyże pobożności/ y skromności/ y obyczáiách dobrych/ pomnożenie bráłá/ a wolności ktorą ma w Akádemiey/ ná dobre/ á nie ná złe vżywáła. SzemGrat 324
promocyja akademicka
patrz: AKADEMICKI
kolegium akademickie
patrz: AKADEMICKI
  • - Władysław w Zakonie Societatis. JESU mąż godny, rządźił naprzod Domum Professam w Wilnie, potym Prowincyą Litewską przez cztery lata, dáley Collegium Akádemickie Wileńskie, teraz Domum Professam w Wárszáwie. NiesKor II 22
rektor akademicki
patrz: AKADEMICKI
  • - Bo táką vmowę y zgodę vczynili dla większego pokoiu y zachowania zobopolney miłośći przed lat czterdźiestą kilką zdawnemi Pány Akádemiki; (o ktorey się nizey powie wresponsię nátrzeći diskurs P. Plebanow) że wszyscy studenći v Iezuitow się vczący/ mieli się wpisywáć sposobęm wszytkich innych wkśięgi Akádemickie/ y P Rektorowi Akádemickiemu posłuszeństwo przysięgáć/ y w sądách Ciuilium causarum podlegać onęmuż; á Iezuitom wrzeczách do náuk/ y do kárnośći szkolney/ y dobrych obyczáiow przynależących. SzemGrat 75
grube chłopowsko
patrz: GRUBY
boty chłopskie grube ,
boty chłopskie ,
boty grube
patrz: GRUBY
  • - Bóty chłopskie grube/ vide Kurpie. Kn 42
  • - Kurpie máiący ná nogách/ ábo boty grube. Peronatus, sculponeatus. Wiżotas. SzyrDict 143
  • - Pero, nis Botÿ chlopskie, kurpie. SłowPolŁac 103
Akademia Krakowska (sz. zm.)
patrz: AKADEMIA
  • - Krakowska Akademia iest Akademią Koronną/ a cosz ma do niey Papież. SzemGrat 5
  • - Akademija Krakowska, przed dwiema sty lat do tej Korony przez śp. Króla Władysława rzeczonego Jagiełły wprowadzona. AktaKrak II/1 15
Akademia Paryska (sz. zm.)
patrz: AKADEMIA
  • - Nasladuią wtym Jezuici nie przodkow Akademiey Krakowskiey/ ale przodkow Akademiey Paryskiey. SzemGrat 132
  • - Skoro Jezuici/ zParyzu y zniektorych mieysc we Francyiey/ od Haeretikow wygnani byli/ tak tesz zaraz znacznie studentow w Paryskiey Akademiey vbyło. SzemGrat 353
Akademia Zamojska
patrz: AKADEMIA
  • - Maciey Pawołowicz Kanonik Collegiati Zamoyskiey y Professor Akademiey Zamoyskiey. DrobTuszInf 62
Akademia Padewska
patrz: AKADEMIA
  • - Roku 1613. Vniuersitas Dominorum Theologorum Medicor[um] et Philosophorum [...] obrała mie za Syndika swego. Jest to wysokie officium w Academii Padewskiei; kiedy Rectora albo uicerectora niemasz. VorLetSkarb 96
Akademia Wileńska
patrz: AKADEMIA
  • - W siódmym roku dany jestem do akademii wileńskiej. ZawiszaPam 17
Jagiellońska Akademia
patrz: AKADEMIA
  • - Iako widzę serce twoie [kawalerze] polubuie sobie we wszytkich Zakonach. Kocha się y w IAGIELONSKIEY Akademiey. BirkOboz 54
Akademia Lowańska
patrz: AKADEMIA
  • - Leonardus Lessius zacny Professor y Doktor Akademiey Lowanskiey. WisCzar 104
akademia katolicka
patrz: AKADEMIA
  • - Akademie katolickie władzą stolice Apostolskiey vmocnione [...] Papieżowie poważaią. SzemGrat 110
akademia kawalerska
patrz: AKADEMIA
  • - Rezydencyja [synów] ma być w akademii kawalerskiej, najsposobniejszej do nauki. LubSInPol 276
akademia tańcujących
patrz: AKADEMIA
  • - DANSE [...] Academia de danse [...] Akademia Tańcuiących; szkoła gdzie Tańcow uczą. DanKolaDyk I, 410
akademia pobożności
patrz: AKADEMIA
  • - [Tytuł:] Akademia pobożności, nie tylko zakonnym osobom do doskonałości potrzebna, ale y swietckim do zbawienia […] przygodna. MośAk s. tyt.
brazelle cielęce
patrz: CIELĘCY
  • - Brázelle Cielęce. Weźmiy Gornice Cielęcą z Nerką/ porąb cienko/ iáko tylec noża/ potłucz/ ociągniy ná węglu/ w łoż w rynkę/ nákray Cebule drobno/ pietruszki/ włoż másłá nie máło/ wley rosołu/ gałki/ pieprzu przywarz/ á day ciepło. CzerComp 33
nagła padać śmiercią
patrz: ŚMIERĆ
  • - SEPS Padálec iest ták wielkiego iádu, że kto iámę iego nádepce nieostrożnie, nagłą padá śmiercią, táką zgniliznę, członkow rozsypane nágłe przynosi. ChmielAteny1755 I 504
śmierć blada (sz. zm.)
patrz: ŚMIERĆ
  • - Wnuka dziadów Miaskowskich włożywszy na mary, blada woła na drugie śmierć, patrząc przez spary [...]. MiasKZbiór 318
  • - Hirpin co tego wszytkiego nabroi, Słuszna: niech ztobą pospołu umiera, Odpusc Arsino, niechcę w smierci blady, Byc uczestniczką Hirpinowey rady. PotSyl 49
sen ustawiczny
patrz: USTAWICZNY
  • - Przychodzą więc wielkie descensy; ktore potym nagłą śmierć [...] ábo sen vstáwiczny/ y bezmierny [...] zá sobą przywłoczą. SykstCiepl 147
ciemny anioł
patrz: CIEMNY
  • - A z takim szumem szli ciemni Anyeli/ Iako gdy wicher zawieruchy ruszy. TasKochGoff 82
akademik paryski
patrz: AKADEMIK
  • - Akádemikom Páryskim wádźiło to/ że Dominikani y inni Mendicantes intrat nie mieli; y zárzucáli im że się przez to commmittebant periculo furti, et periurii, wdáwali wniebespiecżeństwo kradźieży y krzywoprzyśięstwá; (S. Thom. c. 6.) á Pánu Akádemikowi Krákowskiemu wádźi/ że Iezuići intraty máią/ ktosz dogodźi tákim Máthemátyckim głowom? SzemGrat 135
prawidło apostolskie
patrz: PRAWIDŁO
bydlny gospodarz
patrz: BYDLNY
bydlęce gospodarstwo ,
bydlne gospodarstwo
patrz: BYDLNY
bydlny wódz
patrz: BYDLNY
bydlęcy gosposdarz ,
bydlny gosposdarz
patrz: GOSPODARZ
bydlęcy gospodarz
patrz: GOSPODARZ
w pół breta
patrz: PÓŁ, PUŁ
  • - W pół breta lisztwy poczyniono, także koło okien i koło drzwi. NiemPam 44
pół garnca
patrz: PÓŁ, PUŁ
  • - poł garca. halber Topf. pinte. T III 364
butelka stołowa
patrz: BUTELKA
  • - 30// Butelek Okrągłych Stołowe. ArchRadziw 1638 228, 36
  • - 30// Butelek Podługowatych Czworograniaste Stołowe. ArchRadziw 1638 228, 36
bot.
anyż ogrodny
patrz: OGRODNY
  • - Wziąć [...] nasienia Pietruszczanego dwa łoty, polnego hanyżu, hanyżu ogrodnego, Colidoniey po locie. SyrZiel 381
bot.
bazylija ogrodna
patrz: OGRODNY
  • - Firletká krowia/ którą drudzy Basilią płonną zowią/ ma liście do Basiliey ogrodney podobne/ żyłowate/ soku pełné/ a trochę kosmáté. SyrZiel 1301
bot.
bazylijka ogrodna
patrz: OGRODNY
  • - PLiniusz/ krowią Firletkę czyni podobną w skutkách Básiliyce ogrodney. SyrZiel 1301
bot.
opich ogrodny
patrz: OGRODNY
  • - POnieważ tę Pietruszkę [...] drudzy Opichem ogrodnym zowią/ z tey przyczyny rozumiem że przystoynie o inych Opichách tu się záraz położy. SyrZiel 1086
bot.
goździk ogrodny
patrz: OGRODNY
  • - Recipe: Aquae Cornu Cervi citratae. Scorzonerae. Ceralorum nigrorum. Rosarum. Florum aurantiorum z każdey wody po dwa łoty. Spiritus vitrioli recificati, 30. kropli. Julepku z Cytrynowey Skorki. Julepku z Kwiatu goźdźikow ogrodnych, każdego połłota. BeimJelMed 149
bas wysoki
patrz: WYSOKI
  • - Iest Bás troiáki/ Wysoki / Sredni/ y Niski. GorMuz b6v
najwyższy biskup
patrz: WYSOKI
  • - Chrystus tedy będąc naywyższym Biskupem przyszłych dobr, dáleko więsey y doskonáley do przybytku [...] przez własną krew wszedł [...]. KorRoz 131
bryzelia brunatna
patrz: BRUNATNY, BRUNATNY, BRONATNY
  • - Brasilium caruleum. Blawe Brisilge Bryzylia brunatna álbo modra. GuldOn 32
bryzelia modra
patrz: MODRY
  • - Brasilium caruleum. Blawe Brisilge Bryzylia brunatna álbo modra. GuldOn 32
firletka krowia (sz. zm.)
patrz: KROWI
  • - Firletká krowia/ którą drudzy Basilią płonną zowią/ ma liście do Basiliey ogrodnéy podobné/ żyłowáte/ soku pełné/ a trochę kosmáté. SyrZiel 1301
  • - Firletká płonna álbo krowia/ Rozdział 33. Ocimoides, et Ocimastrum. SyrZiel 1301
  • - PLiniusz/ krowią firletkę czyni podobną w skutkách Básiliyce ogrodney. SyrZiel 1301
  • - ...Been album, nie w kiscách/ áni w ogánistych okolkách/ ma swe naśienie/ ále w szupinkách iáko w iákich kieliszkách/ własnie iáko Firletká krowia. SyrZiel 304
  • - Firletka płonna ábo krowia/ vide Bázyliká. Kn 176
  • - Bázyliká polna/ Acinus [...] et Epipetron [...] Ocimum syluestre, [...] Firlétká płonna/ krowia. Kn 18
  • - Firletka płonna albo krowia, vid. Bazylika. T III 340
firletka płonna
patrz: KROWI
  • - Firletká płonna álbo krowia/ Rozdział 33. Ocimoides, et Ocimastrum. SyrZiel 1301
  • - Firletka płonna ábo krowia/ vide Bázyliká. Kn 176
  • - Bázyliká polna/ Acinus [...] et Epipetron [...] Ocimum syluestre, [...] Firlétká płonna/ krowia. Kn 18
  • - Firletka płonna albo krowia, vid. Bazylika. T III 340
cierpliwość boska
patrz: CIERPLIWOŚĆ
cieszyć /kogoś/ w żalu ,
żal /czyjś/ cieszyć
patrz: CIESZYĆ
  • - Ia też nie chcę słownymi wywody, tám zmierzáć, Zebym miał żal twoy cieszyć, y gniewy usmierzáć. CorMorszACyd 145
  • - [Artaxias] Cieszy go [brata] w żalu, a miawszy po temu, Czas czego dotąd, z pewnych ratij taieł, Pocznie tez wzaiem Artaxias iemu, powiedac, iako iusz się był zhultaieł, Słuząc Piratom [...]. PotSyl 112
tak, owak
patrz: TAK
albo nie [...] albo nie
patrz: NIE, NIE, NI
  • - Owo iest Xiąze Io MSC Michał czemusz go nie mamy mianować. Albo nie zdawna Wielkich [Xiąząt] Familiiey? Albo nie godzięn korony. PasPam 232v-233
nie [...] inaczej [...] tylko
patrz: NIE, NIE, NI
nie tylko [...] ale (też i)
patrz: NIE, NIE, NI
nie [...] ale [...] tylko
patrz: NIE, NIE, NI
nie tylko [...] lecz
patrz: NIE, NIE, NI
błędna droga
patrz: DROGA
jechać w drogę
patrz: DROGA
  • - Iadąc iuz w drogę wstąpiłęm do Pułku Piasoczynskiego pod Chorągiew Pułkowniczą Gdzie Rawski krewny moy Chorągiew nosił. PasPam 74v
białomleczna droga
patrz: DROGA
  • - Mleczna ábo biało-mleczna drogá ná niebié. Pás niébiéski biały. Lacteus orbis, [...]. Lacteus circulus, [...]. Lactea via, [...]. Kn 417
wolna droga
patrz: DROGA
  • - "Jeśliże - mówi [dziewczyna do ukochanego] - śmierć twoja prawdziwa, Czemuś ty umarł, czemużem ja żywa?" I już poczęła myślić, jaką raną Dać wolną drogę pięknej duszy z ciała [...]. MorszAUtwKuk 33
  • - Podzmyz tedy bespiecznie, kendy nas same Boskie Wizerunki wzywaio, y same nieba wolną nam droge otwieraia. SzołHist 10
brat cioteczny
patrz: CIOTECZNY
cne rycerstwo (sz. zm.)
patrz: CNY
  • - Czego wszytkiego że WXM., jako przedni stróż i kolega nasz, z nami pospołu z cnem rycerstwem tej Korony ostrzegać będziesz raczył i nam tej roboty pomożesz, na którą deputaty wysadzamy, nie wątpiemy nic«. OpisDostCz III 158
  • - Z wojskiem zamek mocny i dobrze opatrzony, Felin, obległ był i dobywał go z wielką potężnością jezdą samą; cne rycerstwo nie sromając się chodziło do szturmu z przewagą wielką i przelaniem krwie. AktaPozn I/1 246
  • - Y wszystkiego woyská Krol ma trzydźieśći tyśięcy/ Spodźiewa się Moskwy dostáć zá kilá mieśięcy/ Z Krákowá z cnym Rycerstwem/ będźie ofiárowáć Pánu Bogu/ y modlitwy nabożnie oddáwáć Zá zwyćięstwo/ wszyscy temu pomożem dźiękowáć. PieśńSzuj Aiiv
  • - Więc złożywszy w Warszawie one sądy walne, Dawszy haracz poganom, w mozery tubalne Uderzą; ale że wiatr mroźny począł dmuchać, Nie dały się rycerstwu cnemu długo słuchać. PotFrasz2Kuk II 234
  • - [...] á zátym moles niepokoiu y woyny w pánstwá násze nie weszłá/ iako iuż byłá poczęłá wstępowáć/ gdy nas tenże nieprzyiaćiel posiłkiem złotá przez Károlusá Sudermánskieo w Iflanciech sie stał by byłá nád námi zwykła opátrzność boska/ y świeża przewagá Hetmána w.X.L. á cnego Rycerstwá dźielność/ woyská nieprzyiaciełá nászego skarbem Szuyskiego vhártowánego niestárłá. BielDiar C3v
cny biskup
patrz: CNY
  • - Długoż te pola dzicz plądrować będzie? Tyś jeden w zacnym, cny biskupie, rzędzie, co tu rzuciwszy święte sieci wszędy, wytkniesz ich błędy. MiasKZbiór 258
  • - Wyliczałbym tu przezacne dźiełá tego Cnego Biskupá/ ále nieudolny dowćip mogłby szwánkowáć/ gdyby nie ták dostátecznie (iáko ten Cny Biskup ná te cne postępki zárábiał) świátu ná widok słowy vśćielał. WojszOr 57
  • - Kilka Biskupow za Papieżem poszło, [...] Co y Jakuba Patriarchy doszło, Antiochiey: ten był w ten czas w Rzymie. Zá ktorym poszło cnych Biskupow wiele: Rany JEZVSA, w swym chcąc wznowić ciele. AusHist 116
cny kawaler
patrz: CNY
  • - Stoją w kirysach cni kawalerowie Usarze dzielni, y Arkabuzowie Erchard krolewić w zbroiey Blachmalewey Diamentami bogato sadzoney, Zaiedzie chyżo po bok z strony lewey, Kopiey grotem, w pierscien wystawiony Ugodzi: wszyscy przyznać to musieli Dawno takiego kunsztu nie widzieli. AusHist 19
  • - Niéch żyie; niéch żyie ten, co godnością ludzi, Męstwem cnych Káwálerów, wiernością poddánych, Dobroci cnotą, Synów celuie. JawJon 59
  • - Chętka ią wźięła widzieć tego Człeka Zbytnie ciekawa Krolowey powieka Była, oglądać cnego Kawalera, Iaka w nim mina, iaka maniera. PrechNiemirAFen A2v
cne imię (sz. zm.)
patrz: CNY
  • - Co też Imie cney Elżbiety z náczy? Niech nam święty język wytłumáczy: Treść Imienia, Bog sytości, Pátrz, kto w cnym Imieniu gości! Bog to Imie sam cukruie, Tym się Imie pieczętuie Elżbiecine. RudnGłos 281
  • - Mogę y ia w czymkolwiek náśladować imię to cne; Bogom dam dzięki, lecz zostanę w Rzymie. VoltZałJARzym 68
cny senator
patrz: CNY
  • - Bo podobno nie ieden okiem vwiedźiony/ będźie mniemał/ że ten Cny Senator tego nie doszedł/ czego przed nim ták wiele walecznych Antecessorow doszło y dostąpiło. WojszOr 166
  • - [...] Ale najbardziej pamiętne w Kijowie, Kędy rządzili cni senatorowie, Wielcy lub mężną ręką w krwawym boju, Lubo Ojczyźnie służyli w pokoju. MorszZWybór 153
  • - Więcey od tey rzeczy niebeśpieczeństw zewsząd pełney iuż mowić niechcęmy, dufaiąc że Ci, ktorzy Naiáśnieyszą Rzeczpospolitą w cáłośći życzą záchowáć (między ktoremi iest wiele Cnych Senatorow y dobrych Oyczyznę kochaiacych Synow) uwiedźionych samo chcąc y błądzących Bráći rostropnym nápomnieniem y wszelkim inszym iák naylepszym sposobem y umieiętnośćią, ná prostą drogę náprowádźić zechcą. PiotrIWList 5 nlb
albo co
patrz: CO
co [to...] za
patrz: CO
co też [...] za
patrz: CO
mało co
patrz: CO
jeno co [...] a ,
jeno co [...] aż
patrz: CO
co prędzej
patrz: CO
  • - Doszkosz by co prędzey wniść poddach ale ze nie było czym owey kraty wywazyc musieli ieszcze daley rąbać. PasPam 59
ledwie co [... ] to
patrz: CO
co żywo
patrz: CO
  • - Pozbiegalismy się tedy co żywo do Woiewody. PasPam 90
ledwie co
patrz: CO
suknia codzienna
patrz: CODZIENNY
  • - Książę saski objeżdżał ze mną wczora wojska w tejże swojej codziennej czerwonej sukni. SobJListy 513
cóż kiedy
patrz: CÓŻ
  • - Gdy bym był miał w tęn czas aby iednego Czeladnika przy sobie mogł by był iako naypięknieyszych Rumakow nawybierać [...] Coz kiedy Czeladka nay bardziey w ten czas Pana pilnuie kiedy piie a nimasz kiedy się biie. PasPam 96
a cóż
patrz: CÓŻ
ale cóż
patrz: CÓŻ
cud boski
patrz: CUD, CUDO, CUDO, CUD, CZUD
  • - Ták Woyciech święty vcząc Páńskiey drogi/ Zábit od Prusow Ciáło w okup drogi Chábry kupuiąc/ trochę waży złotá/ Aż miło wspomnieć cud Boski zna cnotá. JurkPieś D
  • - [Siostra Cecylia] wielu cudow Boskich oczywistym świádkiem/ przez modlitwę Swiętego Dominiká vczynionych byłá [...]. OkolNiebo 4
cud boży
patrz: CUD, CUDO, CUDO, CUD, CZUD
  • - Y ktoż się nie zádziwuie cudom Bożym/ y nie záwoła z wielkim sercem: Poznałem ia Pánie/ iż wielki iest Pan? BirkOboz 59
cuda podać pod /czyjeś/ ręce
patrz: CUD, CUDO, CUDO, CUD, CZUD
  • - Nie iest tedy rzecz dziwna/ iż Bog [...] ták wysokie spráwy y cudá podał pod ręce wolę y modlitwę nabożnych Pánienek. OkolNiebo 11
cudami słynąć ,
słynąć cudy
patrz: CUD, CUDO, CUDO, CUD, CZUD
  • - Gdy tedy Dánielá błogosłáwioná [...] zá żywotá y po śmierci cudámi słynęłá; teraz niech się do Páná w Troycy Świętey iedynego zá námi przyczyni [...]. OkolNiebo 11
  • - Boze od wiekow, ktory słyniesz cudy, Kasz mi go wrocic, tey Tyrrance chudy. PotPer 20
cud uczynić ,
cudo uczynić (sz. zm.)
patrz: CUD, CUDO, CUDO, CUD, CZUD
  • - Potym Aáron uczyni trzecie cudo/ że pluskwy Robáctwo śmierdzące iáko woysko iákie pocznie po powietrzu latáć [...]. StarKaz 13
  • - [...] to iedno cudo Pan Bog uczynił w człowieku/ iż w nim ieden iest człowiek podobny sámemu Pánu Bogu/ to iest duszá/ nád wszytkie stworzenia rzecz naślicznieysza [...]. StarKaz 332
  • - Cud ci to práwie dobroczynny Bog uczynił z nami, że się mogło cokolwiek prosperi et opportuni spráwić przy ták cięszkim uchwał Seymowych zawodzie [...]. DanOstSwada IV, 1
cud nad cudami
patrz: CUD, CUDO, CUDO, CUD, CZUD
  • - Po wszystkim wojsku naszym i cesarskim udano było, żem poległ na placu; jakoż że się to nie stało, jest to cud nad cudami [...]. SobJListy 554
cudami sławny
patrz: CUD, CUDO, CUDO, CUD, CZUD
  • - R.P. 1623. Nouembr. 12. w Witepsku ś. pámięci świątobliwym żywotem y cudami sławnego Oycá Iozaphata Kvnczevvicza Archiepiskopá Połockiego okrutnie zámordowáli [...]. BirkRus 13
cud się stał ,
cudo się stało
patrz: CUD, CUDO, CUDO, CUD, CZUD
  • - W Haczowie/ milá z Krosná/ to się cudo zstáło: Vderzył znagłá piorun/ záusznice skruszył/ Ogirn/ Kwef cále spalił/ á włosow nie ruszył. ŁączZwier A4
  • - Cożbyś był Emisseński Biskupie mowił o tym, kiedy niewiásty o cudách plotą, o ziáwieniách gwárzą? á ty, choć mężczyźnie, choć temu, ná ktorym się cud stał, głosić tego nie dopuszczasz. MłodzKaz II, 313
  • - [...] gdy się cud stáie, czyni Bog co nád práwo którem określił náturę stworzoną, y porządek około niey odmienia, y dla tego cud się nie dzieie bez znáczney przyczyny práwodawce práwá nie ma łácno odmieniáć. TylkRoz 13
  • - Cud. *Cudo 1) Wunder, Wunder-Werck [...] un miracle [...] cud się stał. T III 162-163
autorament cudzoziemski (sz. zm.)
patrz: CUDZOZIEMSKI
  • - Expediret zatym tak na Poczty Rotmistrzowskie Polskiego zaciągu iako y na Gaże Officierskie Cudzoziemskiego Authoramentu z osobna obmyslic fundum. RzewKor 16-17
  • - Niektorzy woynę służą cudzoziemskiego autoramentu y są officyerami. NiesKor II 756
  • - Teraznieyszych wiekow Tactica [...] Ten tryb w sobie zamyka: osobliwie dla woyska Autoramentu Cudzoziemskiego. BystrzInfTak L2
bąk cudzoziemski
patrz: CUDZOZIEMSKI
  • - Pelikan/ ptak zmyślony malarzow y niektorych pisarzow. Pelicanum [...] v. Sęp. [...] v. Bąk cudzoziemski [...] Czapla biała. Kn 678
  • - Tym [ptakom wodnym] przydamy Łyskę/ Bąka Cudzoziemskiego/ [...] y insze. KomDobrOrb 57
cyna angielska (sz. zm.)
patrz: CYNA, CYNA, CENA, CZYNA
  • - Kontryfał/ cyná przédnia ábo Angiélska/ Stannum Anglicanum nobilissimum [...]. Kn 300
  • - Kontryfał/ cyná przednia ábo Angielska. Stannum Anglicanum nobilissimum. SzyrDict 119
  • - Nie bez jawnej nadobną pannę ktoś przyczyny, Póki nowa, przyrównał do angielskiej cyny%: Niechże na nię aby raz sztukę mięsa włoży, Jak żywo się jej kucharz już nie dochędoży; Niechaj ją wiechciem w nocy, niech szoruje we dnie, Co dalej, to cieńczeje, co dalej, to blednie. PotFrasz4Kuk I 361
  • - Do ołowiu roztopionego wrzuć uncyą iednę kontryfału, czyli cyny Angielskiey. BystrzInfRóżn Y1
blady kałamarz
patrz: KAŁAMARZ, KAŁAMARSZ, KAŁAMARZ, KALAMARZ
  • - Káłámarz/ aliter. vt Blády káłámarz/ vide Inkaust. Kn 258
ordynansu czekać
patrz: CZEKAĆ
  • - Nasi [...] Ordynansu czekaią iako Bohaterze I mądrzy y powazni, pod Commendą swego Krola będąc w Lechijey berło rządzącego. DrobOpow 45
rozmaryn czeski
patrz: CZESKI
  • - ROzmaryn plonny álbo dziki/ ktory drudzy zowią Rozmárynem Czeskim. Naszy go zowią Bágnem Swinim/ Czechowie Rozmárynkiem [...] Iest y drugie Bágno Swinie/ bárwy popielátey. SyrZiel 170
człowiek choleryczny
patrz: CZŁOWIEK
człowiek rycerski
patrz: CZŁOWIEK
  • - W MM Pan iako człowiek Rycerski wielkim na uczyłes się zyć Zołdem. PasPam 223
prosty człowiek
patrz: CZŁOWIEK
  • - Prosty człowiek, co trochę rozumu ma, widząc gdzie farby położono, on także takiez położy, maiąc na płotnie iuz wybitą formę i abrys. SekrWyj 46
czuć się (być) jakimś
patrz: CZUĆ SIĘ
  • - Iezeli mie to tedy turbuie ale mię nie konfuduie poniewaz czuię się bydz nie winnym. PasPam 135v
  • - Brat nato odpowiedział odpisać mu wiersze zawiersze a iezeli się czuiecie bydz niewinnemi będą kolwiek Woyska w kupie Upomniec że się tego. PasPam 183v
czuć się być kimś
patrz: CZUĆ SIĘ
  • - Czuiąc się bydz Zolnierzęm in Servitio [w służbie] Rzpty y w kompucie woyska zostawaiącym Nie bardzo by mi nalezało wywodzić się IoMSCi Panu Pułkownikowi iako do tych rzeczy mniey nalezącemu z kąd y dokąd idę. PasPam 155
czuś się, że się jest kimś
patrz: CZUĆ SIĘ
  • - Za niewinnosc moię uymie się [...] moia uboga Parantella bo mi nie trudno o krewność dawno się czuiąc zem iest Szlachcicem. PasPam 137
tłusty czwartek
patrz: CZWARTEK
  • - Wczora tłusty czwartek bardzo był chudy, bom się tylko na godzinę zwlókł z łóżka do jmp. wojewody ruskiego; gdziem zastał i jmp. wojewodzinę kijowską, i p. wojewodzicową rawską, która się rozumiała być opętaną (i wszyscy tak twierdzili), ale nie jest. SobJListy 363
  • - Z poczty krakowskiej pisano też tu rem curiosam, że tam w tłusty czwartek według zwyczaju swego owe baby, co wątroby smażone, pieczone na rynku przedają, poubierały się w srebrne łańcuchy i złociste suknie bławatne i bon tempo sobie wpół rynku krakowskiego z naporu czyniły, wina mając w konwiach, i kogokolwiek złapać mogły, jakiegokolwiek człowieka podobnego do tej kompanijej, i księdzom non parcendo, gwałtem brali onych i poili. SarPam 337
  • - Po sejmiku następowały zapusty, a zatem i akt wesela Niemczewica, cześnika brzeskiego, z panną Korytyńską. Pojechałem tedy z Niemczewicem na tłusty czwartek do Boćków, ale tam nowa nastąpiła okoliczność, to jest, że Sapieżanka, podskarbianka nadworna lit., rozwódka z księciem Radziwiłłem, chorążym wielkim W. Ks. Lit., zakochała się w Mokranowskim, generale wojsk koronnych, tak mocno, że aż wariacja jej przypadła. MatDiar 323
czwartego ślubu profes
patrz: CZWARTY
  • - [...] ná to wszyscy czwartego Slubu Professowie [...] przysięgaią Bogu y zakonowi, tegosz dnia záraz po uczynieniu Slubu czwartego, tymi własnymi słowy. SzemGrat 41
czwarty ślub (sz. zm.)
patrz: CZWARTY
  • - Postępuie dáley ieszcze tenże/ y miásto defensorá Akádemiey/ sędzią się rzeczy Jezuickich/ mocą ktorey nie ma uczyniwszy/ powiádá/ że Jezuići nie wszyscy są Jezuitámi prawdziwymi/ choćiaż po Jezuicku chodzą: ále dopiero się tákimi staią/ kiedy czwarty slub ścia do Pogan Papieżowi czynią: przed ktorym slubem wolno im wyniść z zákonu/ gdy się im podoba. SzemGrat 35
  • - Do tego slubu czwartego nie wszyscy przypuszczani bywáią/ gdysz on potrzebuie ludzi/ ták w náuce iáko w zakonnym żywocie długo ćwiczonych [...]. SzemGrat 36
czy [...] albo
patrz: CZY
  • - Mowię dla Boga Panie Łukaszu czys się tez nie Omylił albo iakim sposobem nie odłączył od podiazdu. PasPam 90v-91
czyli też
patrz: CZYLI
bawełna czysta
patrz: CZYSTY
  • - Ieśli wásze złości [...] będą iák robak czerwone, Iáko báwełná czysta będą wybielone. DamKuligKról 248
alcydowa klawa
patrz: KLAWA
  • - Drozsza [wełna] na tym baranku, bo tak wiele męzow za sobą w polu wodzi ktorzy ziadłych węzow Barziey niz Alcydową klawą pozywaią. DrobOpow 222
wasza mość
patrz: MOŚĆ
  • - Łaskawy mój panie. Miej, wasza mość, nad nami swe politowanie. SatStesBar II 733
wasza królewska mość
patrz: MOŚĆ
  • - Odpowięm [...] Wsza krolewska Mosc racz tak perswadować krzywdę czyniącemu Nieukrzywdzonemu. PasPam 286
wasza książęca mość
patrz: MOŚĆ
  • - Kasztelan mówił: „Czemuż wasza książęca mość jako generalny regimentarz nie oponujesz się temu?” MatDiar 55
jego królewska mość
patrz: MOŚĆ
  • - Przy expiracyi czterech niedziel znowu prolongowano w izbie poselskiéj cum consensu privato króla do tygodnia i znowu do drugiego; tandem gdy elapsum tempus było niedziel sześciu, bez żadnych konstytucyj, na górę poszła izba, ale nie łączyć się tylko prosić, aby jeszcze frysztu dał jego królewska mość do pisania konstytucyi, a zatém do regressu do izby poselskiej. ZawiszaPam 354
jej książęca mość
patrz: MOŚĆ
  • - Fest dzisiejszy tu przytomnego JWJM pana pisarza polnego koronnego imienin, solenniem obchodził, podczas którego zaczęli się zjeżdzać niż spomnieni goście, jako to jej książęca mość wojewodzina brzyska, wdowa, a ciotka moja, JWJM pan wojewoda brzyski, syn, nunc dzirżący, JWJM kanclerz wielki WKLgo, szwagier mój, z samą, JO książę jegomość Jabłonowski starosta czechrzyński, grand Espaigne i innych numerus innumerus obywatelów różnych województw i powiatów na fest jutrzejszy imienin moich Hieronima św. RadziwHDiar 150
marszałek nadworny
patrz: MARSZAŁEK
ordynans hetmański
patrz: HETMAŃSKI
  • - Po zakończonéj wojnie z Turczynem posługi Paleja tantisper nie potrzebowała rzeczpospolita, a do tego periculosum quid było owego sąsiada chłopa trzymać, który nie tylko ordynansów hetmańskich nigdy słuchać nie chciał, ale téż i dobra różnych panów wokoło Chwastowa leżące do swoich intrat akkomodował, i ledwie co z wielkich panów komu z nich intraty pozwalał brać, a swoim na konsystencye ich obracał Kozakom. OtwFDzieje 15
hetman polny
patrz: HETMAN
  • - Poznali więzniowie tego konia y powiedali że nanim siedział Zmiiow Woiewoda Szwagier Naszczokina Hetmana Polnego. PasPam 97v
hetman Litewski
patrz: HETMAN
  • - Od Sapiie Hetmana Litewskiego przyszła wiadomość że tez iuz woysko Litewskie wymoderowało się iako mogąc. PasPam 92
jako tylko
patrz: JAKO
zostawać w związku
patrz: ZOSTAWAĆ
w posłuszeństwie zostawać
patrz: ZOSTAWAĆ
w wierności zostawać
patrz: ZOSTAWAĆ
klasztor panieński
patrz: KLASZTOR
  • - W tym [miasteczku] iest klasztor Panieński/ wiele [...] rozmáitego Stanu y condiciey świętobliwych zakonniczek/ w zámknieniu máiący. KalCuda 23
klasztor białogłowski
patrz: KLASZTOR
  • - W Klasztorach Białogłowskich są Wdowy y opuszczone od Mężow. ChmielAteny IV 420
rubin krwawy
patrz: RUBIN
  • - Owoź y moiá Kochánká szukáná/ Ná miękkim darnie sámá się złoźyłá/ zeby niewczásem przykrym zmordowána/ Cięszkim podobno członkom co ulżyłá/ Jáko gdy Phebe ránym dżdżem zmaczána/ Na swym zácynacie oczu pomruźyłá/ Nad Rubin krwáwy y świátło Mieśieczne/ Ku śmiechu ustá skłoniły się wdzięczne. TwarSDaf 100
  • - Oczy kryształy, włosy jedwab prawy, Ciało alabastr, wargi rubin krwawy, Mowa roztropna i wspaniała postać — A jażbym nię miał twoim sługą zostać? TrembWierszeWir II 278
rubin żywy (sz. zm.)
patrz: RUBIN
  • - I rzekła; "Przestań lamentów, mój sługo, Jużem twej wiary doświadczyła długo; Godzieneś łaski, godzieneś nadgrody, Której zadatki bierz z mojej jagody." Co rzekszy, do mnie skłoniła się twarzą, Z którą kiedy się usta moje parzą I do jej żywych rubinów przylgnęły, Wraz i sen, i te fawory zniknęły. MorszAUtwKuk 240
  • - Przecię ja do was, oczy, serca mego Zwierciadła, gwiazdy nieba miłosnego...Mylę się; raczej do was się udaję, Rubiny żywe, których ogniem taję, Do was, skarbnice gładkości i twarzy Ozdobo, którą ogień się mój żarzy. MorszAUtwKuk 30
rubin gorący
patrz: RUBIN
  • - Rozmyslay boleść Matki nad Synęm w grob złozonym. [...] Te dźieie widáć było z roznych ćięni Z farbistych Krusczow, z złota, y z promięni Iusz y znich y Koral, y Rubin gorący Iusz y Alabastr y Smaragd smieiący Patrzał á tęn cud nad to bił w powieki Ze nie znác Misterstw, w tych Subtelney ręki. OblJasGór 142 (marg.)
dobroć boska
patrz: DOBROĆ
akcyza powszechnia
patrz: AKCYZA
  • - Aby akcyza powszechnia a comestibilibus et utensilibus od tych rzeczy, które się u nas rodzą i tu consumuntur, pozwolona była. AktaKrak II/1 706
ekspensa sądowe
patrz: EKSPENS, EKSPENSA
  • - Ekspensa sądowe T III 325
wolna elekcja (sz. zm.)
patrz: ELEKCJA
  • - Niech Elekcya Krolá będzie wolna, ták, żeby ze wszystkich Koronnych Senatorow, Consiliarzow, Przełożonych, Baronow, Żołnierzow, Szláchty, ktorykolwiek ná Seymie Elekciynym przytomny bedzie, wolnym káżdego zezwoleniem, y wolną wolą nowy Krol obierány był, y denuntiowány. LubJMan 57
  • - Iezeli tedy wolno było do tey praerogatywy wołać, Wisnowieckiego, Polanowskiego toc nie było się o co gniewać choc by tez przy wolney Elekcyiey wołano y Lubomirskiego. PasPam 191
  • - Wolna Elekcyia tym ze Narodom wedle praw iest dostatecznie warowana. PasPam 213v
dobrowolne konfesaty
patrz: DOBROWOLNY
  • - U Xiąg recognoverunt [zeznali] iak nadobrowolnych Confesatach że tak iest, że nas naiechali zrabować y powiązać chcieli. PasPam 158
prawn.
aktorowa strona
patrz: STRONA
  • - Aktorowa strona dowodów nie ma. RegZłocz 183
  • - Jak więc pragnie dekretu aktorowa strona, tak i ja mych ojczystych dóbr żądam patrona, zaczym proszę, Patronem bądź mojej opieki i głupstwa mego Stróżem zostawaj na wieki. HugLacPrag 34
strona aktowa
patrz: STRONA
Nowy Testament
patrz: TESTAMENT
  • - NOWY TESTAMENT PANA NASZEGO JEZUSA CHRYSTUSA. W ktorym śię zámykáją Kśięgi; Ewángelia wedlug S. Mátteuszá S Márká S. Lukaszá S. J Dzieje Apostolskie Listy S. Páwlá Do Rzymiánow Do Koryntow dwá Do Gálátow Do Efezow Do Filippensow Do Kolossensow Do Tesálonicensow dwá Do Tymoteuszá dwá Do Tytusá Do Zydow Lis S. Jákubá S. Piotrá dwá S. Janá trzy S. Judy Objáwienie S. Janá. BG 1137 (tytuł)
  • - Żydom stary, nam i ten, i nowy obrazow Testament zakazuje, dopieroż bałwanow. Nie mogłem ich u żydow znaleść y poganow, I chybaby na świata trzeba jechać końce, Kędy jeszcze nie doszło prawdy Bożej słońce, Aż tu, gdzie go prawdziwi wyznawamy chwalcy, Żydzi nas i poganie zową bałwochwalcy? PotFraszBrück II 5
nowy Testament
patrz: TESTAMENT
  • - NOVVY TESTAMENT PANA NASZEGO JEZUSA CHRYSTVSA z Greckiego ná polski Język z pilnością przełożony [...] NT s. tyt.
  • - NOWY TESTAMENT PANA NASZEGO JEZUSA CHRYSTUSA. W ktorym śię zámykáją Kśięgi; Ewángelia wedlug S. Mátteuszá S Márká S. Lukaszá S. J Dzieje Apostolskie Listy S. Páwlá Do Rzymiánow Do Koryntow dwá Do Gálátow Do Efezow Do Filippensow Do Kolossensow Do Tesálonicensow dwá Do Tymoteuszá dwá Do Tytusá Do Zydow Lis S. Jákubá S. Piotrá dwá S. Janá trzy S. Judy Objáwienie S. Janá. BG 1137 (tytuł)
  • - Żydom stary, nam i ten, i nowy obrazow Testament zakazuje, dopieroż bałwanow. Nie mogłem ich u żydow znaleść y poganow, I chybaby na świata trzeba jechać końce, Kędy jeszcze nie doszło prawdy Bożej słońce, Aż tu, gdzie go prawdziwi wyznawamy chwalcy, Żydzi nas i poganie zową bałwochwalcy? PotFraszBrück II 5
falszywy apetyt (sz. zm.)
patrz: FAŁSZYWY, FAŁSZYWY, FALSZYWY
  • - Przyczyny zbytniego apetytu. SĄ humory kwasne, y cierpkie, Orficjum żołądka ściskaiące, marsczące y sczypiące, zkąd się ten fałszywy rodzi apetyt. CompMed 180
  • - Apetyt fałszywy do rzeczy niezwyczaynych y zdrowiu szkodzących iest pospolity białey płci [...] Chcąc uskromić ten fałszywy apetyt, trzeba się naprzód przepurgować. VadeMed 170
fałszywy apetyt
patrz: FAŁSZYWY, FAŁSZYWY, FALSZYWY
  • - Ożeniwszy się drugi/ zapomni przysięgi/ y obowiązkow swoich y tak sobie postępuie/ iak gdyby ieszcze młodzieńcem był [...] są drudzy co domowy defekt pokrywaiąc czynią to dla konserwowania reputacyey [...] Insi z fałszywego częstokroć appetytu/ choć maią swego do nowego. GorzWol 87
basy fałszywe
patrz: FAŁSZYWY, FAŁSZYWY, FALSZYWY
  • - FAUX - BOURDON [...] terme de Musique (qu ' on appelle simplement Contre-point.) Rudior musicorum concentus. BASSY falszywe w muzyce Kontratony niezgadzaiące się z sobą. DanKolaDyk II, 17
fałeszny autentyk
patrz: FAŁSZYWY, FAŁSZYWY, FALSZYWY
  • - Ukazał beł [Czelatycki] citatus na terminie fałeszny autentyk krakowskiej roboty: trzy wręby herb na nim. TrepNekLibDworz 365
moneta angielska
patrz: MONETA, MONETA, MONIETA
  • - Z gazet mię dniem dzisiejszym doszłych wyczytuję znaleziony u króla jegomości portugalskiego diament z sygnecików, podobno olbrzymowych, wypadły, ważący dwadzieścia i dwa miliony szterlingów monety złotej angielskiej, czyniący szterling kóżdy talarów kurant sześć. RadziwHDiar 30
bot.
opich włoski
patrz: OPICH, OPYCH, APICH, OPICH
  • - Macedonska Pietruszká/ ktorą Opichem Włoskim/ ábo Greckim zowią/od podobieństwá pietruszki nászey ogrodney. SyrZiel 1083
bot.
opich macedoński
patrz: OPICH, OPYCH, APICH, OPICH
  • - Tá wodká z Opichu Mácedońskiego służy kaszlom zimnych fluxow z głowy ná płucá spadáiących. SyrZiel 1084
  • - Pietruszká álbo Opich Alexándriyski/ drudzy Opichem wielkim/ drudzy Kobelim/ álbo konskim zowią: rożny iest od Opichu Mácedońskiego. SyrZiel 1086
wydać ordynans (sz. zm.)
patrz: ORDYNANS
  • - Turcżyn wydał Forman/alias po naszemu ordynans/ Sylistryskiemu Baszy y Rumelcżykom, aby szli Chmielnickiemu na posiłek. HistBun 28v
  • - Owemu wojsku w Ukrainie stojącemu wydał ordynanse hetman, żeby pod Lwów do niego przychodzili dla odbierania asygnacyi hybernowych. OtwFDziejeCzech 240
  • - Krol Jmć Portugalski [...] Ordynanse wydać kazał do woysk swoich [...] ażeby po nieprzyiacielsku z Hiszpanami postąpić attakuiąc onych z kazdey miary. MerkHist
otrzymać ordynans
patrz: ORDYNANS
  • - Ordynans. [...] § dać, otrzymać Ordynans. T III 1257
za ordynansem
patrz: ORDYNANS
  • - I do Astrachanu gotow iechać za Ordynansem WMM Pana y Dobrodzieia. PasPam 159v
  • - Iest wiele Chorągwi takich ktore za Ordynansem IoMSCi Pana Woiewody krakowskiego nieposzły pod P. Małachowskiego Regiment. PasPam 217
z ordynansu
patrz: ORDYNANS
  • - Podczas tey Expedycyiey Wiedenskiey z Ordynansu krolewskiego w padł w Tatarską ziemię konicki [Kunicki] ktorego był krol przed Expedycyią immediate [bezpośrednio] przydał kozakom za Hetmana, był to Szlachcic Lublanin. PasPam 276v
posłać ordynans
patrz: ORDYNANS
  • - Posłano zaraz Ordynans do Muraszki że by wolęntarzow y Luzną czeladz wyprowadzili z zagory na oko Nieprzyiacielowi. PasPam 106
odebrać ordynans
patrz: ORDYNANS
  • - Architekt Krolewski odebrał ordynans żeby Zamek w Bar Le Duc będący, iako nayprędzey, dla przyszłego Dworu, dla ktorego to kosztowną robią liberią, in perfecto constituat Statu. GazPol 1736 92 6 nlb
ordynansu słuchać
patrz: ORDYNANS
  • - Po zakończonéj wojnie z Turczynem posługi Paleja tantisper nie potrzebowała rzeczpospolita, a do tego periculosum quid było owego sąsiada chłopa trzymać, który nie tylko ordynansów hetmańskich nigdy słuchać nie chciał, ale téż i dobra różnych panów wokoło Chwastowa leżące do swoich intrat akkomodował, i ledwie co z wielkich panów komu z nich intraty pozwalał brać, a swoim na konsystencye ich obracał Kozakom. OtwFDzieje 15
buzyrydowe ofiarowanie
patrz: BUZYRYDOWY
traktat bydgoski
patrz: BYDGOSKI, BYDGOWSKI, BYDKOWSKI, BYDGOSKI
traktat bydgoski
patrz: BYDGOSKI, BYDGOWSKI, BYDKOWSKI, BYDGOSKI
krew choleryczna ,
krew koleryczna
patrz: KREW
krew braterska
patrz: KREW
łożyć krew
patrz: KREW
nasycić się krwi (sz. zm.) ,
nasycić się krwią (sz. zm.)
patrz: KREW
  • - [Polixena do kapłana Neoptolema] iużże się násyć szláchetney krwie moiey/ Nie zmieszkam ia srogości powolna bydź twoiey [...]. OvOtwWPrzem 527
  • - Więc daley nie odwłaczay tey chwalebney chluby, Násyć się krwią moią y chwáłą mey zguby. CorMorszACyd 149
  • - Ktorzy Chrzescianskiey krwie z wielkiem appetytem we czwartek pragnęli swoiey się w Sobotę podostatkiem nasycili. PasPam 266v
  • - nasycić się. [...] fig. sich sättigen. [...] fig. s'assouvir, se rassasier de qu.ch. pomstą i krwią ludzką się nasycić. sich mit Blut und Rache sättigen. s'assouvir, se souler de sang & de vengeance. T III 945
krwią obmyć ,
we krwi obmyć
patrz: KREW

patrz: KREW
uczynić dzięki /komuś/
patrz: DZIĘKA
  • - Zlecamy to Ich MSCiom PP. Posłom [...] ze by fortunnego w długie Lata IkMSCi Powinszowawszy Panowania, Powinne Nomine całego koła naszego za Oycowskie Bonum [dobro] tey Oyczyzny. Pieczołowanie uczynili dzięki. PasPam 216
  • - Uczyniłęm Bogu dzięki że mię przecię do pierwszego przyprowadził zdrowia. PasPam 78v
oddać dzięki (/komuś/) (sz. zm.)
patrz: DZIĘKA
  • - Bądzmyz wdzieczni daru tego Chwalmy swiete imie iego Spolnie go wsziscy witaymy Powinne dzieki oddaymy [...]. KodKon 41
  • - Niemasz nic słusznieyszego iako Xciu IoMSCi kurlandzkiemu powinne oddać dzięki że tak długo czekał. PasPam 217v
oddawać dzięki (/komuś/) (sz. zm.)
patrz: DZIĘKA
  • - Obaczywszy się tedy bydź uzdrowionym/ pocznie on trędowáty dzięki oddáwáć Panu padszy ná twarz swoię/ y to cudo Páńskie pocznie przed ludem wszytkim wysławiáć. StarKaz 273
  • - [...] nayniższe za to dobrodźieystwo oddaię dźięki. T III 308
niech (Panu) Bogu będzie dzięka (sz. zm.)
patrz: DZIĘKA
  • - Niech Bogu będzie dzięká ná wieki/ że mię z łáski swey chowa nienáruszoną ná zdrowiu/ lubom bárdziey niegodná łáski iego S. nád inne ludzie. OkolNiebo 27
  • - Niech będzie Panu Bogu dzięka, że też i nas z drugimi domieścić raczył łaski Swojej i odpustu. MałpaCzłow 244
trawa burgundzka
patrz: TRAWA
bursztyn zamorski
patrz: ZAMORSKI
  • - Orientale aliàs anima Gummi. Orientalischer Börnstein. Burstin zamorski. GuldOn 43
sprawa alchimiska
patrz: SPRAWA
  • - [...] spráwą Alchimiyską bywa z tego ziela/ iáko z inych wielu Elixir [...] tym sposobem. SyrZiel 175
sprawa boska
patrz: SPRAWA
podwojski butel
patrz: BUTEL, BUTEL, BUTEŁ
  • - Auszruffer/ podwoyski butel/ praeco. KusWeg A7v
ślubne pierścienie
patrz: PIERŚCIEŃ, PIERŚCIEŃ, PIERZCIEŃ, PIĘRŚCIĘŃ, PIERSCZIEN, PIERSCEN
pół pierścienia
patrz: PIERŚCIEŃ, PIERŚCIEŃ, PIERZCIEŃ, PIĘRŚCIĘŃ, PIERSCZIEN, PIERSCEN
  • - Dała mu poł pierścienia swego drugą część przy sobie zostawiając. HerbOr 135
  • - Obáczywszy to puł pierścienia Páni, á lepiej się twárzy mężá swego przypátrzywszy, głos też poznawszy, obłápiłá go, wołáiąc: O Panie moy, o Małżonku moy. Y mdleiąc z rádości, co ná ziemię ledwie nie pádłá. TylkStrom 95-96
stanąć obozem
patrz: STANĄĆ
stanąć w bataliej
patrz: STANĄĆ
  • - Gdy Woyska staną w zwykłey bataliiey Ia niewygodzę swoiey fantazyiey. PasPam 51
pektoralik szczerozłoty
patrz: PEKTORALIK
  • - Don Luizemu de Haro, Primo Ministro Status Krolá Hispanskiego/ ieden znaypiekniyszych iego Obrazow/ y wielki pektoralik szczerozłoty. MerkPol 257
  • - Przed gospodą tedy stanąwszy jego, wychodzącemu skłoniła się, który komplement tatarski, czapki nie zdejmując, uczynił; po uczynionym darowała mu na pamięć królowa jm. pektoralik szczerozłoty i prosiła go o to, żeby to wszystko, co mu król jm. ustnie z nim mówił, chanowi doniósł i przyjaźń królewską opowiedział. SarPam 56
aksamit w szczoteczkę
patrz: AKSAMIT, AKSAMIT, JAKSAMIT, AKSAMET
  • - Axamit [...] w Szczoteczkę na mieyscu kupui/ łokieć po złotych 3. groszy 15. GostSpos 108
aksamit niepostrzygany
patrz: AKSAMIT, AKSAMIT, JAKSAMIT, AKSAMET
  • - Ropilla iaxamithu nie postrziganego czarna. ArchRadziw 1638 66, 3
aksamit półtorunitny
patrz: AKSAMIT, AKSAMIT, JAKSAMIT, AKSAMET
  • - Axamitu Farbistego Pułtorunitnego na mieyscu kupuią łokieć po złotych 3. GostSpos 107
aksamit pulrefore
patrz: AKSAMIT, AKSAMIT, JAKSAMIT, AKSAMET
  • - Axamitu Pulrefore/ kupuią na mieyscu łokieć po złotych 2. GostSpos 107
aksamit reforkat
patrz: AKSAMIT, AKSAMIT, JAKSAMIT, AKSAMET
  • - Axamitu Reforcatu/ kupuią na mieyscu łokieć po złotych 2. groszy 15. GostSpos 107
siatkowy aksamit
patrz: AKSAMIT, AKSAMIT, JAKSAMIT, AKSAMET
  • - Płaszcz wielki na Siatkowym Aksamicie haftowany. SobTDzien 42v
aksamit trójnitny
patrz: AKSAMIT, AKSAMIT, JAKSAMIT, AKSAMET
  • - Takiegoż [aksamitu] przedniego Troynitnego łokieć po złotych 4. GostSpos 107
aksamit w kostkę
patrz: AKSAMIT, AKSAMIT, JAKSAMIT, AKSAMET
  • - Takiegoż Axamitu w kostkę/ wszczoteczkę na mieyscu kupuią łokieć po zło: 4. bez orta. GostSpos 107
aksamit wenecki
patrz: AKSAMIT, AKSAMIT, JAKSAMIT, AKSAMET
  • - Tnie [Jasiński] mię Z tyłu w łeb tylko że Axamit Wenecki przedni był P. Bog zachował że nieprzeciąn tylko trochę w iednym mieyscu Axamit puscił. PasPam 88v-89
gładki aksamit
patrz: AKSAMIT, AKSAMIT, JAKSAMIT, AKSAMET
  • - Gładkiego Axamitu karmazynu na mieyscu kupuią łokieć po złotych 4. GostSpos 107
  • - Obom puszą sobole gładkie Axamity Obom zdobią dostoyne, czoła, czaple, kity. PotWoj 194
  • - głádki á Ksámit;/ gładko (slisko) było chodzić. ErnHand 389
aksamit w kosteczkę
patrz: AKSAMIT, AKSAMIT, JAKSAMIT, AKSAMET
  • - Axamit [...] zielony gładki/ w kosteczkę [...] na mieyscu kupuią łokiec po złotych 3 groszy 15. GostSpos 108
gładki aksamit
patrz: GŁADKI
  • - Gładkiego Axamitu karmazynu na mieyscu kupuią łokieć po złotych 4. GostSpos 107
  • - Obom puszą sobole gładkie Axamity Obom zdobią dostoyne, czoła, czaple, kity. PotWoj 194
  • - głádki á Ksámit;/ gładko (slisko) było chodzić. ErnHand 389
szczoteczka błotna
patrz: SZCZOTECZKA
autentyczny dowód (sz. zm.)
patrz: AUTENTYCZNY, AUTENTYCZNY, AFTENTYCZNY
  • - Mając tak wiele cierpliwości i zebrania pokoju autentycznych dowodów ad traducendam temeritatem principis, prosequimini coeptam, pewni tego będąc, że superbo victoriae regis processu sieła adherentów pierwszych odpadło. ObmowPrymasCz III 403
  • - [...] á ieden záraz ná mieyscu zostáł/ Bartholomaeus Przepiorká zPiątku w Mazowszu rodźic: ktory vczywszy się w Collegium Iezuickim wPoznániu/ á Iezuitow áby go do swego zakonu przyięli prosiwszy/ y onym legitimi ortus autentycżny dowod swego vrodzenia od vrzędu Piątkowskiego oddawszy/ gdy go ták prędko przyiąc niechćieli iáko żądał/ tu był nie dawno do Krákowá przyszedł/ y ná szkole ś. Sczepáná mieszkał/ animusz śwoy ku Iezuitom odmieniwszy. SzemGrat 154
  • - A dla lepszego poznánia Punktow Religiey/ o ktore iest sporká miedzy nimi/ y klątwy ktore ieden przećiwko drugiemu wydáie/ położę tu Dekret Muftego, Vaz Efendy, przećiwko Szachabas Przełożonemu Sary Halife Krolowi Perskiemu/ y wszytkim wobec Persom/ ktory wypisałem z poważney Xięgi w Konstántynopolu/ y ktory może służyć na dowod áuthentyczny nieprzyiáźni/ y nienáwiśći nie vbłagáney/ miedzy temi dwiemá Narodámi. RicWielJMon 148
  • - Będąc potencją i zawziętością teraźniejszego trybunału [...], chciałem [...] urodzenie moje szlacheckie od wszelkich secuturis saeculis kalumnii i noty ewinkować, i dlatego oprócz wielu autentycznych dowodów i dokumentów, proximiores de linea paterna przed sąd trybunału głównego W. Ks. Lit. stawiłem, to jest JMPana Michała Matuszewica, [...] deducendo jego od Jana Kazimierza, cześnika mińskiego, ojca jego a dziada mego rodzonego, per authentica documenta procedencją. MatDiar 792-793
fałeszny autentyk
patrz: AUTENTYK, AUTENTYK, AFTENTYK
  • - Ukazał beł [Czelatycki] citatus na terminie fałeszny autentyk krakowskiej roboty: trzy wręby herb na nim. TrepNekLibDworz 365
błonka siatkowa
patrz: SIATKOWY
  • - Błonká wnętrzná iest błonká siátkowá, w ktorey się kończą żyły suche [...] dla widzeniá. KirchFac 83
[Aksamit] w kostkę
patrz: KOSTKA
ślaz aksamitny
patrz: AKSAMITNY, JAKSAMITNY, AKSAMITNY
aksjoma pospolite
patrz: AKSJOMA
  • - Axioma pospolite: In dubiis benignius interpretandum. SolGeom II 144
  • - [...] áby [...] umieli poznawáć choroby, náczym wszystká rzecz należy, według áxiomá pospolitego. Medicus in tantum bene curat, in quantum bene cognoscit. CompMed 3
autor natury
patrz: AUTOR, AWTOR, AUTOR, AUKTOR
  • - Author natury/ y natura sama serce w poyśrzodku ciała ludzkiego y bydlęcego/ z ktoregoby się żywot y czerstwość na wszytko ciało rozchodziła/ zasadziła. PruszczKlejn 35
gospoda pospolita
patrz: POSPOLITY
  • - Gospodá pospolita/ gościnny dom/ gościniec. Hospitium [...]. Inuitare hospitio, discedere ex hospitio [...] Taberna diuersoria [...] Kárczmá aliud est. Szynkowny dom. In pagis Poloniae utrumq[ue] simul est, et in oppidis. Kn 204
  • - w gospodzie pospolitey ma gospodę. T III 408
ewangielia Niedzielna
patrz: EWANGELIA, EWANGELIA, EWANGIELIA, EWANIELIA
  • - Ewangielia Niedźielna Sontägliches Evangelium. Dominicale. T III 328
książka anatomiczna
patrz: KSIĄŻKA
nuncjusz papieski
patrz: NUNCJUSZ, NUNCJUSZ, NUNTIUSZ, NUNTIUS
  • - Mszy rano wysłuchawszy u ojców jezuitów, gdyśmy z kościoła wychodzili, przyszedł do nas nuncjusz papieski, chcąc królewica jmć przywitać, ale tylko z książęciem panem kanclerzem tę ceremonią odprawił, bo jako nie wczas na nas napadł, tak go téż traktowano, i królewic nie dał mu się poznać, acz go on przecię poznał i uczynił mu przechodząc rewerencyą większą niż drugim z kompanii. PacOb 87
Nuncjusz Sedis Apostolicae
patrz: NUNCJUSZ, NUNCJUSZ, NUNTIUSZ, NUNTIUS
  • - Nuncyusz Sedis Apostolicae tudzież [...] Senatorowie ná obiad przybyli. GazPol 1736 83 1 nlb
aliancją uczynić /z kimś (przeciwko komuś)/
patrz: ALIANCJA, ALIANCJA, ALIANSJA
  • - Maximilian Z Ferdynandem katolikiem Hiszpańskim, y Ludwikiem XII Francuzkim Krolami Alliancyą przeciwko Wenetom uczynił. IntrHist 212
  • - Rzeczpospolita Wenecká má też alliancyą uczynić z Imperatorową Ieymcią Rossyiską. MerkHist 110
z kim uczynić alianse
patrz: ALIANS
  • - Kray ich osiadły były dwá Národy, Rossi albo Roxi y Alani, ktore oba ták ścisłe z sobą uczyniły allianse, że się wráz názwali ROXOLANOS. ChmielAteny II 423
towarzysz pancerny
patrz: TOWARZYSZ
  • - Był też ten abusus w Woysku Litewskim że Towarzysz Husarski Petehorski, albo Pancerny chował po Kilkanascie luznych czeladzi, którym nie Panowie ale oni Panom od siebie płacili dawaiąc Kożdy od siebie po talaru bitym. OtwFDzieje 43
ksiądz biskup
patrz: KSIĄDZ
  • - [...] iest wnim [bractwie] bárzo wiele osob znácznych/ stanu wszelákiego/ y Legatow Papieskich kilka/ y niemal wszyscy teraznieiszy Jch MM. Xięża Biskupi/ á náwet y sam Krol J[eg]o M. z Krolową Jey M. y zpierworodnym Synęm Krolewicem Je[g]o M. Władysławem. SzemGrat 326
  • - Ordinowano do mnie dwuch kanonikow ImX Karpia Sekretarza y ImX Puzynę kantora z podziękowaniem iż wziąłem hanc Prowinciam na Siebie pomiarkowania IchmCw Xięzy Biskupow wespoł z Prześwietną Kapitułą [...]. SapADiar 95
  • - Krol nam dawszy miłą krotką audyencyą, Senatorow przytomnych wokował, miedzy ktoremy Xiądz Biskup Płocki ze wszelkim respektem rzetelnie Krolowi powiedział, że będąc mało Senatorow, conveniret na dzień iutrzeyszy odłożyć rezolucyą Posłom. KonSRoz 70
wódka alkiermesowa
patrz: ALKIERMESOWY
  • - Ma [Wenus] [...] Roskoszne wodki Alkiermesowe, Ma Háłunowe y Gryszpanowe [leki na dworską chorobę]. CompMed 413
konfekt alkiermesowy
patrz: ALKIERMESOWY
  • - Weźmi Konfektu Alkiermesowego bez Piżma preparowanego. BeimJelMed 594
alkiermesowa zaprawa (sz. zm.)
patrz: ALKIERMESOWY
  • - Zapráwy álkiermesowe, zapráwy Cudzoziemskie winne, Cukrowe potráwy potrawiły, poniszczyły Substáncyią. MłodzKaz I, 211
  • - Iego Mość woli dać ná Gałarynę, niżeli poddánemu ná wołu: woli częstowáć álkiermesową zapráwą, niż Kmieciá záłożyć, coż tego zá koniec? MłodzKaz III, 41
Alkoran Mahometa
patrz: ALKORAN
  • - [Hieronymus Cardanus] Nauczał w swych księgach blasphemè & impiè, że Prawo starozakonne Zydowskie wyszło od Saturna. Nowy zaś Zakon albo Ewangelia, od Jowisza y Merkuriusza; á zaś Alkoran Machometa od Słońca y Marsa. ChmielAteny III 607
  • - Dawnych PERSOW Religia była, Słońce, Miesiąc, ogień adorować; teraz BOGA wyznaią prawego, ale według Sekty Halego Doktora; aliàs trzymaią sam wybór Alkoranu Machometa: co uczynił pewny Sophi Mnich Machometański wieku XIV. to iest około R. 1370. udaiąc się bydź z Familii Halego, żyiąc bardzo strictè czym pociągnoł do siebie Persow, że odstąpili Sekty Tureckiey grubey, dokładaiąc, że HALI iest Koadjutor samego BOGA. ChmielAteny IV 521
  • - Przypisuie sobie to Krolestwo, iż naypierwey Alkoran Machometa przyieło, dlatego Krola Marockiego, krewny tu posyłany bywa na rządy, innego bowiem nie akceptuią. ChmielAteny IV 548
konfekt bzowy (sz. zm.)
patrz: KONFEKT
konfekt chłodzący
patrz: KONFEKT
  • - Nie zániedbyway syrupow/ tákże y konfektow zażywáć chłodzących. SykstCiepl 166
alkierzyk składany
patrz: ALKIERZYK, ALKIRZYK, ALKIERZYK, ALCHIRZYK
  • - Alkierzyk składany z skor złocistych Sztuk trzy. ArchRadziw 1638 79, 43
plotki alkoranickie
patrz: ALKORANICKI
anioł alkoranicki
patrz: ALKORANICKI
  • - Ktorym [winem] gdy sobie PP. Aniołowie Alkoraniccy dobrze podpili [...] będąc zajęci urodą onej białej głowy poczęli zaloty stroić do niej. CzyżAlf 82
kalwinowy zbór
patrz: ZBÓR
  • - Żyjąc w bezzakonnym kalwinowym zborze, Nie żeniwszy się, bujał jako byk w oborze [Aleksander Szydłowski]. PotNagKuk I 453
wódka bernadynkowa
patrz: WÓDKA
wódka angielska
patrz: WÓDKA
wódka bzowa
patrz: WÓDKA
wódka anyżkowa
patrz: WÓDKA
wódka chłodząca
patrz: WÓDKA
  • - Tego oleyku w chorobách gorących może bespiecznie/ z wodką Tłustoszową/ ábo z iáką iną chłodzącą vżywáć. SyrZiel 133
  • - Wodká Cynamonowa chłodząca serdeczna [...] Wodká Cynamonowa serdeczna z Winem zágrzewáiąca. VadeMed 259
wódka cynamonowa
patrz: WÓDKA
  • - NAprzod w samym Pároxyzmie krew puścić, z ręki, naylepiey z Sálwátelli, z lewey strony, przytym dáwáć záraz choremu lubo Theryáki, lubo Mitridatu, álbo Diascordium, nad to Lapis Bezoar: prawdziwy iest naylepszy, dáć go gran trzy, w wodce Cynámonowey z proszkiem Perłowym. CompMed 174
wódka lawendowa
patrz: WÓDKA
  • - Weź butel z noskiem cieniuchnym y trochę zakrzywionym, nalawszy ią wodą kwiatów pomarańczowych pomarańczowych [pomarańczowy:adj:pl:gen:m:pos] , albo wódką lawendową, postaw nad ogniem lampy iakiey, skoro likwor wreć pocznie, zaraz uyrzysz wychodzące obficie wapory, które cały pokoy napełnią bez znacznego umnieyszenia Iikworu. BohJProg I 104
chłopie ręce
patrz: RĘKA
lewa ręka
patrz: RĘKA
  • - Zatę rękę co trzymał szablę uchwyciłęm go lewą ręką. PasPam 104v
  • - Oni mieli znaki lewe ręce chustką wiązane. PasPam 203
ręka boska
patrz: RĘKA
ręka boża
patrz: RĘKA
myć ręce
patrz: RĘKA
myć ręce (sz. zm.)
patrz: RĘKA
  • - Nie mając do posługi chłopca ani dziewki, Z gęby ręce sąsiad mój mył miasto nalewki. Lepiej by, trafi-li się komu je utłuścić, Urynę, a nie wodę z gęby, na nie puścić. PotFrasz3Kuk II 596
  • - Czwarty przydatek odrażaiący od wierzenia powieściom o czarach, y czarownikach są śrzodki, ktorych przeciwko nim uzywaią iakie są, nosić przy sobie trochę soli, albo pestkę daktylową wypolerowaną, albo cybulę, plunąć ubieraiąc się w trzewik prawy, albo na włosy, ktore czeszącym się wypadaią, albo trzy razy na łono, moczyć ręce lub nogi w urynie zawiesić na plecach dzieci kawały zwierciadła stłuczonego, albo skorki lisiey, lub owczey, albo według Pliniusza Hyeny z czoła, mieć żywe srebro w trzcinie, albo ziele nazwane połacinie Bracchar wypić wodę, w ktorey czarownicy ręce myli, pożyczyć albo ukraść co od czarownikow, używać wszelkiego rodzaiu gnoiow, ktorych wstyd wymieniać zabrania, uderzyć czarownika, krew mu spuścić, ogolić go, y inne czynić sprawy, y nosić ochrony, ktore tylko komu nieroztropna boiazń poda. BohJDiab 301
od czegoś ręce omyć
patrz: RĘKA
list asekuracejny
patrz: LIST
list arendowny
patrz: LIST
respons na list
patrz: LIST
  • - Respons na List Pana Woiewody Ruskiego oddał mi w ten sens. PasPam 172
odpisać list
patrz: LIST
  • - Odpisałęm list obiecuiąc się że iadę. PasPam 74
list sekretny
patrz: LIST
  • - Tam dopiro dano mi list otworzyły do Miast y Miasteczek zeby mi wszędzie było nie bronne pozywienie y do Woiewody listy Sekretne. PasPam 150v
pierwszy list
patrz: LIST
  • - Pisał krol IoMSC do mnie y wpierwszych y wpowrotnych Listach że bym tu WCi wyswiadczył wdzięczność. PasPam 159
list wolny
patrz: LIST
  • - List wolny/ vide Pássport. List wolny od przéłożonego duchownego/ vide formaty/ & Swiádéczny list. Kn 364
apostolskie kredo
patrz: KREDO
głowa chłopia
patrz: GŁOWA
głowa chłopia
patrz: GŁOWA
wolna głowa
patrz: GŁOWA
  • - [...] miał też swoie zabáwy Fáruż, fakcyie przeciwko Chrystusowi czynił, i od tych zabaw ledwie w-Niedzielę miał wolną głowę [...]. MłodzKaz II, 91
wolna głowa
patrz: GŁOWA
  • - Ja bym rad był choć gdzie na puszczy [mieszkać], aby przynajmniej na minutę godziny wolną mieć głowę, która już jest tak ufatygowana różnymi kłótniami, kłopotami, deplezyrami, że się jej podobno kiedy z bólu roztrzasnąć przyjdzie. SobJListy 144
altanka borowa
patrz: ALTANKA
  • - W Dyampolu altanka borowa ze wszytkiemi zelazami do niey nalezącemi. ArchRadziw 1638 380, 8
alternata marszałkostwa poselskiego
patrz: ALTERNATA
  • - Ze alt[er]nata Marszałkostwa Poselskiego na Wielką Polskę. Se videbitur, mozesz WMMPan bespiecznie nim zostac. OpalKListy 78
alternata laski trybunalskiej
patrz: ALTERNATA
  • - Upraszał [marszałek trybunalski] i to, aby według konstytucji 1699 alternata laski trybunalskiej ob casum zerwania trybunału nie ginęła, lecz utrzymana była. DiarSejmKon III, 22
duchowny wykład
patrz: DUCHOWNY
  • - Duchowny wykłád/ wyrozumienie czégo. Interpretatio, [...] Sensus. Kn 153
duchowna siostra
patrz: DUCHOWNY
  • - WMMPannom y Całemu tutecznemu zgromadzeniu iako Reguły Swiętey Społ kompanki y Duchowney winszuię Siostry. PasPam 282
wykład snu
patrz: WYKŁAD
  • - A przetoż wydany jest ode mnie dekret, aby przywiedziono przed mię wszystkich mędrców Babilońskich, którzyby mi wykład snu tego oznajmili. BG Jk Dan, 4, 6
zębna szpilka
patrz: ZĘBNY
aluzją czynić do /kogo, czego/ (sz. zm.) ,
czynić aluzją /czym/
patrz: ALUZJA
  • - Zaczym się na Nich pełni Co ktoś pochlebnie do Imienia Aluzią Czyniąc Hermolauszowi napiszał. HerbOr 536
  • - [...] Kaznodzieia tuteyszy miał Kazanie [...] czyniąc alluzyą takowym assumptem: że iako [...] na Godach Kaneńskich Opátrzność Boska dla Jana, miasto innych zaproszonych samegoż Chrystusa Gościem sprowadziła, tak przy publicznym całey Oyczyzny weselu ex Anniversaria Coronationis die Nayiaśn: Krola Imci AUGUSTA III. GazPol 1735 28 1 nlb
  • - [...] Kazanie miał [...] Ordynaryiny Kaznodzieia [...] w ktorym [...] czynił alluzyą do Starożytnego [...] PP. Platerow Domu [...]. GazPol 1735 37 2-3 nlb
aluzyjkę uczynić
patrz: ALUZYJKA
  • - Jm. ks kanclerz [...] Dom Sanguszków także nie przepominał [w mowie weselnej] na ostatku do verbum jmp. młodego aluzyjkę uczynił: veniet, fertur, ne pudeat me, fiat pax in virtute tua et abundantia in turribus tuis. SarPam 328

patrz: RAMIĘ
doić kozę
patrz: KOZA
aloes hepaticum
patrz: ALOES
  • - Aloesu Hepatico [!] na proch ztartego [...] wsyp librę l. SekrWyj 118
amazonów ród
patrz: RÓD
ród amazoński
patrz: RÓD
  • - GŁośny u Historykow, y poetow dzwonek, ze od sławnych nálezion Topor Amázonek. Pierwsza Pentesilea, z białey płci werbunkiem, Z tákim przyszłá Troiánom ná Greki rynsztunkiem. Nie mogłá iść Panieńska ręká z sercem w Sforze Więcey w Mieczu Achilles, niż tá ma w Toporze Z tąd, bo káżda rzecz idzie, zá swoim Authorem! Wszytek rod Amazoński, pisał się Toporem. PotPocz 52
herb amazoński
patrz: AMAZOŃSKI
  • - Aż skoro Przywileiem, Lech Alexándrowym, Mieyscá z swymi Sármáty, Páństwom szuka nowym, Nie chcę czekáć trucizny między opiekuny, Puści sie y ten z Leonem ná zdánie fortuny, Gdzie Herb swoy Amazoński, ktory długoletnie Trwa, Toporem rzeczony, w ono drzewo wetnie. Ná ktorym Orzeł Polski gniazdo sobie ściele, y rozradza sie z czásem w wielkie Parentele. PotPocz 53
amazoński tryb
patrz: AMAZOŃSKI
amazoński strój
patrz: AMAZOŃSKI
  • - Za przednią strażą ksiądz kanclerz koronny, generalissimus, sprawił szyk ogromny [...] Pani Rejowa w amazońskim stroju Znak nad nim trzyma, nie bojąc się boju. BatRokLub 115
  • - Niech mi się to przypomnieć godzi, że na surową Jei\j kominacją, żebyś za Grafa w stroju i sercu amazońskim na plac przeciw mnie wyjechała, współ z płaczem zmieszanego mnie nabawiła śmiechu. ZatPrzydDoś 122
żałobny aparat
patrz: ŻAŁOBNY
  • - Gdy go [zmarłego] Nąm na tym placu Smiertelnosci Miedzi żałobnemi pochodniami Smutnemi Spalerami Żałobnym apparatem płacliwą aszistentią Znasze[m] Cieskiem Zalem Wystawieły [śmierci dekrety]. HerbOr 308
brygada piesza
patrz: BRYGADA
  • - Iuz brygadę pieszą Pchnął [Cesarz] w Brundusium; na zrazenie Brata, ChrośKon 352 [350]
wojsko piesze
patrz: PIESZY
diament brylantowany
patrz: DIAMENT
brylantowy diament
patrz: DIAMENT
żałosny lament (sz. zm.)
patrz: ŻAŁOSNY, ŻAŁOSNY, ŻAŁOŚNY
  • - LECH WZBVDZONY Y LAMENT IEGO ZALOSNY JurkLech A3
  • - Na ktory to Seym W. Pan sam pamiętam w liśćie do mnie napisałeś ow czyiśi żałosny lament: Haeccine nos audire senes? KonSRoz 69
funebralny aparament
patrz: FUNERALNY, FUNERALNY, FUNEBRALNY
  • - [...] Kościoł wszystek w Lampach y gęstych swiecach iarzęcych obity cały załobą pieknie adornowany funebralnym apparamentem widziany był. GazPol 1736 84 2 nlb
póko życia
patrz: ŻYCIE
  • - Panie Boze Dobrotliwy racz takich lat uzyczać łaskawie poko zycia mego stawac będzie. PasPam 277v
życie hazardować
patrz: ŻYCIE
  • - [...] gdy obaczył że nikt Mu na posiłek nie przybywa, więc westchnął do Nieba na to patrzącego, iako życie ażardował dla Oyczyzny, azatym się nazad do swoich reiterował okopow. HistBun 16
miłość samego siebie
patrz: MIŁOŚĆ, MIŁOŚĆ, MIEŁOŚĆ
  • - Miłość sámego śiébié nieporządna/ Philautia. Kn 412
miłość nieuczciwa szalona
patrz: MIŁOŚĆ, MIŁOŚĆ, MIEŁOŚĆ
  • - Kn 412
miłość ojczyzny
patrz: MIŁOŚĆ, MIŁOŚĆ, MIEŁOŚĆ
  • - Iezeli umrzec to umrzeć byle dobrze A lepsza podobno Smierć bydz nie może nad tę ktora kogo przy niewinnosci potka za Cnotę y miłość Oyczyzny. PasPam 137
dotrzymować miłości
patrz: MIŁOŚĆ, MIŁOŚĆ, MIEŁOŚĆ
  • - Wzgardziłeś dobrowolnie. Oyczyzną ktora cię wychowała. I dotrzymowała zawsze miłosci y wiary. PasPam 247v
miłość boska
patrz: MIŁOŚĆ, MIŁOŚĆ, MIEŁOŚĆ
miłość boża
patrz: MIŁOŚĆ, MIŁOŚĆ, MIEŁOŚĆ
dowód miłości (sz. zm.)
patrz: MIŁOŚĆ, MIŁOŚĆ, MIEŁOŚĆ
  • - Jakoż pewne odmiennej miłości dowody, gdy lepszej w cudzym szuka łóżeczku wygody! HugLacPrag 105
  • - Toiest istny Syn Boski w czásie spodobány Z stąpił ná świát sposobem w pismách obiecány, Y ludzkie ná się ciało wziął z Pánny Przeczystey Ná dowod swey miłości ku nam oczywistey Nágrodził zá Adámow grzech, gdy nie poznány Przez swoichże według pism iest ukrzyżowány [...]. BrzeżOw K2
  • - CHWALIBURCA, pod stołem. Luba orędowniczko serca moiego, daruy mi ten raz przypadkowey niewierności, gotow iestem uczynić iey reperacyą w tysiącznych dowodach miłości i attencyi... ShakZabłSam 53
pisarz grodzki
patrz: GRODZKI
  • - Takowe tedy uchwały i ordynacyje, przez urzędy pomienione spisane aby in toto, były przez pp. urzędniki, jako i robotnika, zatrzymane, rękami własnemi przy pieczęci żupnej podpisujemy. Actum Vielic. d. 3 augusti 1649. Jan Wojakowski, pisarz grodzki brzeski, podżupek wielicki, Petrus Prochotowicz, subiudex Vielicien., Mikołaj Mrukowicz, starejszy tragarski [...]. InsGór 1649 37
  • - PP. Kołaczkowski Podkomorzy Kaliski [...] Zakrzewski Podstoli y Pisarz Grodzki Poznański znaczną w komportacyi Prowiantów [...] dla Woiewodztw swoich wyrobiwszy Allewiacya [...] ad propria odiachali. GazPol 1736 77 3 nlb
  • - Jak zostałem pisarzem grodzkim brzeskim, obligował mię ich plenipotent Danejkowicz, abym do Żurowic bazyliańskich zjechał na egzekucją. MatDiar I, 206
mieć ambicją do czego
patrz: AMBICJA
  • - Nie tylko zakazuie Christus mieć ambicyi do Prymastwa, ambire primatum, nie chcieć pierwszego mieysca przed drugiemi ubiec. MłodzKaz II, 56
  • - Kiedy ktokolwiek kiedyżkolwiek będzie miał do buławy ambicyą, może praetextu hac lege nie tylko trzy, ale y trzydzieści bez elekcyi Marszałka rwać Seymow. KonSRoz 46
nie mieć ambicjej
patrz: AMBICJA
  • - Niemiałęm ambicyiey y małą rzeczą kontentowałęm się. PasPam 178
ambona kościelna
patrz: AMBONA, AMBON
  • - Wydaie Ksiądz Zebrzydowski na ambonach Koscielnych [...] wielki swoy dowcip. PisMów II 398
aktorstwo wieczyste
patrz: AKTORSTWO
  • - WJMPanu Janowi Kazimierzowi Matuszewicowi, cześnikowi mińskiemu z wyznaniem aktorstwa wieczystego dóbr Rahozina [...] danego [zapisała Joanna Podbereska]. MatDiar I, 778
pisarz aktowny
patrz: AKTOWNY
pisarz prowentowy
patrz: PISARZ
  • - Otoż odpráwiwszy potrzebę w iedney pásiece, co nie długo zábáwi, dáć tego świdrá y piłey do drugiey: á kiedy się wszędey po odpráwuią; ma to bydz zchowano v stárszego pásiecznika. A pisarz Prowentowy ma to wszystko mieć w Regestrze w Inwentarzowym. OstrorNauka Bij
  • - [...] przepráwiwszy sie pisarzá prowentowego księstwa Siewierskiego sámoczwártego przepátruiącego położenie obozu y woyská poimáli. BielDiar Aiijj
pisarz ziemski
patrz: PISARZ
  • - Już się zaczęło i między małżeństwem złe pożycie. Przecież Abramowicz, pisarz ziemski wileński, ich pokombinował. MatDiar 708
ambra szara
patrz: AMBRA
  • - Doday Ambry szary utartey, ćwierć łota, zybetu prawdziwego 4. skrupuły. VadeMed 115
dziwy /z kimś/ uczynić
patrz: UCZYNIĆ
  • - Zadnego nie było podobienstwa aby Bog miał zemną takie dziwy uczynić w momencie prawie Iakie uczynił. PasPam 279v
za dość uczynić
patrz: UCZYNIĆ
  • - Tegoz przyznali sobie quitacie Maydeburgij przedemną nasądach ImPGodaczewski z ImPBuryczewskim ktorym Ichmsciom Papiery konkredytowane za ręce oddałem Gdyz y ImPBuryczewski za dość uczynił oddał Chłopow podług obligacij swoiey eo Instanti [...]. SapADiar 64
uczynić lament (nad kimś)
patrz: UCZYNIĆ
  • - Vczynią/ mowię/ nád tobą [Tyrem] láment żáłosny/ á będą nárzekáli nád tobą [...] BG Ez 27, 32
  • - Ták mowi Pánujący PAN: Dniá ktorego on [król asyryjski] zstąpił do grobu/ uczyniłem láment/ záwárłem dla niego przepáść/ y záhámowałem strumienie iey [...]. BG Ez 31, 15
brytaniczka płowa
patrz: PŁOWY
brytaniczka wilczata
patrz: WILCZASTY, WILCZATY
ambrozyjowa treść
patrz: AMBROZYJOWY
siano ambrozyjowe
patrz: AMBROZYJOWY
treść bzowa
patrz: TREŚĆ
ambrozyjskie pienie
patrz: AMBROZYJSKI
dmy akwilonowe
patrz: AKWILONOWY
kraina akwilonowa
patrz: AKWILONOWY
  • - Tedy drugiego roku bicz gotowy Z krainy zpuszcza Bóg Aquillonowy I, az za Morza prowadzi Szwedzkiego Krolá ná wścięcie národu Polskiego: Z ktorym młodź oraz ná cudzą krew chćiwa Idzie tam gdzie ią, krew własná zagrzewa. OblJasGór 5r
ala, ala
patrz: ALA
  • - A przecię by sie spukac tak tam było trzeba Zeby tez y tu było ala ala małpo. OpalKSat 16
alabastr miałki
patrz: ALABASTR, ALABASTER, ALABASTR, ALABASTER, HALABASTER
  • - Gips/ wapno chędogie/ ábo álábástr miáłki do pobielániá/ do wybiiánią [!] figur. Gypsum [...]. Kn 190
alabastr orientalny
patrz: ALABASTR, ALABASTER, ALABASTR, ALABASTER, HALABASTER
  • - Drugie Organy z Iaspisu, Alabastru Orientalnego y Saskiego, kamieniem wężowym adornowáne. ChmielAteny II 239
alabastr polerowany
patrz: ALABASTR, ALABASTER, ALABASTR, ALABASTER, HALABASTER
  • - W nim [w ciele dziecka] żyłki snádnie będzie mogł rozeznáć káżdy/ iáko iáki Alábástr polerowány biały/ iásne. SyrZiel 184
alabastr saski
patrz: ALABASTR, ALABASTER, ALABASTR, ALABASTER, HALABASTER
  • - Drugie Organy z Iaspisu, Alabastru Orientalnego y Saskiego, kamieniem wężowym adornowáne. ChmielAteny II 239
alabastr tłuczony
patrz: ALABASTR, ALABASTER, ALABASTR, ALABASTER, HALABASTER
  • - Posadzká w Kościele [...] gładka dána z Alabástru tłuczonego. ChmielAteny II 461
peryjski alabastr
patrz: ALABASTR, ALABASTER, ALABASTR, ALABASTER, HALABASTER
  • - Ody pierwej rzędem długim widziem, że na pyszną areą Solimany wnidziem. Z peryjskich alabastrów ciosanego bruku ambit sam i wszerz, i wzdłuż na strzelenie z łuku, kołem poszły pałace i dachy od spiże, gdzie santoni i inni mieszkają derbiże. TwarSLegK 133
muchajer angurski
patrz: ANGURSKI
bieleć jako alabaster
patrz: BIELEĆ
  • - Które [liście kaptura] niźli sie rozwinie statecznie/ łsnąc sie bieleie/ iako Alábáster. SyrZiel 1455
anielski pot
patrz: ANIELSKI, ANJELSKI, ANGIELSKI, ANIELSKI, JANIELSKI, JENIELSKI, ANGELSKI
relig.
panna Maryja Anielska (sz. zm.)
patrz: ANIELSKI, ANJELSKI, ANGIELSKI, ANIELSKI, JANIELSKI, JENIELSKI, ANGELSKI
  • - Bywa też Odpust ná kształt Miłościwego Látá/ ná dzień P[anny]. Máriey Anyelskiey rzeczoney Portiuncula, dnia 20 Sierpniá. PruszczKlejn 19-20
  • - Roku Panskiego 1686 Pro Festo Porciunsulae albo raczey Panny Mariey Angielskiey Swieto, Kompania Bracztwa Rozancowego z Koscioła Zywieczkiego na Kalwarią posła, cum magno concursu Ludzi, Panstwa Zyczkiego y tam przybywszy, od Grobu Naswietszey Panny Mariey, Processionaliter wyszedszy, do Klastora Kalwarieyskiego wesła [...]. KomonDziej 198v
  • - [...] w t